अध्याय 264: मृत्यु का तप और ब्रह्मा की आज्ञा

विनीय दुःखमबला साऽऽत्मनैवायतेक्षणा ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा तमेवावर्जिता तदा

vinīya duḥkhamabalā sā''tmanaivāyatekṣaṇā |
uvāca prāñjalirbhūtvā tamevāvarjitā tadā

त्वया सृष्टा कथं नारी मादृशी वदतां वर ।
रौद्रकर्माभिजायेत सर्वप्राणिभयंकरी

tvayā sṛṣṭā kathaṃ nārī mādṛśī vadatāṃ vara |
raudrakarmābhijāyeta sarvaprāṇibhayaṃkarī

विभेम्यहमधर्मस्य धर्म्यमादिश कर्म मे ।
त्वं मां भीतामवेक्षस्व शिवेनेश्वरचक्षुषा

vibhemyahamadharmasya dharmyamādiśa karma me |
tvaṃ māṃ bhītāmavekṣasva śiveneśvaracakṣuṣā

बालान्वृद्धान्वयस्थांश्च न हरेयमनागसः ।
प्राणिनः प्राणिनामीश नमस्तेऽस्तु प्रसीद मे

bālānvṛddhānvayasthāṃśca na hareyamanāgasaḥ |
prāṇinaḥ prāṇināmīśa namaste'stu prasīda me

प्रियान्पुत्रान्वयस्यांश्च भ्रातॄन्मातॄः पितृनपि ।
अपध्यास्यन्ति यद्येवं मृतास्तेभ्यो विभेम्यहम्

priyānputrānvayasyāṃśca bhrātṝnmātṝḥ pitṛnapi |
apadhyāsyanti yadyevaṃ mṛtāstebhyo vibhemyaham

कृपणाश्रुपरिक्लेदो दहेन्मां शाश्वतीः समाः ।
तेभ्योऽहं बलवद्भीता शरणं त्वामुपागता

kṛpaṇāśruparikledo dahenmāṃ śāśvatīḥ samāḥ |
tebhyo'haṃ balavadbhītā śaraṇaṃ tvāmupāgatā

यमस्य भवने देव पात्यन्ते पापकर्मिणः ।
प्रसादये त्वां वरद प्रसादं कुरु मे प्रभो

yamasya bhavane deva pātyante pāpakarmiṇaḥ |
prasādaye tvāṃ varada prasādaṃ kuru me prabho

एतदिच्छाम्यहं कामं त्वत्तो लोकपितामह ।
इच्छेयं त्वत्प्रसादाच्च तपस्तप्तुं महेश्वर

etadicchāmyahaṃ kāmaṃ tvatto lokapitāmaha |
iccheyaṃ tvatprasādācca tapastaptuṃ maheśvara

त्वं हिं संहारबुद्ध्या मे चिन्तिता रुषितेन च ।
तस्मात्संहर सर्वास्त्वं प्रजा मा च विचारय

tvaṃ hiṃ saṃhārabuddhyā me cintitā ruṣitena ca |
tasmātsaṃhara sarvāstvaṃ prajā mā ca vicāraya

एतदेवमवश्यं हि भविता नैतदन्यथा ।
क्रियतामनवद्याङ्गि यथोक्तं मद्वचोऽनघे

etadevamavaśyaṃ hi bhavitā naitadanyathā |
kriyatāmanavadyāṅgi yathoktaṃ madvaco'naghe

एवमुक्ता महाबाहो मृत्युः परपुरंजय ।
न व्याजहार तस्थौ च प्रह्वा भगवदुन्मुखी

evamuktā mahābāho mṛtyuḥ parapuraṃjaya |
na vyājahāra tasthau ca prahvā bhagavadunmukhī

पुनः पुनरथोक्ता सा गतसत्त्वेव भामिनी ।
तूष्णीमासीत्ततो देवो लोकानामीश्वरेश्वरः

punaḥ punarathoktā sā gatasattveva bhāminī |
tūṣṇīmāsīttato devo lokānāmīśvareśvaraḥ

