अध्याय 275: कपिल और स्यूमरश्मि का संन्यास पर विवाद

एतावदनुपश्यन्तो यतयो यान्ति मार्गगाः ।
नैषां सर्वेषु लोकेषु कश्चिदस्ति व्यतिक्रमः

etāvadanupaśyanto yatayo yānti mārgagāḥ |
naiṣāṃ sarveṣu lokeṣu kaścidasti vyatikramaḥ

निर्द्वन्द्वा निर्नमस्कारा निराशीर्बन्धना बुधाः ।
विमुक्ताः सर्वपापेभ्यश्चरन्ति शुचयोऽमलाः

nirdvandvā nirnamaskārā nirāśīrbandhanā budhāḥ |
vimuktāḥ sarvapāpebhyaścaranti śucayo'malāḥ

अपवर्गेऽथ संत्यागे बुद्धौ च कृतनिश्चयाः ।
ब्रह्मिष्ठा ब्रह्मभूताश्च ब्रह्मण्येव कृतालयाः

apavarge'tha saṃtyāge buddhau ca kṛtaniścayāḥ |
brahmiṣṭhā brahmabhūtāśca brahmaṇyeva kṛtālayāḥ

येऽशोका नष्टरजसस्तेषां लोकाः सनातनाः ।
तेषां गतिं परां प्राप्य गार्हस्थ्ये किं प्रयोजनम्

ye'śokā naṣṭarajasasteṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ |
teṣāṃ gatiṃ parāṃ prāpya gārhasthye kiṃ prayojanam

यद्येषां परमा निष्ठा यद्येषां परमा गतिः ।
गृहस्थानव्यपाश्रित्य नाश्रमोऽन्यः प्रवर्तते

yadyeṣāṃ paramā niṣṭhā yadyeṣāṃ paramā gatiḥ |
gṛhasthānavyapāśritya nāśramo'nyaḥ pravartate

यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ।
एवं गार्हस्थ्यमाश्रित्य वर्तन्त इतराश्रमाः

yathā mātaramāśritya sarve jīvanti jantavaḥ |
evaṃ gārhasthyamāśritya vartanta itarāśramāḥ

गृहस्थ एव यजते गृहस्थस्तप्यते तपः ।
गार्हस्थ्यमस्य धर्मस्य मूलं यत्किंचिदेव हि

gṛhastha eva yajate gṛhasthastapyate tapaḥ |
gārhasthyamasya dharmasya mūlaṃ yatkiṃcideva hi

प्रजनाद्यभिनिर्वृत्ताः सर्वे प्राणभृतो मुनेः ।
प्रजनं चाप्युतान्यत्र न कथंचन विद्यते

prajanādyabhinirvṛttāḥ sarve prāṇabhṛto muneḥ |
prajanaṃ cāpyutānyatra na kathaṃcana vidyate

यास्तु स्युर्बहिरोषध्यो बहिरन्यास्तथाऽद्रिजाः ।
ओषधिभ्यो बहिर्यस्मात्प्राणी कश्चिन्न विद्यते

yāstu syurbahiroṣadhyo bahiranyāstathā'drijāḥ |
oṣadhibhyo bahiryasmātprāṇī kaścinna vidyate

कस्यैषा वाग्भवेत्सत्या मोक्षो नास्ति गृहादिति ।
अश्रद्दधानैरप्राज्ञैः सूक्ष्मदर्शनवर्जितैः

kasyaiṣā vāgbhavetsatyā mokṣo nāsti gṛhāditi |
aśraddadhānairaprājñaiḥ sūkṣmadarśanavarjitaiḥ

निराशैरलसैः श्रान्तैस्तप्यमानैः स्वकर्मभिः ।
शमस्योपरमो दृष्टः प्रव्रज्यायामपण्‍डितैः

nirāśairalasaiḥ śrāntaistapyamānaiḥ svakarmabhiḥ |
śamasyoparamo dṛṣṭaḥ pravrajyāyāmapaṇ‍ḍitaiḥ

