अध्याय 263: शिव की विनती और मृत्यु का जन्म

प्रजासर्गनिमित्तं मे कार्यवत्तामिमां प्रभो ।
विद्धि सृष्टास्त्वया हीमा मा कुप्यासां पितामह

prajāsarganimittaṃ me kāryavattāmimāṃ prabho |
viddhi sṛṣṭāstvayā hīmā mā kupyāsāṃ pitāmaha

तव तेजोग्निना देव प्रजा दह्यन्ति सर्वशः ।
ता दृष्ट्वा मम कारुण्यं मा कुप्यासां जगत्प्रभो

tava tejogninā deva prajā dahyanti sarvaśaḥ |
tā dṛṣṭvā mama kāruṇyaṃ mā kupyāsāṃ jagatprabho

न कुप्ये न च मे कामो नभवेयुः प्रजा इति ।
लाघवार्थं धरण्यास्तु ततः संहार इष्यते

na kupye na ca me kāmo nabhaveyuḥ prajā iti |
lāghavārthaṃ dharaṇyāstu tataḥ saṃhāra iṣyate

इयं हि मां सदा देवी भारार्ता समचोदयत् ।
संहारार्थं महादेव भारेणाप्सु निमज्जती

iyaṃ hi māṃ sadā devī bhārārtā samacodayat |
saṃhārārthaṃ mahādeva bhāreṇāpsu nimajjatī

यदाऽहं नाधिगच्छामि बुद्ध्या बहु विचारयन् ।
संहारमासां वृद्धानां ततो मां क्रोध आविशत्

yadā'haṃ nādhigacchāmi buddhyā bahu vicārayan |
saṃhāramāsāṃ vṛddhānāṃ tato māṃ krodha āviśat

संहारात्त्वं निवर्तस्य मा क्रुधो विवुधेश्वर ।
मा प्रजाः स्थावरं चैव जङ्गमं च व्यनीनशः

saṃhārāttvaṃ nivartasya mā krudho vivudheśvara |
mā prajāḥ sthāvaraṃ caiva jaṅgamaṃ ca vyanīnaśaḥ

पल्वलानि च सर्वाणि सर्वं चैव तृणीलपम् ।
स्थावरं जङ्गमं चैव भूतग्रामं चतुर्विधम्

palvalāni ca sarvāṇi sarvaṃ caiva tṛṇīlapam |
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva bhūtagrāmaṃ caturvidham

अकाले भस्मसाद्भूतं जगत्सर्वमुपप्लुतम् ।
प्रसीद भगवन्साधो वर एष वृतो मया

akāle bhasmasādbhūtaṃ jagatsarvamupaplutam |
prasīda bhagavansādho vara eṣa vṛto mayā

नष्टा न पुनरेष्यन्ति प्रजा ह्येताः कथंचन ।
तस्मान्निवर्ततामेतत्तेन स्वेनेव तेजसा

naṣṭā na punareṣyanti prajā hyetāḥ kathaṃcana |
tasmānnivartatāmetattena sveneva tejasā

उपायमन्यं संपश्य भूतानां हितकाम्यया ।
यथामी जन्तवः सर्वे न दह्येरन्पितामह

upāyamanyaṃ saṃpaśya bhūtānāṃ hitakāmyayā |
yathāmī jantavaḥ sarve na dahyeranpitāmaha

अभावं हि न गच्छेयुरुत्सन्नप्रजनाः प्रजाः ।
पुत्रत्वेनानुसंकल्प्ये तदाऽहं तप्य दानवैः ।
अधिदैवे नियुक्तोस्मि त्वया लोकहितेप्सुना

abhāvaṃ hi na gaccheyurutsannaprajanāḥ prajāḥ |
putratvenānusaṃkalpye tadā'haṃ tapya dānavaiḥ |
adhidaive niyuktosmi tvayā lokahitepsunā

त्वद्भवं हि जगन्नाथ एतत्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रसाद्य त्वां महादेव याचाम्यावृत्तिजाः प्रजाः

tvadbhavaṃ hi jagannātha etatsthāvarajaṅgamam |
prasādya tvāṃ mahādeva yācāmyāvṛttijāḥ prajāḥ

श्रुत्वा तु वचनं देवः स्थाणोर्नियतवाङ्भनाः ।
तेजस्तत्सन्निजग्राह पुनरेवान्तरात्मनि

śrutvā tu vacanaṃ devaḥ sthāṇorniyatavāṅbhanāḥ |
tejastatsannijagrāha punarevāntarātmani

ततोऽग्निमुपसंगृह्य भगवाँल्लोकपूजितः ।
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च कल्पयामास वै प्रभुः

tato'gnimupasaṃgṛhya bhagavām̐llokapūjitaḥ |
pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kalpayāmāsa vai prabhuḥ

उपसंहरतस्तस्य तमग्निं रोषजं तदा ।
प्रादुर्बभूव विश्वेभ्यः खेभ्यो नारी महात्मनः

upasaṃharatastasya tamagniṃ roṣajaṃ tadā |
prādurbabhūva viśvebhyaḥ khebhyo nārī mahātmanaḥ

कृष्णरक्ताम्बरधरा कृष्णनेत्रतलान्तरा ।
दिव्यकुण्डलसंपन्ना दिव्याभरणभूषिता

kṛṣṇaraktāmbaradharā kṛṣṇanetratalāntarā |
divyakuṇḍalasaṃpannā divyābharaṇabhūṣitā

सा विनिःसृत्य वै खेभ्यो दक्षिणामाश्रिता दिशम् ।
ददृशाते च तां कन्यां देवौ विश्वेश्वरावुभौ

sā viniḥsṛtya vai khebhyo dakṣiṇāmāśritā diśam |
dadṛśāte ca tāṃ kanyāṃ devau viśveśvarāvubhau

तामाहूय तदा देवो लोकानामादिरीश्वरः ।
मृत्यो इति महीपाल जहि चेमाः प्रजा इति

tāmāhūya tadā devo lokānāmādirīśvaraḥ |
mṛtyo iti mahīpāla jahi cemāḥ prajā iti

त्वं हि संहारबुद्ध्या मे चिन्तिता रुषितेन च ।
तस्मात्संहर सर्वास्त्वं प्रजाः सजडपण्डिताः

tvaṃ hi saṃhārabuddhyā me cintitā ruṣitena ca |
tasmātsaṃhara sarvāstvaṃ prajāḥ sajaḍapaṇḍitāḥ

अविशेषेण चैव त्वं प्रजाः संहर कामिनि ।
मम त्वं हि नियोगेन श्रेयः परमवाप्स्यसि

aviśeṣeṇa caiva tvaṃ prajāḥ saṃhara kāmini |
mama tvaṃ hi niyogena śreyaḥ paramavāpsyasi

एवमुक्ता तु या देवी मृत्युः कमलमालिनी ।
प्रदध्यौ दुःखिता बाला साश्रुपातमतीव च

evamuktā tu yā devī mṛtyuḥ kamalamālinī |
pradadhyau duḥkhitā bālā sāśrupātamatīva ca

पाणिभ्यां चैव जग्राह तान्यश्रूणि जनेश्वरः ।
मानवानां हितार्थाय ययाचे पुनरेव ह

pāṇibhyāṃ caiva jagrāha tānyaśrūṇi janeśvaraḥ |
mānavānāṃ hitārthāya yayāce punareva ha