अध्याय 268: तुलाधार की तराजू, सबके लिए सम

इत्युक्तः स तदा तेन तुलाधारेण धीमता ।
प्रोवाच वचनं धीमाञ्जाजलिर्जपतांवरः

ityuktaḥ sa tadā tena tulādhāreṇa dhīmatā |
provāca vacanaṃ dhīmāñjājalirjapatāṃvaraḥ

विक्रीणतः सर्वरसान्सर्वगन्धांश्च वाणिज ।
वनस्पतीनोषधीश्च तेषां मूलफलानि च

vikrīṇataḥ sarvarasānsarvagandhāṃśca vāṇija |
vanaspatīnoṣadhīśca teṣāṃ mūlaphalāni ca

अग्र्या सा नैष्ठिकी बुद्धिः कुतस्त्वामियमागता ।
एतदाचक्ष्व मे सर्वं निखिलेन महामते

agryā sā naiṣṭhikī buddhiḥ kutastvāmiyamāgatā |
etadācakṣva me sarvaṃ nikhilena mahāmate

एवमुक्तस्तुलाधारो ब्राह्मणेन यशस्विना ।
उवाच धर्मसूक्ष्माणि वैश्यो धर्मार्थतत्त्ववित्

evamuktastulādhāro brāhmaṇena yaśasvinā |
uvāca dharmasūkṣmāṇi vaiśyo dharmārthatattvavit

वेदाहं जाजले धर्मं सरहस्यं सनातनम् ।
सर्वभूतहितं मैत्रं पुराणं यं जना विदुः

vedāhaṃ jājale dharmaṃ sarahasyaṃ sanātanam |
sarvabhūtahitaṃ maitraṃ purāṇaṃ yaṃ janā viduḥ

अद्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहेण वा पुनः ।
या वृत्तिः स परो धर्मस्तेन जीवामि जाजले

adroheṇaiva bhūtānāmalpadroheṇa vā punaḥ |
yā vṛttiḥ sa paro dharmastena jīvāmi jājale

परिच्छिन्नैः काष्ठतृणैर्मयेदं शरणं कृतम् ।
अलक्तं पद्मकं तुङ्गं गन्धांश्चोच्चावचांस्तथा

paricchinnaiḥ kāṣṭhatṛṇairmayedaṃ śaraṇaṃ kṛtam |
alaktaṃ padmakaṃ tuṅgaṃ gandhāṃścoccāvacāṃstathā

रसांश्च तांस्तान्विप्रर्षे मद्यवर्ज्यान्बहूनहम् ।
क्रीत्वा वै प्रतिविक्रीणे परहस्तादमायया

rasāṃśca tāṃstānviprarṣe madyavarjyānbahūnaham |
krītvā vai prativikrīṇe parahastādamāyayā

सर्वेषां यः सुहृन्नित्यं सर्वेषां च हिते रतः ।
कर्मणा मनसा वाचा स धर्मं वेद जाजले

sarveṣāṃ yaḥ suhṛnnityaṃ sarveṣāṃ ca hite rataḥ |
karmaṇā manasā vācā sa dharmaṃ veda jājale

नानुरुध्ये विरुध्ये वा न द्वेष्मि न च कामये ।
समोऽहं सर्वभूतेषु पश्य मे जाजले व्रतम् ।
तुला मे सर्वभूतेषु समा तिष्ठति जाजले

nānurudhye virudhye vā na dveṣmi na ca kāmaye |
samo'haṃ sarvabhūteṣu paśya me jājale vratam |
tulā me sarvabhūteṣu samā tiṣṭhati jājale

नाहं परेषां कृत्यानि प्रशंसामि न गर्हये ।
आकाशस्येव विप्रेन्द्र पश्यँल्लोकस्य चित्रताम्

nāhaṃ pareṣāṃ kṛtyāni praśaṃsāmi na garhaye |
ākāśasyeva viprendra paśyam̐llokasya citratām

कृपा मे सर्वभूतेषु समा तिष्ठति जाजले ।
इष्टानिष्टनियुक्तस्य प्रियद्वेषौ बहिष्कृतौ

kṛpā me sarvabhūteṣu samā tiṣṭhati jājale |
iṣṭāniṣṭaniyuktasya priyadveṣau bahiṣkṛtau

इति मां त्वं विजानीहि सर्वलोकस्य जाजले ।
समं मतिमतां श्रेष्ठ समलोष्टाश्मकाञ्चनम्

iti māṃ tvaṃ vijānīhi sarvalokasya jājale |
samaṃ matimatāṃ śreṣṭha samaloṣṭāśmakāñcanam