त्रैलोक्यस्येव हेतुर्हि मर्यादा शाश्वती ध्रुवा ।
ब्राह्मणो नाम भगवाञ्जन्मप्रभृति पूज्यते

trailokyasyeva heturhi maryādā śāśvatī dhruvā |
brāhmaṇo nāma bhagavāñjanmaprabhṛti pūjyate

प्राग्गर्भाघानमन्त्रा हि प्रवर्तन्ते द्विजातिषु ।
अविश्वस्तेषु वर्तन्ते विश्वस्तेष्वपि संश्रिताः

prāggarbhāghānamantrā hi pravartante dvijātiṣu |
aviśvasteṣu vartante viśvasteṣvapi saṃśritāḥ

दाहे पुनः संश्रयणे संश्रिते पात्रभोजने ।
दानं गवां पशूनां वा पिण्डानामप्सु मज्जनम्

dāhe punaḥ saṃśrayaṇe saṃśrite pātrabhojane |
dānaṃ gavāṃ paśūnāṃ vā piṇḍānāmapsu majjanam

अर्चिष्मन्तो बर्हिषदः क्रव्यादाः पितरस्तथा ।
मृतस्याप्यनुमन्यन्ते मन्त्रा मन्त्राश्च कारणम्

arciṣmanto barhiṣadaḥ kravyādāḥ pitarastathā |
mṛtasyāpyanumanyante mantrā mantrāśca kāraṇam

एवं क्रोशत्सु वेदेषु कुतो मोक्षोऽस्ति कस्यचित् ।
ऋणवन्तो यदा मर्त्याः पितृदेवद्विजातिषु

evaṃ krośatsu vedeṣu kuto mokṣo'sti kasyacit |
ṛṇavanto yadā martyāḥ pitṛdevadvijātiṣu

श्रिया विहीनैरलसैः पण्डितैश्च पलायितम् ।
वेदवादापरिज्ञानं सत्याभासमिवानृतम्

śriyā vihīnairalasaiḥ paṇḍitaiśca palāyitam |
vedavādāparijñānaṃ satyābhāsamivānṛtam

न वै पापैर्हियते कृष्यते वा
यो ब्राह्मणो यजते वेदशास्त्रैः ।
ऊर्ध्वं यजन्पशुभिः सार्धमेति
ततः पुनस्तर्कयते न कामान्

na vai pāpairhiyate kṛṣyate vā
yo brāhmaṇo yajate vedaśāstraiḥ |
ūrdhvaṃ yajanpaśubhiḥ sārdhameti
tataḥ punastarkayate na kāmān

न वेदानां परिभवान्न शाठ्येन न मायया ।
महत्प्राप्नोति पुरुषो ब्राह्मणो ब्रह्म विन्दति

na vedānāṃ paribhavānna śāṭhyena na māyayā |
mahatprāpnoti puruṣo brāhmaṇo brahma vindati

दर्शश्च पूर्णमासश्च अग्निहोत्रं च धीमताम् ।
चातुर्मास्यानि चैवासंस्तेषु यज्ञः सनातनः

darśaśca pūrṇamāsaśca agnihotraṃ ca dhīmatām |
cāturmāsyāni caivāsaṃsteṣu yajñaḥ sanātanaḥ

अनारम्भाः सुधृतयः शुचयो ब्रह्मसंज्ञिताः ।
ब्राह्मणा एव ते देवांस्तर्पन्त्यमृतैरिव

anārambhāḥ sudhṛtayaḥ śucayo brahmasaṃjñitāḥ |
brāhmaṇā eva te devāṃstarpantyamṛtairiva

सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः ।
देवाऽपि मार्गे मुह्यन्ति ह्यपदस्य पदैषिणः

sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtāni paśyataḥ |
devā'pi mārge muhyanti hyapadasya padaiṣiṇaḥ

चतुर्द्वारं पुरुष चर्तुर्मुखं
चतुर्मुखो नैनमुपैति निन्दा ।
बाहुभ्यां पद्भ्यामुदरादुपस्था
त्तेषां द्वारं द्वारपालो बुभूषेत्

caturdvāraṃ puruṣa carturmukhaṃ
caturmukho nainamupaiti nindā |
bāhubhyāṃ padbhyāmudarādupasthā
tteṣāṃ dvāraṃ dvārapālo bubhūṣet