प्रससाद किल ब्रह्मा स्वयमेवात्मनाऽऽत्मनि ।
स्मयमानश्च लोकेशो लोकान्सर्वानवैक्षत

prasasāda kila brahmā svayamevātmanā''tmani |
smayamānaśca lokeśo lokānsarvānavaikṣata

निवृत्तरोषे तस्मिंस्तु भगवत्यपराजिते ।
सा कन्याऽथ जगामास्य समीपादिति नःश्रुतम्

nivṛttaroṣe tasmiṃstu bhagavatyaparājite |
sā kanyā'tha jagāmāsya samīpāditi naḥśrutam

अपसृत्याप्रतिश्रुत्य प्रजासंहरणं तदा ।
त्वरमाणेव राजेन्द्र मृत्युर्धेनुकमभ्यगात्

apasṛtyāpratiśrutya prajāsaṃharaṇaṃ tadā |
tvaramāṇeva rājendra mṛtyurdhenukamabhyagāt

सा तत्र परमं देवी तपोऽचरत दुश्चरम् ।
समा ह्येकपदे तस्थौ दशपद्मानि पञ्च च

sā tatra paramaṃ devī tapo'carata duścaram |
samā hyekapade tasthau daśapadmāni pañca ca

तां तथा कुर्वतीं तत्र तपः परमदुश्चरम् ।
पुनरेव महातेजा ब्रह्मा वचनमब्रवीत्

tāṃ tathā kurvatīṃ tatra tapaḥ paramaduścaram |
punareva mahātejā brahmā vacanamabravīt

कुरुष्व मे वचो मृत्यो तदनादृत्य सत्वरा ।
तथैवैकपदे तात पुनरन्यानि सप्त सा

kuruṣva me vaco mṛtyo tadanādṛtya satvarā |
tathaivaikapade tāta punaranyāni sapta sā

तस्थौ पद्मानि षट् चैव पञ्च द्वे चैव मानद ।
भूयः पद्मायुतं तात मृगैः सह चचार सा

tasthau padmāni ṣaṭ caiva pañca dve caiva mānada |
bhūyaḥ padmāyutaṃ tāta mṛgaiḥ saha cacāra sā

द्वे चायुते नरश्रेष्ठ वाय्वाहारा महामते ।
पुनरेव ततो राजन्मौनमातिष्ठदुत्तमम्

dve cāyute naraśreṣṭha vāyvāhārā mahāmate |
punareva tato rājanmaunamātiṣṭhaduttamam

अप्सु वर्षसहस्राणि सप्त चैकं च पार्थिव ।
ततो जगाम सा कन्या कौशिकीं नृपसत्तम

apsu varṣasahasrāṇi sapta caikaṃ ca pārthiva |
tato jagāma sā kanyā kauśikīṃ nṛpasattama

तत्र वायुजलाहारा चचार नियमं पुनः ।
ततो ययौ महाभागा गङ्गां मेरुं च केवलम्

tatra vāyujalāhārā cacāra niyamaṃ punaḥ |
tato yayau mahābhāgā gaṅgāṃ meruṃ ca kevalam

तस्थौ दार्विव निश्चेष्टा प्रजानां हितकाम्यया ।
ततो हिमवतो मूर्ध्निं यत्र देवाः समीजिरे

tasthau dārviva niśceṣṭā prajānāṃ hitakāmyayā |
tato himavato mūrdhniṃ yatra devāḥ samījire

तत्राङ्गुष्ठेन राजेन्द्र निखर्वमचरत्तपः ।
तस्थौ पितामहं चैव तोषयामास यत्नतः

tatrāṅguṣṭhena rājendra nikharvamacarattapaḥ |
tasthau pitāmahaṃ caiva toṣayāmāsa yatnataḥ

