अध्याय 278: सत्य, हिरण और अहिंसक यज्ञ

बहूनां यज्ञतपसामेकार्थानां पितामह ।
धर्मार्थं न सुखार्थार्थं कथं यज्ञः समाहितः

bahūnāṃ yajñatapasāmekārthānāṃ pitāmaha |
dharmārthaṃ na sukhārthārthaṃ kathaṃ yajñaḥ samāhitaḥ

अत्र ते वर्तयिष्यामि नारदेनानुकीर्तितम् ।
उञ्छवृत्तेः पुरावृत्तं यज्ञार्थे ब्राह्मणस्य च

atra te vartayiṣyāmi nāradenānukīrtitam |
uñchavṛtteḥ purāvṛttaṃ yajñārthe brāhmaṇasya ca

राष्ट्रे धर्मोत्तरे श्रेष्ठे विदर्भेष्वभवद्द्विजः ।
उञ्छवृत्तिर्ऋषिः कश्चिद्यज्ञं यष्टुं समादधे

rāṣṭre dharmottare śreṣṭhe vidarbheṣvabhavaddvijaḥ |
uñchavṛttirṛṣiḥ kaścidyajñaṃ yaṣṭuṃ samādadhe

श्यामाकमशनं तत्र सूर्यपर्णी सुवर्चला ।
तिक्तं च विरसं शाकं तपसा स्वादुतां गतम्

śyāmākamaśanaṃ tatra sūryaparṇī suvarcalā |
tiktaṃ ca virasaṃ śākaṃ tapasā svādutāṃ gatam

उपगम्य वने पृथ्वीं सर्वभूताविहिंसया ।
अपि मूलफलैरिष्टो यज्ञः स्वर्ग्यः परंतप

upagamya vane pṛthvīṃ sarvabhūtāvihiṃsayā |
api mūlaphalairiṣṭo yajñaḥ svargyaḥ paraṃtapa

तस्य भार्या व्रतकृशा शुचिः पुष्करमालिनी ।
यज्ञपत्नी समानीता सत्येनानुविधीयते

tasya bhāryā vratakṛśā śuciḥ puṣkaramālinī |
yajñapatnī samānītā satyenānuvidhīyate

सा तु शापपरित्रस्ता तत्स्वभावानुर्तिनी ।
मायूरजीर्णपर्णानां वस्त्रं तस्याश्च वर्णितम्

sā tu śāpaparitrastā tatsvabhāvānurtinī |
māyūrajīrṇaparṇānāṃ vastraṃ tasyāśca varṇitam

अकामया कृतस्तत्र यज्ञो होत्रनुमार्गतः ।
शुकस्य पुनराजातिरवध्यानादधर्मवत्

akāmayā kṛtastatra yajño hotranumārgataḥ |
śukasya punarājātiravadhyānādadharmavat

तस्मिन्वने समीपस्थो मृगोऽभूत्सहचारिकः ।
वचोभिरब्रवीत्सत्यं त्वयेदं दुष्कृतं कृतम्

tasminvane samīpastho mṛgo'bhūtsahacārikaḥ |
vacobhirabravītsatyaṃ tvayedaṃ duṣkṛtaṃ kṛtam

यदि मन्त्राङ्गहीनोऽयं यज्ञो भवति वैकृतः ।
मा भोःप्रक्षिप होत्रे त्वं गच्छ स्वर्गमतन्द्रितः

yadi mantrāṅgahīno'yaṃ yajño bhavati vaikṛtaḥ |
mā bhoḥprakṣipa hotre tvaṃ gaccha svargamatandritaḥ

ततस्तु यज्ञे सावित्री साक्षात्तं संन्यमन्त्रयत् ।
निमन्त्रयन्ती प्रत्युक्ता न हन्यां सहवासिनम्

tatastu yajñe sāvitrī sākṣāttaṃ saṃnyamantrayat |
nimantrayantī pratyuktā na hanyāṃ sahavāsinam

एवमुक्त्वा निवृत्ता सा प्रवृत्ता यज्ञपावकात् ।
किंनु दुश्चरितं यज्ञे दिदृक्षुः सा रसातलम्

evamuktvā nivṛttā sā pravṛttā yajñapāvakāt |
kiṃnu duścaritaṃ yajñe didṛkṣuḥ sā rasātalam

स तु बद्धाञ्जलिं सत्यमयाचद्धरिणः पुनः ।
सत्येन स परिष्वज्य संदिष्टो गम्यतामिति

sa tu baddhāñjaliṃ satyamayācaddhariṇaḥ punaḥ |
satyena sa pariṣvajya saṃdiṣṭo gamyatāmiti

ततः स हरिणो गत्वा पदान्यष्टौ न्यवर्तत ।
साधु हिंसय मां सत्य हतो यास्यामि सद्गदितम्

tataḥ sa hariṇo gatvā padānyaṣṭau nyavartata |
sādhu hiṃsaya māṃ satya hato yāsyāmi sadgaditam

पश्य ह्यप्सरसो दिव्या मया दत्तेन चक्षुषा ।
विमानानि विचित्राणि गन्धर्वाणां महात्मनाम्

paśya hyapsaraso divyā mayā dattena cakṣuṣā |
vimānāni vicitrāṇi gandharvāṇāṃ mahātmanām

ततः स सुचिरं दृष्ट्वा स्पृहालग्नेन चक्षुषा ।
मृगमालोक्य हिंसायां स्वर्गवासं समर्थयत्

tataḥ sa suciraṃ dṛṣṭvā spṛhālagnena cakṣuṣā |
mṛgamālokya hiṃsāyāṃ svargavāsaṃ samarthayat

स तु धर्मो मृगो भूत्वा बहुवर्षोषितो वने ।
तस्य निष्कृतिमाधत्त न त्वसौ यज्ञसंविधिः

sa tu dharmo mṛgo bhūtvā bahuvarṣoṣito vane |
tasya niṣkṛtimādhatta na tvasau yajñasaṃvidhiḥ

तस्य तेनानुभावेन मृगहिंसात्मनस्तदा ।
तपो महत्समुच्छिन्नं तस्माद्धिंसा न यज्ञिया

tasya tenānubhāvena mṛgahiṃsātmanastadā |
tapo mahatsamucchinnaṃ tasmāddhiṃsā na yajñiyā

ततस्तं भगवान्धर्मो यज्ञं याजयत स्वयम् ।
समाधानं च भार्याया लेभे स तपसा परम्

tatastaṃ bhagavāndharmo yajñaṃ yājayata svayam |
samādhānaṃ ca bhāryāyā lebhe sa tapasā param

अहिंसा परो धर्मो हिंसाधर्मस्तथा हितः ।
सत्यं तेऽहं प्रवक्ष्यामि नो धर्मः सत्यवादिनाम्

ahiṃsā paro dharmo hiṃsādharmastathā hitaḥ |
satyaṃ te'haṃ pravakṣyāmi no dharmaḥ satyavādinām