नाक्षैर्दीव्येन्नाददीतान्यवित्तं
न वाऽयोनीयस्य शृतं प्रगृह्णात् ।
क्रुद्धो न चैव प्रहरेत धीमां
स्तथास्य तत्पाणिपादं सुगुप्तम्

nākṣairdīvyennādadītānyavittaṃ
na vā'yonīyasya śṛtaṃ pragṛhṇāt |
kruddho na caiva prahareta dhīmāṃ
stathāsya tatpāṇipādaṃ suguptam

नाक्रोशमृच्छेन्न वृथा वदेच्च
न पैशुनं जनवादं च कुर्यात् ।
सत्यव्रतो मितभाषोऽप्रमत्त
स्तथाऽस्य वाग्द्वारमथो सुगुप्तम्

nākrośamṛcchenna vṛthā vadecca
na paiśunaṃ janavādaṃ ca kuryāt |
satyavrato mitabhāṣo'pramatta
stathā'sya vāgdvāramatho suguptam

नानाशनः स्यान्न महाशनः स्या
न्न लोलुपः साधुभिरागतः स्यात् ।
यात्रार्थमाहारमिहाददीत
तथाऽस्य स्याज्जाठरद्वारगुप्तिः

nānāśanaḥ syānna mahāśanaḥ syā
nna lolupaḥ sādhubhirāgataḥ syāt |
yātrārthamāhāramihādadīta
tathā'sya syājjāṭharadvāraguptiḥ

न वीरपत्नीं विहरेत नारीं
न चापि नारीमनृतावाह्वयीत ।
भार्याव्रतं ह्यात्मनि धारयीत
तथास्योपस्थद्वारगुप्तिर्भवेत्

na vīrapatnīṃ vihareta nārīṃ
na cāpi nārīmanṛtāvāhvayīta |
bhāryāvrataṃ hyātmani dhārayīta
tathāsyopasthadvāraguptirbhavet

द्वाराणि यस्य सर्वाणि सुगुप्तानि मनीषिणः ।
उपस्थमुदरं पाणी वाक्चतुर्थी स वै द्विजः

dvārāṇi yasya sarvāṇi suguptāni manīṣiṇaḥ |
upasthamudaraṃ pāṇī vākcaturthī sa vai dvijaḥ

मोघान्यगुप्तद्वारस्य सर्वाण्येव भवन्त्युत ।
किं तस्य तपसा कार्यं किं यज्ञेन किमात्मना

moghānyaguptadvārasya sarvāṇyeva bhavantyuta |
kiṃ tasya tapasā kāryaṃ kiṃ yajñena kimātmanā

अनुत्तरीयवसनमनुपस्तीर्णशायिनम् ।
बाहूपधानं शाम्यन्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः

anuttarīyavasanamanupastīrṇaśāyinam |
bāhūpadhānaṃ śāmyantaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

द्वन्द्वारामेषु सर्वेषु य एको रमते मुनिः ।
परेषामननुध्यायंस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः

dvandvārāmeṣu sarveṣu ya eko ramate muniḥ |
pareṣāmananudhyāyaṃstaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

येन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिश्च या ।
गतिज्ञः सर्वभूतानां तं देवा ब्राह्मणं विदुः

yena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtiśca yā |
gatijñaḥ sarvabhūtānāṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

अभयं सर्वभूतेभ्यः सर्वेषामभयं यतः ।
सर्वभूतात्मभूतो यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः

abhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sarveṣāmabhayaṃ yataḥ |
sarvabhūtātmabhūto yastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

नान्तरेणानुजानाति वेदानां यत्क्रियाफलम् ।
अविज्ञाय च तत्सर्वमन्यद्रोचयते फलम्

nāntareṇānujānāti vedānāṃ yatkriyāphalam |
avijñāya ca tatsarvamanyadrocayate phalam

स्वकर्मभिः संश्रितानां तपो घोरत्वमागमत् ।
तं सदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम्

svakarmabhiḥ saṃśritānāṃ tapo ghoratvamāgamat |
taṃ sadācāramāścaryaṃ purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam

