अध्याय 276: कपिल, दो ब्रह्म और चार आश्रम

वेदाः प्रमाणं लोकानां न वेदाः पृष्ठतः कृताः ।
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत्

vedāḥ pramāṇaṃ lokānāṃ na vedāḥ pṛṣṭhataḥ kṛtāḥ |
dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat

शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ।
शरीरमेतत्कुरुते यद्वेदे कुरुते तनुम्

śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati |
śarīrametatkurute yadvede kurute tanum

कृतशुद्धशरीरो हि पात्रं भवति ब्राह्मणः ।
आनन्त्यमनुचिन्त्येदं कर्मणां तद्ब्रबीमि ते

kṛtaśuddhaśarīro hi pātraṃ bhavati brāhmaṇaḥ |
ānantyamanucintyedaṃ karmaṇāṃ tadbrabīmi te

निरागममनैतिह्यमत्यक्षं लोकसाक्षिकम् ।
धर्म इत्येव ये यज्ञान्वितन्वन्ति निराशिषः

nirāgamamanaitihyamatyakṣaṃ lokasākṣikam |
dharma ityeva ye yajñānvitanvanti nirāśiṣaḥ

उत्पन्नत्यागिनो लुब्धाः कृपासूयाविवर्जिताः ।
धनिनामेष वै पन्थास्तीर्थेषु प्रतिपादनम्

utpannatyāgino lubdhāḥ kṛpāsūyāvivarjitāḥ |
dhanināmeṣa vai panthāstīrtheṣu pratipādanam

अनाश्रिताः पापकृत्याः कदाचित्कर्मयोगिनः ।
मनः संकल्पसंसिद्धा विशुद्धज्ञाननिश्चयाः

anāśritāḥ pāpakṛtyāḥ kadācitkarmayoginaḥ |
manaḥ saṃkalpasaṃsiddhā viśuddhajñānaniścayāḥ

अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः ।
ज्ञाननिष्ठास्त्रिशुक्लाश्च सर्वभूतहिते रताः

akrudhyanto'nasūyanto nirahaṃkāramatsarāḥ |
jñānaniṣṭhāstriśuklāśca sarvabhūtahite ratāḥ

आसन्गृहस्था भूयिष्ठा अपक्रान्ताः स्वकर्मसु ।
राजानश्च तथा युक्ता ब्राह्मणाश्च यथाविधि

āsangṛhasthā bhūyiṣṭhā apakrāntāḥ svakarmasu |
rājānaśca tathā yuktā brāhmaṇāśca yathāvidhi

समा ह्यार्जवसंपन्नाः संतुष्टा ज्ञाननिश्चयाः ।
प्रत्यक्षधर्माः शुचयः श्रद्दधानाः परावरे

samā hyārjavasaṃpannāḥ saṃtuṣṭā jñānaniścayāḥ |
pratyakṣadharmāḥ śucayaḥ śraddadhānāḥ parāvare

पुरस्ताद्भावितात्मानो यथावच्चरितव्रताः ।
चरन्ति धर्मं कृच्छ्रेऽपि दुर्गे चैवापि संहताः

purastādbhāvitātmāno yathāvaccaritavratāḥ |
caranti dharmaṃ kṛcchre'pi durge caivāpi saṃhatāḥ

संहत्य धर्मं चरतां पुराऽऽसीत्सुखमेव तत् ।
तेषां नासीद्विधातव्यं प्रायश्चित्तं कथंचन

saṃhatya dharmaṃ caratāṃ purā''sītsukhameva tat |
teṣāṃ nāsīdvidhātavyaṃ prāyaścittaṃ kathaṃcana

सत्यं हि धर्ममास्थाय दुराधर्षतमा मताः ।
न मात्रामनुरुध्यन्ते न धर्मच्छलमन्ततः

satyaṃ hi dharmamāsthāya durādharṣatamā matāḥ |
na mātrāmanurudhyante na dharmacchalamantataḥ