यथाऽन्धबधिरोत्मत्ता उच्छ्वासपरमाः सदा ।
देवैरपिहितद्वाराः सोपमा पश्यतो मम

yathā'ndhabadhirotmattā ucchvāsaparamāḥ sadā |
devairapihitadvārāḥ sopamā paśyato mama

यथा वृद्धातुरकृशा निस्पृहा विषयान्प्रति ।
तथाऽर्थकामभोगेषु ममापि विगता स्पृहा

yathā vṛddhāturakṛśā nispṛhā viṣayānprati |
tathā'rthakāmabhogeṣu mamāpi vigatā spṛhā

यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान्न बिभ्यति ।
यदा नेच्छति न द्वेष्टि तदा सिद्ध्यति वै द्विज

yadā cāyaṃ na bibheti yadā cāsmānna bibhyati |
yadā necchati na dveṣṭi tadā siddhyati vai dvija

यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम् ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣu pāpakam |
karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā

न भूतो न भविष्योऽस्ति न च धर्मोस्ति कश्चन ।
योऽभयः सर्वभूतानां स प्राप्नोत्यभयं पदम्

na bhūto na bhaviṣyo'sti na ca dharmosti kaścana |
yo'bhayaḥ sarvabhūtānāṃ sa prāpnotyabhayaṃ padam

यस्मादुद्विजते लोकः सर्वो मृत्युमुखादिव ।
वाक्‌क्रूराद्दण्डपरुषात्स प्राप्नोति महद्भयम्

yasmādudvijate lokaḥ sarvo mṛtyumukhādiva |
vāk‌krūrāddaṇḍaparuṣātsa prāpnoti mahadbhayam

यथावद्वर्तमानानां वृद्धानां पुत्रपौत्रिणाम् ।
अनुवर्तामहे वृत्तमहिंस्त्राणां महात्मनाम्

yathāvadvartamānānāṃ vṛddhānāṃ putrapautriṇām |
anuvartāmahe vṛttamahiṃstrāṇāṃ mahātmanām

प्रनष्टः शाश्वतो धर्मः सदाचारेण मोहितः ।
तेन वैद्यस्तपस्वी वा बलवान्वा विमुह्यते

pranaṣṭaḥ śāśvato dharmaḥ sadācāreṇa mohitaḥ |
tena vaidyastapasvī vā balavānvā vimuhyate

आचाराज्जाजले प्राज्ञः क्षिप्रं धर्ममवाप्नुयात् ।
एवं यः साधुभिर्दान्तश्चरेदद्रोहचेतसा

ācārājjājale prājñaḥ kṣipraṃ dharmamavāpnuyāt |
evaṃ yaḥ sādhubhirdāntaścaredadrohacetasā

नद्यां चेह यथा काष्ठमुह्यमानं यदृच्छया ।
यदृच्छयैव काष्ठेन सन्धि गच्छेत केनचित्

nadyāṃ ceha yathā kāṣṭhamuhyamānaṃ yadṛcchayā |
yadṛcchayaiva kāṣṭhena sandhi gaccheta kenacit

तत्रापराणि दारूणि संसृज्यन्ते ततस्ततः ।
तृणकाष्ठकरीपाणि कदाचिन्न समीक्षया

tatrāparāṇi dārūṇi saṃsṛjyante tatastataḥ |
tṛṇakāṣṭhakarīpāṇi kadācinna samīkṣayā

यस्मान्नोद्विजते भूतं जातु किंचित्कथंचन ।
अभयं सर्वभूतेभ्यः स प्राप्नोति सदा मुने

yasmānnodvijate bhūtaṃ jātu kiṃcitkathaṃcana |
abhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ sa prāpnoti sadā mune

यस्मादुद्विजते विद्वन्सर्वलोको वृकादिव ।
क्रोशतस्तीरमासाद्य यथा सर्वे जलेचराः

yasmādudvijate vidvansarvaloko vṛkādiva |
krośatastīramāsādya yathā sarve jalecarāḥ

एवमेवायमाचारः प्रादुर्भूतो यतस्ततः ।
सहायवान्द्रव्यवान्यः सुभगोऽथ परस्तथा

evamevāyamācāraḥ prādurbhūto yatastataḥ |
sahāyavāndravyavānyaḥ subhago'tha parastathā

ततस्तानेव कवयः शास्त्रेषु प्रवदन्त्युत ।
कीर्त्यर्थमल्पहृल्लेखाः पटवः कृत्स्ननिर्णयाः

tatastāneva kavayaḥ śāstreṣu pravadantyuta |
kīrtyarthamalpahṛllekhāḥ paṭavaḥ kṛtsnanirṇayāḥ

