अध्याय 269: सच्चे और झूठे यज्ञ पर तुलाधार

यथा प्रवर्तितो धर्मस्तुलां धारयता त्वया ।
स्वर्गद्वारं च वत्तिं च भूतानामवरोत्स्यते

yathā pravartito dharmastulāṃ dhārayatā tvayā |
svargadvāraṃ ca vattiṃ ca bhūtānāmavarotsyate

कृष्या ह्यन्नं प्रभवति ततस्त्वमपि जिवसि ।
पशुभिश्चौषधीभिश्च मर्त्या जीवन्ति वाणिज

kṛṣyā hyannaṃ prabhavati tatastvamapi jivasi |
paśubhiścauṣadhībhiśca martyā jīvanti vāṇija

ततो यज्ञः प्रभवति नास्तिक्यमपि जल्पसि ।
न हि वर्तेदयं लोको वार्तामुत्सृज्य केवलाम्

tato yajñaḥ prabhavati nāstikyamapi jalpasi |
na hi vartedayaṃ loko vārtāmutsṛjya kevalām

वक्ष्यामि जाजले वृत्तिं नास्मि ब्राह्मण नास्तिकः ।
न यज्ञं च विनिन्दामि यज्ञवित्तु सुदुर्लभः

vakṣyāmi jājale vṛttiṃ nāsmi brāhmaṇa nāstikaḥ |
na yajñaṃ ca vinindāmi yajñavittu sudurlabhaḥ

नमो ब्राह्मण यज्ञाय ये च यज्ञविदो जनाः ।
स्वयज्ञं ब्राह्मणा हित्वा क्षत्रयज्ञमनुष्ठिताः

namo brāhmaṇa yajñāya ye ca yajñavido janāḥ |
svayajñaṃ brāhmaṇā hitvā kṣatrayajñamanuṣṭhitāḥ

लुब्धैर्वित्तपरैर्ब्रह्मन्नास्तिकैः संप्रवर्तितम् ।
वेदवादानभिज्ञानां सत्याभासमिवानृतम्

lubdhairvittaparairbrahmannāstikaiḥ saṃpravartitam |
vedavādānabhijñānāṃ satyābhāsamivānṛtam

इदं देयमिदं देयमिति नान्यच्चिकीर्षति ।
अतः स्तैन्यं प्रभवति विकर्माणि च जाजले

idaṃ deyamidaṃ deyamiti nānyaccikīrṣati |
ataḥ stainyaṃ prabhavati vikarmāṇi ca jājale

यदेव सुकृतं हव्यं तेन तुष्यन्ति देवताः ।
नमस्कारेण हविषा स्वाध्यायैरौषधैस्तथा ।
पूजा स्याद्देवतानां हि यथाशास्त्रनिदर्शनम्

yadeva sukṛtaṃ havyaṃ tena tuṣyanti devatāḥ |
namaskāreṇa haviṣā svādhyāyairauṣadhaistathā |
pūjā syāddevatānāṃ hi yathāśāstranidarśanam

इष्टापूर्तादसाधूनां विदुषां जायते प्रजा ।
लुब्धेभ्यो जायते लुब्धः समेभ्यो जायते समः

iṣṭāpūrtādasādhūnāṃ viduṣāṃ jāyate prajā |
lubdhebhyo jāyate lubdhaḥ samebhyo jāyate samaḥ

यजमाना यथाऽऽत्मानमृत्विजश्च तथा प्रजाः ।
यज्ञात्प्रजा प्रभवति नभसोऽम्भ इवामलम्

yajamānā yathā''tmānamṛtvijaśca tathā prajāḥ |
yajñātprajā prabhavati nabhaso'mbha ivāmalam

अग्नौ प्रास्ताहुतिर्ब्रह्मन्नादित्यमुपगच्छति ।
आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः

agnau prāstāhutirbrahmannādityamupagacchati |
ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ

तस्मात्सुनिष्ठिताः पूर्वे सर्वान्कामांश्च लेभिरे ।
अकृष्टपच्या पृथिवी आशीर्भिर्वीररुधोऽभवन्

tasmātsuniṣṭhitāḥ pūrve sarvānkāmāṃśca lebhire |
akṛṣṭapacyā pṛthivī āśīrbhirvīrarudho'bhavan

न ते यज्ञेष्वात्मसु वा फलं पश्यन्ति किंचन ।
शङ्कमानाः फलं यज्ञे ये यजेरन्कथंचन

na te yajñeṣvātmasu vā phalaṃ paśyanti kiṃcana |
śaṅkamānāḥ phalaṃ yajñe ye yajerankathaṃcana

जानन्तः सर्वथा साधु लुब्धा वित्तप्रयोजनाः ।
स स्म पापकृतां लोकान्गुच्छेदशुभकर्मणा

jānantaḥ sarvathā sādhu lubdhā vittaprayojanāḥ |
sa sma pāpakṛtāṃ lokāngucchedaśubhakarmaṇā

प्रमाणमप्रमाणेन यः कुर्यादशुभं नरः ।
पापात्मा सोऽकृतप्रज्ञः सदैवेह द्विजोत्तम

pramāṇamapramāṇena yaḥ kuryādaśubhaṃ naraḥ |
pāpātmā so'kṛtaprajñaḥ sadaiveha dvijottama

कर्तव्यमिति कर्तव्यं वेत्ति वै ब्राह्मणो भयम् ।
ब्रह्मैव वर्तते लोके नैव कर्तव्यतां पुनः

kartavyamiti kartavyaṃ vetti vai brāhmaṇo bhayam |
brahmaiva vartate loke naiva kartavyatāṃ punaḥ

विगुणं च पुनः कर्म ज्याय इत्यनुशुश्रुम् ।
सर्वभूतोपकारश्च फलभावे च संयमः

viguṇaṃ ca punaḥ karma jyāya ityanuśuśrum |
sarvabhūtopakāraśca phalabhāve ca saṃyamaḥ

सत्ययज्ञा दमयज्ञा अलुब्धाश्चात्मवृत्तयः ।
उत्पन्नत्यागिनः सर्वे जना आसन्नमत्सराः

satyayajñā damayajñā alubdhāścātmavṛttayaḥ |
utpannatyāginaḥ sarve janā āsannamatsarāḥ

क्षेत्रक्षेत्रज्ञतत्त्वज्ञाः स्वयज्ञपरिनिष्ठिताः ।
ब्राह्मं वेदमधीयन्तस्तोषयन्त्यपरानपि

kṣetrakṣetrajñatattvajñāḥ svayajñapariniṣṭhitāḥ |
brāhmaṃ vedamadhīyantastoṣayantyaparānapi

अखिलं दैवतं सर्वं ब्रह्म ब्रह्मणि संश्रितम् ।
तृप्यन्ति तृप्यतो देवास्तृप्ताऽतृप्तस्य जाजले

akhilaṃ daivataṃ sarvaṃ brahma brahmaṇi saṃśritam |
tṛpyanti tṛpyato devāstṛptā'tṛptasya jājale

यथा सर्वरसैस्तृप्तो नाभिनन्दति किंचन ।
तथा प्रज्ञानतृप्तस्य नित्यतृप्तिः सुखोदया

yathā sarvarasaistṛpto nābhinandati kiṃcana |
tathā prajñānatṛptasya nityatṛptiḥ sukhodayā

धर्माधारा धर्मसुखाः कृत्स्नव्यवसितास्तथा ।
अस्ति नस्तत्त्वतो भूय इति प्राज्ञस्त्ववेक्षते

dharmādhārā dharmasukhāḥ kṛtsnavyavasitāstathā |
asti nastattvato bhūya iti prājñastvavekṣate