अशक्नुवन्तश्चरितुं किंचिद्धर्मेषु सूत्रितम् ।
निरापद्धर्म आचारो ह्यप्रमादो पराभवः

aśaknuvantaścarituṃ kiṃciddharmeṣu sūtritam |
nirāpaddharma ācāro hyapramādo parābhavaḥ

फलवन्ति च कर्माणि व्युष्टिमन्ति ध्रवाणि च ।
विगुणानि च पश्यन्ति तथा नैकानि केन च

phalavanti ca karmāṇi vyuṣṭimanti dhravāṇi ca |
viguṇāni ca paśyanti tathā naikāni kena ca

गुणाश्चात्र सुदुर्ज्ञेया ज्ञाताश्चात्र सुदुष्कराः ।
अनुष्ठिताश्चान्तवन्त इति त्वमनुपश्यसि

guṇāścātra sudurjñeyā jñātāścātra suduṣkarāḥ |
anuṣṭhitāścāntavanta iti tvamanupaśyasi

यथा च वेदप्रामाण्यं त्यागश्च सफलो यथा ।
तौ पन्थानावुभौ व्यक्तौ भगवंस्तद्ब्रवीहि मे

yathā ca vedaprāmāṇyaṃ tyāgaśca saphalo yathā |
tau panthānāvubhau vyaktau bhagavaṃstadbravīhi me

प्रत्यक्षमिह पश्यन्ति भवन्तः सत्पथे स्थिताः ।
प्रत्यक्षं तु किमत्रास्ति यद्भवन्त उपासते

pratyakṣamiha paśyanti bhavantaḥ satpathe sthitāḥ |
pratyakṣaṃ tu kimatrāsti yadbhavanta upāsate

स्यूमरश्मिरहं ब्रह्मञ्जिज्ञासार्थमिहागतः ।
श्रेयस्कामः प्रत्यवोचमार्जवान्न विवक्षया

syūmaraśmirahaṃ brahmañjijñāsārthamihāgataḥ |
śreyaskāmaḥ pratyavocamārjavānna vivakṣayā

इमं च संशयं घोरं भगवान्प्रब्रवीतु मे ।
प्रत्यक्षमिह पश्यन्तो भवन्तः सत्पथे स्थिताः ।
किमत्र प्रत्यक्षतमं भवन्तो यदुपासते

imaṃ ca saṃśayaṃ ghoraṃ bhagavānprabravītu me |
pratyakṣamiha paśyanto bhavantaḥ satpathe sthitāḥ |
kimatra pratyakṣatamaṃ bhavanto yadupāsate

1
अन्यत्र तर्कशास्त्रेभ्य आगमार्थं यथागमम् ।
आगमो वेदवादास्तु तर्कशास्त्राणि चागमः

1
anyatra tarkaśāstrebhya āgamārthaṃ yathāgamam |
āgamo vedavādāstu tarkaśāstrāṇi cāgamaḥ

यथाश्रममुपासीत आगमस्तत्र सिध्यति ।
सिद्धिः प्रत्यक्षरूपा च दृश्यत्यागमनिश्ययात्

yathāśramamupāsīta āgamastatra sidhyati |
siddhiḥ pratyakṣarūpā ca dṛśyatyāgamaniśyayāt

नौर्नावीव निबद्धा हि स्रोतसा सनिबन्धना ।
ह्रियमाणा कथ विप्र कुबुद्धींस्तारयिष्यति

naurnāvīva nibaddhā hi srotasā sanibandhanā |
hriyamāṇā katha vipra kubuddhīṃstārayiṣyati

एतद्ब्रवीतु भगवानुपपन्नोऽस्म्यधीहि भो ।
नैव त्यागी न संतुष्टो नाशोको न निरामयः ।
नानिर्विवित्सो नावृत्तो नापवृत्तोऽस्ति कश्चन

etadbravītu bhagavānupapanno'smyadhīhi bho |
naiva tyāgī na saṃtuṣṭo nāśoko na nirāmayaḥ |
nānirvivitso nāvṛtto nāpavṛtto'sti kaścana

