अध्याय 252: इन्द्रियों से पुरुष तक की सीढ़ी

प्रकृतेस्तु विकारा ये क्षेत्रज्ञस्तैरधिष्ठितः ।
न चैनं ते प्रजानन्ति स तु जानाति तानपि

prakṛtestu vikārā ye kṣetrajñastairadhiṣṭhitaḥ |
na cainaṃ te prajānanti sa tu jānāti tānapi

तैश्चैवं कुरुते कार्यं मनःषष्ठैरिहेन्द्रियैः ।
सुदान्तैरिव संयन्ता दृढैः परमवाजिभिः

taiścaivaṃ kurute kāryaṃ manaḥṣaṣṭhairihendriyaiḥ |
sudāntairiva saṃyantā dṛḍhaiḥ paramavājibhiḥ

इन्द्रियेभ्यः परे ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः

indriyebhyaḥ pare hyarthā arthebhyaḥ paramaṃ manaḥ |
manasastu parā buddhirbuddherātmā mahānparaḥ

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ।
पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः

mahataḥ paramavyaktamavyaktātpuruṣaḥ paraḥ |
puruṣānna paraṃ kiṃcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ

एवं सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः

evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūḍhotmā na prakāśate |
dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā sūkṣmadarśibhiḥ

अन्तरात्मनि संलीय मनः षष्ठानि मेधया ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च बहुचिन्त्यमचिन्तयन्

antarātmani saṃlīya manaḥ ṣaṣṭhāni medhayā |
indriyāṇīndriyārthāṃśca bahucintyamacintayan

ध्यानोपरमणं कृत्वा विद्यासंपादितं मनः ।
अनिश्चरः प्रशान्तात्मा ततोर्च्छत्यमृतं पदम्

dhyānoparamaṇaṃ kṛtvā vidyāsaṃpāditaṃ manaḥ |
aniścaraḥ praśāntātmā tatorcchatyamṛtaṃ padam

इन्द्रियाणां तु सर्वेषां पश्यात्मा चलितस्मृतिः ।
आत्मनः संप्रदानेन मर्त्यो मृत्युमुपाश्नुते

indriyāṇāṃ tu sarveṣāṃ paśyātmā calitasmṛtiḥ |
ātmanaḥ saṃpradānena martyo mṛtyumupāśnute

हित्वा तु सर्वसंकल्पान्सत्वे चित्तं निवेशयेत् ।
सत्वे चित्तं समावेश्य ततः कालंजरो भवेत्

hitvā tu sarvasaṃkalpānsatve cittaṃ niveśayet |
satve cittaṃ samāveśya tataḥ kālaṃjaro bhavet

चित्तप्रसादेन यतिर्जहातीह शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमत्यन्तमश्नुते

cittaprasādena yatirjahātīha śubhāśubham |
prasannātmātmani sthitvā sukhamatyantamaśnute

लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् ।
निवाते वा यथा दीपो दीप्यमानो न कम्पते

lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svapet |
nivāte vā yathā dīpo dīpyamāno na kampate

एवं पूर्वापरे रात्रौ युञ्जन्नात्मानमात्मनि ।
लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि

evaṃ pūrvāpare rātrau yuñjannātmānamātmani |
laghvāhāro viśuddhātmā paśyatyātmānamātmani

रहस्यं सर्ववेदानामनैतिह्यमनागतम् ।
आत्मप्रत्ययिकं शास्त्रमिदं पुत्रानुशासनम्

rahasyaṃ sarvavedānāmanaitihyamanāgatam |
ātmapratyayikaṃ śāstramidaṃ putrānuśāsanam

धर्माख्यानेषु सर्वेषु चित्राख्यानेषु यद्वसु ।
दृश्यते ऋक्सहस्राणि निर्मथ्यामृतमुद्धृतम्

dharmākhyāneṣu sarveṣu citrākhyāneṣu yadvasu |
dṛśyate ṛksahasrāṇi nirmathyāmṛtamuddhṛtam

नवनीतं यथा दध्नः काष्ठादग्निर्यथैव च ।
तथैव विदुषां ज्ञानं पुत्रहेतोः समुद्धृतम्

navanītaṃ yathā dadhnaḥ kāṣṭhādagniryathaiva ca |
tathaiva viduṣāṃ jñānaṃ putrahetoḥ samuddhṛtam

स्नातकानामिदं शास्त्रं वाच्यं पुत्रानुशासनम् ।
तदितं नाप्रशान्ताय नादान्तायातपस्विने

snātakānāmidaṃ śāstraṃ vācyaṃ putrānuśāsanam |
taditaṃ nāpraśāntāya nādāntāyātapasvine

नावेदविदुषे वाच्यं तथा नानुगताय च ।
नासूयकायानृजवे न चानिर्दिष्टकारिणे

nāvedaviduṣe vācyaṃ tathā nānugatāya ca |
nāsūyakāyānṛjave na cānirdiṣṭakāriṇe

न तर्कशास्त्रदग्धाय तथैव पिशुनाय च ।
श्लाघिने श्लाघनीयाय प्रशान्ताय तपस्विने

na tarkaśāstradagdhāya tathaiva piśunāya ca |
ślāghine ślāghanīyāya praśāntāya tapasvine

इदं प्रियाय पुत्राय शिष्यायानुगताय च ।
रहस्यधर्मं वक्तव्यं नान्यस्मै तु कथंचन

idaṃ priyāya putrāya śiṣyāyānugatāya ca |
rahasyadharmaṃ vaktavyaṃ nānyasmai tu kathaṃcana

यद्यप्यस्य महीं दद्याद्रत्नपूर्णामिमां नरः ।
इदमेव ततः श्रेय इति मन्येत तत्त्ववित्

yadyapyasya mahīṃ dadyādratnapūrṇāmimāṃ naraḥ |
idameva tataḥ śreya iti manyeta tattvavit

अतो गुह्यतरार्थं तदध्यात्ममतिमानुषम् ।
यत्तन्महर्षिभिर्जुष्टं वेदान्तेषु च गीयते

ato guhyatarārthaṃ tadadhyātmamatimānuṣam |
yattanmaharṣibhirjuṣṭaṃ vedānteṣu ca gīyate

तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि

tatte'haṃ saṃpravakṣyāmi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

यच्च ते मनसि वर्तते परं
यत्र चास्ति तव संशयः क्वचित् ।
श्रूयतामयमहं तवाग्रतः
पुत्र किं हि कथयामि ते पुनः

yacca te manasi vartate paraṃ
yatra cāsti tava saṃśayaḥ kvacit |
śrūyatāmayamahaṃ tavāgrataḥ
putra kiṃ hi kathayāmi te punaḥ