तपोभिर्यज्ञदानैश्च वाक्यैः प्रज्ञाश्रितैस्तथा ।
प्राप्नोत्यभयदानस्य यद्यत्फलमिहाश्नुते

tapobhiryajñadānaiśca vākyaiḥ prajñāśritaistathā |
prāpnotyabhayadānasya yadyatphalamihāśnute

लोके यः सर्वभूतेभ्यो ददात्यभयदक्षिणाम् ।
स सत्ययज्ञैरीजानः प्राप्नोत्यभयदक्षिणाम्

loke yaḥ sarvabhūtebhyo dadātyabhayadakṣiṇām |
sa satyayajñairījānaḥ prāpnotyabhayadakṣiṇām

न भूतानामहिंसाया ज्यायान्धर्मोऽस्ति कश्चन ।
यस्मान्नोद्विजते भूतं जातु किंचित्कथंचन ।
सोऽभयं सर्वभूतेभ्यः संप्राप्नोति महामुने

na bhūtānāmahiṃsāyā jyāyāndharmo'sti kaścana |
yasmānnodvijate bhūtaṃ jātu kiṃcitkathaṃcana |
so'bhayaṃ sarvabhūtebhyaḥ saṃprāpnoti mahāmune

यस्मादुद्विजते लोकः सर्पाद्वेश्मगतादिव ।
न स धर्ममवाप्नोति इह लोके परत्र च

yasmādudvijate lokaḥ sarpādveśmagatādiva |
na sa dharmamavāpnoti iha loke paratra ca

सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः ।
देवाऽपि मार्गे मुह्यन्ति ह्यपदस्य पदैपिणः

sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtāni paśyataḥ |
devā'pi mārge muhyanti hyapadasya padaipiṇaḥ

दानं भूताभयस्याहुः सर्वदानेभ्य उत्तमम् ।
ब्रवीमि ते सत्यमिदं श्रद्धत्स्व मम जाजले

dānaṃ bhūtābhayasyāhuḥ sarvadānebhya uttamam |
bravīmi te satyamidaṃ śraddhatsva mama jājale

स एव सुभगो भूत्वा पुनर्भवति दुर्भगः ।
व्यापत्तिं कर्मणां दृष्ट्वा जुगुप्सन्ति जनाः सदा

sa eva subhago bhūtvā punarbhavati durbhagaḥ |
vyāpattiṃ karmaṇāṃ dṛṣṭvā jugupsanti janāḥ sadā

अकारणो हि नैवास्ति धर्मः सूक्ष्मो हि जाजले ।
भूतभव्यार्थमेवेह धर्मप्रवचनं कृतम्

akāraṇo hi naivāsti dharmaḥ sūkṣmo hi jājale |
bhūtabhavyārthameveha dharmapravacanaṃ kṛtam

सूक्ष्मत्वान्न स विज्ञातुं शक्यते बहुनिह्नवः ।
उपलभ्यान्तरा चान्यानाचारानवबुध्यते

sūkṣmatvānna sa vijñātuṃ śakyate bahunihnavaḥ |
upalabhyāntarā cānyānācārānavabudhyate

ये च च्छिन्दन्ति वृषणान्ये च भिन्दन्ति नस्तकान् ।
वहन्ति महतो भारान्बध्नन्ति दमयन्ति च ।
हत्वा सत्वानि खादन्ति तान्कथं न विगर्हसे

ye ca cchindanti vṛṣaṇānye ca bhindanti nastakān |
vahanti mahato bhārānbadhnanti damayanti ca |
hatvā satvāni khādanti tānkathaṃ na vigarhase

मानुषा मानुपानेव दासभोगेन भुञ्जते ।
वधबन्धनिरोधेन कारयन्ति दिवानिशम्

mānuṣā mānupāneva dāsabhogena bhuñjate |
vadhabandhanirodhena kārayanti divāniśam

आत्मनश्चापि जानाति यद्दुःखं वधबन्धने ।
पञ्चेन्द्रियेषु भूतेषु सर्वं वसति दैवतम्

ātmanaścāpi jānāti yadduḥkhaṃ vadhabandhane |
pañcendriyeṣu bhūteṣu sarvaṃ vasati daivatam

आदित्यश्चन्द्रमा वायुर्ब्रह्मा प्राणः क्रतुर्यमः ।
तानि जीवानि विक्रीय का मृतेषु विचारणा

ādityaścandramā vāyurbrahmā prāṇaḥ kraturyamaḥ |
tāni jīvāni vikrīya kā mṛteṣu vicāraṇā

अजोऽग्निर्वरुणो मेपः सूर्योऽश्वः पृथिवी विराट् ।
धेनुर्वत्सश्च सोमो वै विक्रीयैतन्न सिध्यति

ajo'gnirvaruṇo mepaḥ sūryo'śvaḥ pṛthivī virāṭ |
dhenurvatsaśca somo vai vikrīyaitanna sidhyati