ततस्तामब्रवीत्तत्र लोकानां प्रपितामहः ।
किमिदं वर्तसे पुत्रि क्रियतां मम तद्वचः

tatastāmabravīttatra lokānāṃ prapitāmahaḥ |
kimidaṃ vartase putri kriyatāṃ mama tadvacaḥ

ततोऽब्रवीत्पुनर्मृत्युर्भगवन्तं पितामहम् ।
न हरेयं प्रजा देव पुनस्त्वाऽहं प्रसादये

tato'bravītpunarmṛtyurbhagavantaṃ pitāmaham |
na hareyaṃ prajā deva punastvā'haṃ prasādaye

तामधर्मभयाद्भीतां पुनरेव प्रयाचतीम् ।
तदाऽब्रवीद्देवदेवो निगृह्येदं वचस्ततः

tāmadharmabhayādbhītāṃ punareva prayācatīm |
tadā'bravīddevadevo nigṛhyedaṃ vacastataḥ

अधर्मो नास्ति ते मृत्यो संयच्छेमाः प्रजाः शुभे ।
मयाऽप्युक्तं मृषा भद्रे भविता नेह किंचन

adharmo nāsti te mṛtyo saṃyacchemāḥ prajāḥ śubhe |
mayā'pyuktaṃ mṛṣā bhadre bhavitā neha kiṃcana

धर्मः सनातनश्च त्वामिहैवानुप्रवेक्ष्यति ।
अहं च विबुधाश्चैव त्वद्धिते निरताः सदा

dharmaḥ sanātanaśca tvāmihaivānupravekṣyati |
ahaṃ ca vibudhāścaiva tvaddhite niratāḥ sadā

इमन्यं च ते कामं ददानि मनसेप्सितम् ।
न त्वां दोषेण यास्यन्ति व्याधिसंपीडिताः प्रजाः

imanyaṃ ca te kāmaṃ dadāni manasepsitam |
na tvāṃ doṣeṇa yāsyanti vyādhisaṃpīḍitāḥ prajāḥ

पुरुषेषु च रूपेण पुरुषस्त्वं भविष्यसि ।
स्त्रीषु स्त्रीरूपिणी चैव तृतीयेषु नपुंसकम्

puruṣeṣu ca rūpeṇa puruṣastvaṃ bhaviṣyasi |
strīṣu strīrūpiṇī caiva tṛtīyeṣu napuṃsakam

सैवमुक्ता महाराज कृताञ्जलिरुवाच ह ।
पुनरेव महात्मानं नेति देवेशमव्ययम्

saivamuktā mahārāja kṛtāñjaliruvāca ha |
punareva mahātmānaṃ neti deveśamavyayam

तामब्रवीत्तदा देवो मृत्यो संहर मानवान् ।
अधर्मस्ते न भविता यथा ध्यास्याम्यहं शुभे

tāmabravīttadā devo mṛtyo saṃhara mānavān |
adharmaste na bhavitā yathā dhyāsyāmyahaṃ śubhe

त्वं हि शक्ता च युक्ता च पूर्वोत्पन्ना च भामिनि ।
अनुशिष्टा च निर्दोषा तस्मात्त्वं कुरु मे मतम्

tvaṃ hi śaktā ca yuktā ca pūrvotpannā ca bhāmini |
anuśiṣṭā ca nirdoṣā tasmāttvaṃ kuru me matam

यानश्रुबिन्दून्पतितानपश्यं
ये पाणिभ्यां धारितास्ते पुरस्तात् ।
ते व्याधयो मानवान्घोररूपाः
प्राप्ते काले पीडयिष्यन्ति मृत्यो

yānaśrubindūnpatitānapaśyaṃ
ye pāṇibhyāṃ dhāritāste purastāt |
te vyādhayo mānavānghorarūpāḥ
prāpte kāle pīḍayiṣyanti mṛtyo