भवन्तोऽपि च हृष्यन्ति शोचन्ति च यथा वयम् ।
इन्द्रियार्थाश्च भवतां समानाः सर्वजन्तुषु

bhavanto'pi ca hṛṣyanti śocanti ca yathā vayam |
indriyārthāśca bhavatāṃ samānāḥ sarvajantuṣu

एवं चतुर्णां वर्णानामाश्रमाणां प्रवृत्तिषु ।
एकमालम्बमानानां निर्णये किं निरामयम् ।
एतद्ब्रवीतु भगवानुपपन्नोस्य्यधीहि भो

evaṃ caturṇāṃ varṇānāmāśramāṇāṃ pravṛttiṣu |
ekamālambamānānāṃ nirṇaye kiṃ nirāmayam |
etadbravītu bhagavānupapannosyyadhīhi bho

यद्यदाचरते शास्त्रमर्थ्यं सर्वप्रवृत्तिषु ।
यस्य यत्र ह्यनुष्ठानं तस्य तत्तु निरामयम्

yadyadācarate śāstramarthyaṃ sarvapravṛttiṣu |
yasya yatra hyanuṣṭhānaṃ tasya tattu nirāmayam

सर्वं प्रापयति ज्ञानं ये ज्ञानं ह्यनुवर्तते ।
ज्ञानादपेत्य या वृत्तिः सा विनाशयति प्रजाः

sarvaṃ prāpayati jñānaṃ ye jñānaṃ hyanuvartate |
jñānādapetya yā vṛttiḥ sā vināśayati prajāḥ

भवन्तो ज्ञानिनो नित्यं सर्वतश्च निरमयाः ।
ऐकात्म्यं नाम कश्चिद्धि कदाचिदभिपद्यते

bhavanto jñānino nityaṃ sarvataśca niramayāḥ |
aikātmyaṃ nāma kaściddhi kadācidabhipadyate

शास्त्रं ह्यबुद्ध्वा तत्त्वेन केचिद्वादबलाज्जनाः ।
कामद्वेषाभिभूतत्वादहंकारवशं गताः

śāstraṃ hyabuddhvā tattvena kecidvādabalājjanāḥ |
kāmadveṣābhibhūtatvādahaṃkāravaśaṃ gatāḥ

याथातथ्यमविज्ञाय शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः ।
ब्रह्मस्तेना निरारम्भा अपक्वमनसोऽशिवाः

yāthātathyamavijñāya śāstrāṇāṃ śāstradasyavaḥ |
brahmastenā nirārambhā apakvamanaso'śivāḥ

नैर्गुण्यमेव पश्यन्ति न गुणाननुयुञ्जते ।
तेषां तमः शरीराणां तम एव परायणम्

nairguṇyameva paśyanti na guṇānanuyuñjate |
teṣāṃ tamaḥ śarīrāṇāṃ tama eva parāyaṇam

यो यथाप्रकृतिर्जन्तुः प्रकृतेः स्याद्वशानुगः ।
तस्य द्वेषश्च कामश्च क्रोधो दम्भोऽनृतं मदः ।
नित्यमेवानुवर्तन्ते गुणाः प्रकृतिसंभवाः

yo yathāprakṛtirjantuḥ prakṛteḥ syādvaśānugaḥ |
tasya dveṣaśca kāmaśca krodho dambho'nṛtaṃ madaḥ |
nityamevānuvartante guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ

ये तद्बुद्ध्वाऽनुपश्यन्तः संत्यजेयुः शुभाशुभम् ।
परां गतिमभीप्सन्तो यतयः संयमे रताः

ye tadbuddhvā'nupaśyantaḥ saṃtyajeyuḥ śubhāśubham |
parāṃ gatimabhīpsanto yatayaḥ saṃyame ratāḥ

सर्वमेतत्त्वया ब्रह्मञ्शास्त्रतः परिकीर्तितम् ।
न ह्यविज्ञाय शास्त्रार्थं प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः

sarvametattvayā brahmañśāstrataḥ parikīrtitam |
na hyavijñāya śāstrārthaṃ pravartante pravṛttayaḥ