ज्ञानविज्ञानिनः केचित्परं पारं तितीर्षवः ।
अतीव पुण्यदं पुण्यं पुण्याभिजनसंहितम्

jñānavijñāninaḥ kecitparaṃ pāraṃ titīrṣavaḥ |
atīva puṇyadaṃ puṇyaṃ puṇyābhijanasaṃhitam

यत्र गत्वा न शोचन्ति च च्यवन्ति व्यथन्ति च ।
ते तु तद्ब्रह्मणः स्थानं प्राप्नुवन्तीह सात्विकाः

yatra gatvā na śocanti ca cyavanti vyathanti ca |
te tu tadbrahmaṇaḥ sthānaṃ prāpnuvantīha sātvikāḥ

नैव ते स्वर्गमिच्छन्ति न यजन्ति यशोधनाः ।
सतां वर्त्मानुवर्तन्ते यथाबलमहिंसया

naiva te svargamicchanti na yajanti yaśodhanāḥ |
satāṃ vartmānuvartante yathābalamahiṃsayā

वनस्पतीनोषधीश्च फलमूलानि ते विदुः ।
न चैतानृत्विजो लुब्धा याजयन्ति फलार्थिनः

vanaspatīnoṣadhīśca phalamūlāni te viduḥ |
na caitānṛtvijo lubdhā yājayanti phalārthinaḥ

स्वमेव चार्थं कुर्वाणा यज्ञं चक्रुः पुनर्द्विजाः ।
परिनिष्ठितकर्माणाः प्रजानुग्रहकाम्यया

svameva cārthaṃ kurvāṇā yajñaṃ cakruḥ punardvijāḥ |
pariniṣṭhitakarmāṇāḥ prajānugrahakāmyayā

तस्मात्तानृत्विजो लुब्धा याजयन्त्यशुभान्नरान् ।
प्रापयेयुः प्रजाः स्वर्गे स्वधर्माचरणेन वै ।
इति मे वर्तते बुद्धिः समा सर्वत्र जाजले

tasmāttānṛtvijo lubdhā yājayantyaśubhānnarān |
prāpayeyuḥ prajāḥ svarge svadharmācaraṇena vai |
iti me vartate buddhiḥ samā sarvatra jājale

प्रयुञ्जते येन यज्ञे सदा प्राज्ञा द्विजर्षभाः ।
तेन ते देवयानेन पथा यान्ति महामुने

prayuñjate yena yajñe sadā prājñā dvijarṣabhāḥ |
tena te devayānena pathā yānti mahāmune

आवृत्तिस्तस्य चैकस्य नास्त्यावृत्तिर्मनीषिणाः ।
उभौ तौ देवयानेन गच्छतो जाजले यथा

āvṛttistasya caikasya nāstyāvṛttirmanīṣiṇāḥ |
ubhau tau devayānena gacchato jājale yathā

स्वयं चैषामनडुहो युञ्जन्ति च वहन्ति च ।
स्वयमुस्राश्च दुह्यन्ते मनःसंकल्पसिद्धिभिः

svayaṃ caiṣāmanaḍuho yuñjanti ca vahanti ca |
svayamusrāśca duhyante manaḥsaṃkalpasiddhibhiḥ

स्वयं यूपानुपादाय यजन्ते स्वाप्तदक्षिणाः ।
यस्तथा भावितात्मा स्यात्स गामालब्धुमर्हति

svayaṃ yūpānupādāya yajante svāptadakṣiṇāḥ |
yastathā bhāvitātmā syātsa gāmālabdhumarhati

ओषधीभिस्तथा ब्रह्मन्यजेरंस्ते न तादृशाः ।
श्रद्धया गां पुरस्कृत्य तदृतं प्रब्रवीमि ते

oṣadhībhistathā brahmanyajeraṃste na tādṛśāḥ |
śraddhayā gāṃ puraskṛtya tadṛtaṃ prabravīmi te