य एव प्रथमः कल्पस्तमेवात्र चरन्महान्

ya eva prathamaḥ kalpastamevātra caranmahān

अस्यां स्थितौ स्थितानां हि प्रायश्चित्तं न विद्यते ।
यदा तु दुर्बलात्मानः प्रायश्चित्तं तदा भवेत्

asyāṃ sthitau sthitānāṃ hi prāyaścittaṃ na vidyate |
yadā tu durbalātmānaḥ prāyaścittaṃ tadā bhavet

एत एवंविधाः प्राहुः पुराणा यज्ञवाहनाः ।
त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो यशस्विनः

eta evaṃvidhāḥ prāhuḥ purāṇā yajñavāhanāḥ |
traividyavṛddhāḥ śucayo vṛttavanto yaśasvinaḥ

यजन्तोऽहरहर्यज्ञैर्निराशीर्बन्धना बुधाः ।
तेषा यज्ञाश्च वेदाश्च कर्माणि च यथागमम्

yajanto'haraharyajñairnirāśīrbandhanā budhāḥ |
teṣā yajñāśca vedāśca karmāṇi ca yathāgamam

आगमाश्च यथाकामं संकल्पाश्च यथाव्रतम् ।
अपेतकामक्रोधानां दुश्चराचारकर्मणाम्

āgamāśca yathākāmaṃ saṃkalpāśca yathāvratam |
apetakāmakrodhānāṃ duścarācārakarmaṇām

स्वकर्मभिः शंसितानां प्रकृत्या शंसितात्मनाम् ।
ऋजूनां शमनित्यानां स्वेषु कर्मसु वर्तताम्

svakarmabhiḥ śaṃsitānāṃ prakṛtyā śaṃsitātmanām |
ṛjūnāṃ śamanityānāṃ sveṣu karmasu vartatām

सर्वमानन्त्यमेवासीदिति नः शाश्वताश्चुतिः ।
तेषामदीनसत्वानां दुश्चराचारकर्मणाम्

sarvamānantyamevāsīditi naḥ śāśvatāścutiḥ |
teṣāmadīnasatvānāṃ duścarācārakarmaṇām

स्वकर्मभिः संसितानां तपो घोरत्वमागतम् ।
सं सदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम्

svakarmabhiḥ saṃsitānāṃ tapo ghoratvamāgatam |
saṃ sadācāramāścaryaṃ purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam

अशक्नुवद्भिश्चरितुं किंचिद्धर्मेषु सूचितम् ।
निरापद्धर्म आचारो ह्यप्रमादोऽपराभवः

aśaknuvadbhiścarituṃ kiṃciddharmeṣu sūcitam |
nirāpaddharma ācāro hyapramādo'parābhavaḥ

सर्ववर्णेषु यत्तेषु नासीत्कश्चिद्व्यतिक्रमः ।
धर्ममेकं चतुष्पादमाश्रितास्ते नरा विभो

sarvavarṇeṣu yatteṣu nāsītkaścidvyatikramaḥ |
dharmamekaṃ catuṣpādamāśritāste narā vibho

तं सन्तो विधिवत्प्राप्य गच्छन्ति परमां गतिम् ।
गृहेभ्य एव निष्क्रम्य वनमन्ये समाश्रिताः

taṃ santo vidhivatprāpya gacchanti paramāṃ gatim |
gṛhebhya eva niṣkramya vanamanye samāśritāḥ

गृहमेवाभिसंश्रित्य ततोऽन्ये ब्रह्मचारिणः ।
व्यस्तमेकं चतुर्धा तु ब्राह्मणा आश्रमं विदुः

gṛhamevābhisaṃśritya tato'nye brahmacāriṇaḥ |
vyastamekaṃ caturdhā tu brāhmaṇā āśramaṃ viduḥ

सर्वे सर्वत्र तिष्ठन्तो गच्छन्ति परमां गतिम् ।
एव एवंविधाः प्राहुः पुराणा ब्रह्मचारिणः

sarve sarvatra tiṣṭhanto gacchanti paramāṃ gatim |
eva evaṃvidhāḥ prāhuḥ purāṇā brahmacāriṇaḥ