सर्वेषां त्वं प्राणिनामन्तकाले
कामक्रोधौ सहितौ योजयेथाः ।
एवं धर्मस्त्वामुपैष्यत्यमोघो
न चाधर्मं लप्स्यसे तुल्यवृत्तिः

sarveṣāṃ tvaṃ prāṇināmantakāle
kāmakrodhau sahitau yojayethāḥ |
evaṃ dharmastvāmupaiṣyatyamogho
na cādharmaṃ lapsyase tulyavṛttiḥ

एवं धर्मं पालयिष्यस्यथो त्वं
न चात्मानं मञ्जयिष्यस्यधर्मे ।
तस्मात्कामं रोचयाभ्यागतं त्वं
सा त्वं साधो संहरस्वेह जन्तून्

evaṃ dharmaṃ pālayiṣyasyatho tvaṃ
na cātmānaṃ mañjayiṣyasyadharme |
tasmātkāmaṃ rocayābhyāgataṃ tvaṃ
sā tvaṃ sādho saṃharasveha jantūn

सा वै तदा मृत्युसंज्ञा कृतास्त्री
शापाद्भीता बाढमित्यब्रवीत्तम् ।
अथो प्राणान्प्राणिनामन्तकाले
कामक्रोधौ प्राप्य नित्यं निहन्ति

sā vai tadā mṛtyusaṃjñā kṛtāstrī
śāpādbhītā bāḍhamityabravīttam |
atho prāṇānprāṇināmantakāle
kāmakrodhau prāpya nityaṃ nihanti

मृत्योर्ये ते व्याधयश्चाश्चुपाता
मनुष्याणां युज्यते यैः शरीरम् ।
सर्वेषां वै प्राणिनां प्राणनान्ते
तस्माच्छोकं मा कृथा बुद्ध्य बुद्ध्या

mṛtyorye te vyādhayaścāścupātā
manuṣyāṇāṃ yujyate yaiḥ śarīram |
sarveṣāṃ vai prāṇināṃ prāṇanānte
tasmācchokaṃ mā kṛthā buddhya buddhyā

सर्वे देवाः प्राणिनां प्राणनान्ते
गत्वा वृत्ताः सन्निवृत्तास्तथैव ।
एवं सर्वे मानवाः प्राणनान्ते
गत्वा वृत्ता देववद्राजसिंह

sarve devāḥ prāṇināṃ prāṇanānte
gatvā vṛttāḥ sannivṛttāstathaiva |
evaṃ sarve mānavāḥ prāṇanānte
gatvā vṛttā devavadrājasiṃha

वायुर्भीमो भीमनादो महौजाः
सर्वेषां च प्राणिनां प्राणभूतः ।
अनावृत्तिर्देहिनां देहपाते
तस्माद्वायुर्देवदेवो विशिष्टः

vāyurbhīmo bhīmanādo mahaujāḥ
sarveṣāṃ ca prāṇināṃ prāṇabhūtaḥ |
anāvṛttirdehināṃ dehapāte
tasmādvāyurdevadevo viśiṣṭaḥ

सर्वे देवा मर्त्यसंज्ञाविशिष्टाः
सर्वे मर्त्या देवसंज्ञाविशिष्टाः ।
तस्मात्पुत्रं मा शुचो राजसिंह
पुत्रः स्वर्गं प्राप्यते मोदते हे

sarve devā martyasaṃjñāviśiṣṭāḥ
sarve martyā devasaṃjñāviśiṣṭāḥ |
tasmātputraṃ mā śuco rājasiṃha
putraḥ svargaṃ prāpyate modate he

एवं मृत्युर्देवसृष्टा प्रजानां
प्राप्ते काले संहरन्ती यथावत् ।
तस्याश्चैव व्याधयस्तेऽश्रुपाताः
प्राप्ते काले संहरन्तीह जन्तून्

evaṃ mṛtyurdevasṛṣṭā prajānāṃ
prāpte kāle saṃharantī yathāvat |
tasyāścaiva vyādhayaste'śrupātāḥ
prāpte kāle saṃharantīha jantūn