का तैले का धृते ब्रह्मन्मधुन्यप्स्वोषधीषु वा

kā taile kā dhṛte brahmanmadhunyapsvoṣadhīṣu vā

अदंशमशके देशे सुखसंवर्धितान्पशून् ।
तांश्च मातुः प्रियाञ्जानन्नाक्रम्य बहुधा नराः

adaṃśamaśake deśe sukhasaṃvardhitānpaśūn |
tāṃśca mātuḥ priyāñjānannākramya bahudhā narāḥ

बहुदंशाकुलान्देशान्नयन्ति बहुकर्दमान् ।
वाहसंपीडिता धुर्याः सीदन्त्यविधिना परे

bahudaṃśākulāndeśānnayanti bahukardamān |
vāhasaṃpīḍitā dhuryāḥ sīdantyavidhinā pare

न मन्ये भ्रूणहत्याऽपि विशिष्टा तेन कर्मणा ।
कृपिं साध्विति मन्यन्ते सा च वृत्तिः सुदारुणा

na manye bhrūṇahatyā'pi viśiṣṭā tena karmaṇā |
kṛpiṃ sādhviti manyante sā ca vṛttiḥ sudāruṇā

भूमिं भूमिशयांश्चैव हन्ति काष्ठैरयोमुखैः ।
तथैवानडुहो युक्तान्क्षुत्तृष्णाश्रमकर्शितान्

bhūmiṃ bhūmiśayāṃścaiva hanti kāṣṭhairayomukhaiḥ |
tathaivānaḍuho yuktānkṣuttṛṣṇāśramakarśitān

अध्न्या इति गवां नाम क एता हन्तुमर्हति ।
महच्चकाराकुशलं वृथा यो गां निहन्ति ह

adhnyā iti gavāṃ nāma ka etā hantumarhati |
mahaccakārākuśalaṃ vṛthā yo gāṃ nihanti ha

ऋपयो यतयो ह्येतन्नहुपे प्रत्यवेदयन् ।
गां मातरं चाप्यवधीर्वृपभं च प्रजापतिम् ।
अकार्यं नहुपाकापींर्लप्स्यामस्त्वत्कृते व्यथाम्

ṛpayo yatayo hyetannahupe pratyavedayan |
gāṃ mātaraṃ cāpyavadhīrvṛpabhaṃ ca prajāpatim |
akāryaṃ nahupākāpīṃrlapsyāmastvatkṛte vyathām

शतं चैकं च रोगाणां सर्वभूतेष्वपातयन् ।
ऋपयस्ते महाभागाः प्रशस्तास्ते च जाजले

śataṃ caikaṃ ca rogāṇāṃ sarvabhūteṣvapātayan |
ṛpayaste mahābhāgāḥ praśastāste ca jājale

भ्रृणहं नहुषं त्वाहुर्न तं भोक्ष्यामहे वयम् ।
इत्युक्त्वा ते महात्मानः सर्वे तत्त्वार्थदर्शिनः ।
ऋषयो यतयः शान्तास्तपसा प्रत्येषधयन्

bhrṛṇahaṃ nahuṣaṃ tvāhurna taṃ bhokṣyāmahe vayam |
ityuktvā te mahātmānaḥ sarve tattvārthadarśinaḥ |
ṛṣayo yatayaḥ śāntāstapasā pratyeṣadhayan

ईदृशानशिवान्घोरानाचारानिह जाजले ।
केवलाचरितत्वात्तु निपुणो नावबुध्यसे

īdṛśānaśivānghorānācārāniha jājale |
kevalācaritatvāttu nipuṇo nāvabudhyase

कारणाद्धर्ममन्विच्छन्न लोकं विरसं चरेत्

kāraṇāddharmamanvicchanna lokaṃ virasaṃ caret

यो हन्याद्यश्च मां स्तौति तत्रापि शृणु जाजले ।
समौ तावपि मे स्थातां न हि मे स्तः प्रियाप्रिये ।
एतदीदृशकं धर्मं प्रशंसन्ति मनीषिणः

yo hanyādyaśca māṃ stauti tatrāpi śṛṇu jājale |
samau tāvapi me sthātāṃ na hi me staḥ priyāpriye |
etadīdṛśakaṃ dharmaṃ praśaṃsanti manīṣiṇaḥ

उपपत्त्या हि संपन्नो यतिभिश्चैव सेव्यते ।
सततं धर्मशीलैश्च निपुणेनोपलक्षितः

upapattyā hi saṃpanno yatibhiścaiva sevyate |
satataṃ dharmaśīlaiśca nipuṇenopalakṣitaḥ