त एते दिवि दृश्यन्ते ज्योतिर्भूता द्विजातयः ।
नक्षत्राणीव धिष्ण्येषु बहवस्तारकागणाः ।
आनन्त्यमुपसंप्राप्ताः संतोषादिति वैदिकम्

ta ete divi dṛśyante jyotirbhūtā dvijātayaḥ |
nakṣatrāṇīva dhiṣṇyeṣu bahavastārakāgaṇāḥ |
ānantyamupasaṃprāptāḥ saṃtoṣāditi vaidikam

यद्यागच्छन्ति संसारं पुनर्योनिषु तादृशाः ।
न लिप्यन्ते पारकृत्यैः कदाचित्कर्मयोनितः

yadyāgacchanti saṃsāraṃ punaryoniṣu tādṛśāḥ |
na lipyante pārakṛtyaiḥ kadācitkarmayonitaḥ

एवमेव ब्रह्मचारी शुश्रूषुर्घोरनिश्चयः ।
एवंयुक्तो ब्राह्मणः स्यादन्यो ब्राह्मणको भवेत्

evameva brahmacārī śuśrūṣurghoraniścayaḥ |
evaṃyukto brāhmaṇaḥ syādanyo brāhmaṇako bhavet

कर्मैव पुरुषस्याह शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
एवं पक्वकषायाणामानन्त्येन श्रुतेन च

karmaiva puruṣasyāha śubhaṃ vā yadi vā'śubham |
evaṃ pakvakaṣāyāṇāmānantyena śrutena ca

सर्वमानन्त्यमेवासीदिति नः शाश्वती श्रुतिः ।
तेषामपेततृष्णानां निर्णिक्तानां शुभात्मनाम्

sarvamānantyamevāsīditi naḥ śāśvatī śrutiḥ |
teṣāmapetatṛṣṇānāṃ nirṇiktānāṃ śubhātmanām

चतुर्थ औपनिषदो धर्मः साधारणः स्मृतः ।
संसिद्धैः सेव्यते नित्यं ब्राह्मणैर्नियतात्मभिः

caturtha aupaniṣado dharmaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ |
saṃsiddhaiḥ sevyate nityaṃ brāhmaṇairniyatātmabhiḥ

संतोषमूलस्त्यागात्मा ज्ञानाधिष्ठानमुच्यते ।
अपवर्गमतिर्नित्यो यतिधर्मः सनातनः

saṃtoṣamūlastyāgātmā jñānādhiṣṭhānamucyate |
apavargamatirnityo yatidharmaḥ sanātanaḥ

साधारणः केवलो वा यथाबलमुपास्यते ।
गच्छन्ते बलिनः क्षेमं दुर्बलोऽत्रावसीदति ।
ब्राह्मणः पदमन्विच्छन्संसारान्मुच्यते शुचिः

sādhāraṇaḥ kevalo vā yathābalamupāsyate |
gacchante balinaḥ kṣemaṃ durbalo'trāvasīdati |
brāhmaṇaḥ padamanvicchansaṃsārānmucyate śuciḥ

ये भुञ्जते ये ददते यजन्तेऽधीयते च ये ।
मात्राभिर्धर्मलुब्धाभिर्ये वा त्यागं समाश्रिताः

ye bhuñjate ye dadate yajante'dhīyate ca ye |
mātrābhirdharmalubdhābhirye vā tyāgaṃ samāśritāḥ

एतेषां प्रेत्यभावे तु कतमः स्वर्गजित्तमः ।
एतदाचक्ष्व मे ब्रह्मन्याथातथ्येन पृच्छतः

eteṣāṃ pretyabhāve tu katamaḥ svargajittamaḥ |
etadācakṣva me brahmanyāthātathyena pṛcchataḥ

परिग्रहाः शुभाः सर्वे गुणतोऽभ्युदयाश्च ते ।
न तु त्यागसुखं प्राप्ता एतत्त्वमपि पश्यसि

parigrahāḥ śubhāḥ sarve guṇato'bhyudayāśca te |
na tu tyāgasukhaṃ prāptā etattvamapi paśyasi

भवन्तो ज्ञाननिष्ठा वै गृहस्थाः कर्मनिश्चयाः ।
आश्रमाणां च सर्वेषां निष्ठायामैक्यमुच्यते

bhavanto jñānaniṣṭhā vai gṛhasthāḥ karmaniścayāḥ |
āśramāṇāṃ ca sarveṣāṃ niṣṭhāyāmaikyamucyate