निराशिषमनारम्भं निर्नमस्कारमस्तुतिम् ।
अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः

nirāśiṣamanārambhaṃ nirnamaskāramastutim |
akṣīṇaṃ kṣīṇakarmāṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

न श्रावयन्न च यजन्न ददद्ब्राह्मणेषु च ।
काम्यां वृत्तिं लिप्समानः कां गतिं याति जाजले ।
इदं तु दैवतं कृत्वा यथा यज्ञमवाप्नुयात्

na śrāvayanna ca yajanna dadadbrāhmaṇeṣu ca |
kāmyāṃ vṛttiṃ lipsamānaḥ kāṃ gatiṃ yāti jājale |
idaṃ tu daivataṃ kṛtvā yathā yajñamavāpnuyāt

[न वै मुनीनां शृणुमः स्म तत्त्वं
पृच्छामि ते वाणिज कष्टमेतत् ।
पूर्वेपूर्वे चास्य नावेक्षमाणा
नातः परं तमृषयः स्थापयन्ति

[na vai munīnāṃ śṛṇumaḥ sma tattvaṃ
pṛcchāmi te vāṇija kaṣṭametat |
pūrvepūrve cāsya nāvekṣamāṇā
nātaḥ paraṃ tamṛṣayaḥ sthāpayanti

यस्मिन्नेवात्मतीर्थेन पशवः प्राप्नुयुर्मखम् ।]
अथ स्म कर्मणा केन वाणिज प्राप्नुयात्सुखम् ।
शंस मे तन्महाप्राज्ञ भृशं वै श्रद्दधामि ते

yasminnevātmatīrthena paśavaḥ prāpnuyurmakham |]
atha sma karmaṇā kena vāṇija prāpnuyātsukham |
śaṃsa me tanmahāprājña bhṛśaṃ vai śraddadhāmi te

उत यज्ञा उतायज्ञा मस्वं नार्हन्ति ते क्वचित् ।
आज्येन पयसा दध्ना सत्कृत्यामिक्षया त्वचा ।
बालैः शृङ्गेण पादेन संभरत्येव गौर्मखम्

uta yajñā utāyajñā masvaṃ nārhanti te kvacit |
ājyena payasā dadhnā satkṛtyāmikṣayā tvacā |
bālaiḥ śṛṅgeṇa pādena saṃbharatyeva gaurmakham

पत्नीव्रतेन विधिना प्रकरोति नियोजयन् ।
इष्टं तु दैवतं कृत्वा यथा यज्ञमवाप्नुयात्

patnīvratena vidhinā prakaroti niyojayan |
iṣṭaṃ tu daivataṃ kṛtvā yathā yajñamavāpnuyāt

पुरोडाशो हि सर्वेषां पशूनां मेध्य उच्यते ।
सर्वा नद्यः सरस्वत्यः सर्वे पुण्याः शिलोच्चयाः ।
जाजले तीर्थमात्मेव मा स्म देशातिथिर्भव

puroḍāśo hi sarveṣāṃ paśūnāṃ medhya ucyate |
sarvā nadyaḥ sarasvatyaḥ sarve puṇyāḥ śiloccayāḥ |
jājale tīrthamātmeva mā sma deśātithirbhava

एतानीदृशकान्धर्मानाचरन्निह जाजले ।
कारणैर्धर्ममन्विच्छन्स लोकानाप्नुते शुभान्

etānīdṛśakāndharmānācaranniha jājale |
kāraṇairdharmamanvicchansa lokānāpnute śubhān

एतानीदृशकान्धर्मांस्तुलाधारः प्रशंसति ।
उपपत्त्याऽभिसंपन्नान्नित्यं सद्भिर्निषेवितान्

etānīdṛśakāndharmāṃstulādhāraḥ praśaṃsati |
upapattyā'bhisaṃpannānnityaṃ sadbhirniṣevitān