यः कश्चिन्न्याय्य आचारः सर्वं शास्त्रमिति श्रुतिः ।
यदन्याय्यमशास्त्रं तदित्येषा श्रूयते श्रुतिः

yaḥ kaścinnyāyya ācāraḥ sarvaṃ śāstramiti śrutiḥ |
yadanyāyyamaśāstraṃ tadityeṣā śrūyate śrutiḥ

न प्रवृत्तिर्ऋते शास्त्रात्काचिदस्तीति निश्चयः ।
यदन्यद्वेदवादेभ्यस्तदशास्त्रमिति श्रुतिः

na pravṛttirṛte śāstrātkācidastīti niścayaḥ |
yadanyadvedavādebhyastadaśāstramiti śrutiḥ

शास्त्रादपेतं पश्यन्ति बहवोऽत्यर्थमानिनः ।
शास्त्रदोषान्न पश्यन्ति इह चामुत्र चापरे ।
[इन्द्रियार्थाश्च भवतां समानाः सर्वजन्तुषु

śāstrādapetaṃ paśyanti bahavo'tyarthamāninaḥ |
śāstradoṣānna paśyanti iha cāmutra cāpare |
[indriyārthāśca bhavatāṃ samānāḥ sarvajantuṣu

एवं चतुर्णां वर्णानामाश्रमाणां प्रवृत्तिषु ।
एकमालम्बमानानां निर्णये सर्वतो दिशम्

evaṃ caturṇāṃ varṇānāmāśramāṇāṃ pravṛttiṣu |
ekamālambamānānāṃ nirṇaye sarvato diśam

आनन्त्यं वदमानेन शक्तेनावर्जितात्मना] ।
अविज्ञानहतप्रज्ञा हीनप्रज्ञास्तमोवृताः

ānantyaṃ vadamānena śaktenāvarjitātmanā] |
avijñānahataprajñā hīnaprajñāstamovṛtāḥ

शक्यं त्वेकेन युक्तेन कृतकृत्येन सर्वशः ।
पिण्डमात्रं व्यपाश्रित्य चरितुं सर्वतो दिशम्

śakyaṃ tvekena yuktena kṛtakṛtyena sarvaśaḥ |
piṇḍamātraṃ vyapāśritya carituṃ sarvato diśam

नात्यन्तं वन्दमानेन शक्तेन विजितात्मना ।
वेदवादं व्यपाश्रित्य मोक्षोऽस्तीति प्रभापितुम् ।
अपेतन्यायशास्त्रेण सर्वलोकविगर्हिणा

nātyantaṃ vandamānena śaktena vijitātmanā |
vedavādaṃ vyapāśritya mokṣo'stīti prabhāpitum |
apetanyāyaśāstreṇa sarvalokavigarhiṇā

इदं तु दुष्करं कर्म कुटुम्बमभिसंश्रितम् ।
दानमध्ययनं यज्ञः प्रजासंतानमार्जवम्

idaṃ tu duṣkaraṃ karma kuṭumbamabhisaṃśritam |
dānamadhyayanaṃ yajñaḥ prajāsaṃtānamārjavam

यद्येतदेवं कृत्वाऽपि न विमोक्षोऽस्ति कस्यचित् ।
धिक्कर्तारं च कार्यं च श्रमश्चायं निरर्थकः

yadyetadevaṃ kṛtvā'pi na vimokṣo'sti kasyacit |
dhikkartāraṃ ca kāryaṃ ca śramaścāyaṃ nirarthakaḥ

नास्तिक्यमन्यथा च स्याद्वेदानां पृष्ठतः क्रिया ।
एतस्यानन्त्यमिच्छामि भगवञ्श्रोतुमञ्जसा

nāstikyamanyathā ca syādvedānāṃ pṛṣṭhataḥ kriyā |
etasyānantyamicchāmi bhagavañśrotumañjasā

तत्त्वं वदस्व मे ब्रह्मन्नुपसन्नोस्म्यधीहि भोः ।
यथा ते विदितो मोक्षस्तथेच्छाम्युपशिक्षितुम्

tattvaṃ vadasva me brahmannupasannosmyadhīhi bhoḥ |
yathā te vidito mokṣastathecchāmyupaśikṣitum