एकत्वेन पृथक्त्वेन विशेषो नान्य उच्यते ।
तद्यथावद्यथान्यायं भगवान्प्रब्रवीतु मे

ekatvena pṛthaktvena viśeṣo nānya ucyate |
tadyathāvadyathānyāyaṃ bhagavānprabravītu me

शरीरपक्तिः कर्माणि ज्ञानं तु परमा गतिः ।
पक्वे कषायविज्ञानं यथा ज्ञानं च तिष्ठति

śarīrapaktiḥ karmāṇi jñānaṃ tu paramā gatiḥ |
pakve kaṣāyavijñānaṃ yathā jñānaṃ ca tiṣṭhati

आनृशंस्यं क्षमा शान्तिरहिंसा सत्यमार्जवम् ।
अद्रोहोऽनभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा शमस्तथा

ānṛśaṃsyaṃ kṣamā śāntirahiṃsā satyamārjavam |
adroho'nabhimānaśca hrīstitikṣā śamastathā

पन्थानो ब्रह्मणस्त्वेत एतैः प्राप्नोति यत्परम् ।
तद्विद्वाननुबुद्ध्येत मनसा कर्मनिश्चयम्

panthāno brahmaṇastveta etaiḥ prāpnoti yatparam |
tadvidvānanubuddhyeta manasā karmaniścayam

यां विप्राः सर्वतः शान्ता विशुद्धा ज्ञाननिश्चयाः ।
गतिं गच्छन्ति संतुष्टास्तामाहुः परमां गतिम्

yāṃ viprāḥ sarvataḥ śāntā viśuddhā jñānaniścayāḥ |
gatiṃ gacchanti saṃtuṣṭāstāmāhuḥ paramāṃ gatim

वेदांश्च वेदितव्यं च विदित्वा च यथास्थितिम् ।
एवं वेदविदित्याहुरतोऽन्यो वातरेचकः

vedāṃśca veditavyaṃ ca viditvā ca yathāsthitim |
evaṃ vedavidityāhurato'nyo vātarecakaḥ

सर्वं विदुर्वेदविदो वेदे सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
वेदे हि निष्ठा सर्वस्य यद्यदस्ति च नास्ति च

sarvaṃ vidurvedavido vede sarvaṃ pratiṣṭhitam |
vede hi niṣṭhā sarvasya yadyadasti ca nāsti ca

एषैव निष्ठा सर्वत्र यत्तदस्ति च नास्ति च ।
एतदन्तं च मध्यं च सच्चाऽसच्च विजानतः

eṣaiva niṣṭhā sarvatra yattadasti ca nāsti ca |
etadantaṃ ca madhyaṃ ca saccā'sacca vijānataḥ

समाप्तं त्याग इत्येव शम इत्येव निश्चितम् ।
संतोष इत्यनुगतमपवर्गे प्रतिष्ठितम्

samāptaṃ tyāga ityeva śama ityeva niścitam |
saṃtoṣa ityanugatamapavarge pratiṣṭhitam

ऋतं सत्यं विदितं वेदितव्यं
सर्वस्यात्मा स्थावरं जङ्गमं च ।
सर्वं सुखं यच्छिवमुत्तरं च
ब्रह्माव्यक्तं प्रभवश्चाव्ययं च

ṛtaṃ satyaṃ viditaṃ veditavyaṃ
sarvasyātmā sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca |
sarvaṃ sukhaṃ yacchivamuttaraṃ ca
brahmāvyaktaṃ prabhavaścāvyayaṃ ca

तेजः क्षमा शान्तिरनामयं शुभं
तथाविधं व्योम सनातनं ध्रुवम् ।
एतैः शब्दैर्गम्यते बुद्धिनेत्रै
स्तस्मै नमो ब्रह्मणे ब्राह्मणाय

tejaḥ kṣamā śāntiranāmayaṃ śubhaṃ
tathāvidhaṃ vyoma sanātanaṃ dhruvam |
etaiḥ śabdairgamyate buddhinetrai
stasmai namo brahmaṇe brāhmaṇāya