अध्याय 251: वह संन्यासी जिसे देवता ब्राह्मण कहते हैं

वर्तमानस्तयेवात्र वानप्रस्थाश्रमे यथा ।
योक्तव्योऽऽत्मा कथं शक्त्या परं वै काङ्क्षता पदम्

vartamānastayevātra vānaprasthāśrame yathā |
yoktavyo''tmā kathaṃ śaktyā paraṃ vai kāṅkṣatā padam

प्राप्य संस्कारमेताभ्यामाश्रमाभ्यां ततः परम् ।
यत्कार्यं परमार्थार्थं तदिहैकमनाः शृणु

prāpya saṃskārametābhyāmāśramābhyāṃ tataḥ param |
yatkāryaṃ paramārthārthaṃ tadihaikamanāḥ śṛṇu

कषायं पाचयित्वाऽऽशु श्रेणिस्थानेषु च त्रिषु ।
प्रव्रजेच्च परं स्थानं पारिव्राज्यमनुत्तमम्

kaṣāyaṃ pācayitvā''śu śreṇisthāneṣu ca triṣu |
pravrajecca paraṃ sthānaṃ pārivrājyamanuttamam

यद्भवानेवमभ्यस्य वर्ततां श्रूयतां तथा ।
एक एव चरेद्धर्मं सिद्ध्यर्थमसहायवान्

yadbhavānevamabhyasya vartatāṃ śrūyatāṃ tathā |
eka eva careddharmaṃ siddhyarthamasahāyavān

एकश्चरतिः यः पश्यन्न जहाति न हीयते ।
अनग्निरनिकेतश्च ग्राममन्नार्थमाश्रयेत्

ekaścaratiḥ yaḥ paśyanna jahāti na hīyate |
anagniraniketaśca grāmamannārthamāśrayet

अश्वस्तनविधाता स्यान्मुनिर्भावसमन्वितः ।
लघ्वाशी नियताहारः सकृदन्ननिषेविता

aśvastanavidhātā syānmunirbhāvasamanvitaḥ |
laghvāśī niyatāhāraḥ sakṛdannaniṣevitā

णलं वृक्षमलानि कुचेलमसदृ------- ।
उपक्षा सर्वभूतानामेतावद्भिक्षुलक्षणाम्

ṇalaṃ vṛkṣamalāni kucelamasadṛ------- |
upakṣā sarvabhūtānāmetāvadbhikṣulakṣaṇām

यस्मिन्वाचा प्राविशन्ति कूपे प्राप्ताः शिलाइव ।
न वक्तारं पुनर्यान्ति स कैवल्याश्रमे वसेत्

yasminvācā prāviśanti kūpe prāptāḥ śilāiva |
na vaktāraṃ punaryānti sa kaivalyāśrame vaset

नैव पश्येन्न शृणुयादवाच्यं जातु कस्यचित् ।
ब्राह्मणानां विशेषेण नैव ब्रूयात्कथंचन

naiva paśyenna śṛṇuyādavācyaṃ jātu kasyacit |
brāhmaṇānāṃ viśeṣeṇa naiva brūyātkathaṃcana

बद्ब्राह्मणस्य कुशलं तदेव सततं वदेत् ।
तूष्णीमासीत निन्दायां कुर्वन्भैषज्यमात्मनः

badbrāhmaṇasya kuśalaṃ tadeva satataṃ vadet |
tūṣṇīmāsīta nindāyāṃ kurvanbhaiṣajyamātmanaḥ

येन पूर्णमिवाकाशं भवत्येकेन सर्वदा ।
शून्यं येन जनाकीर्णं तं देवा ब्राह्मणं विदुः

yena pūrṇamivākāśaṃ bhavatyekena sarvadā |
śūnyaṃ yena janākīrṇaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

येनकेन चिदाच्छन्नो येनकेनचिदाशितः ।
यत्र क्वचन शायी च तं देवा ब्राह्मणं विदुः

yenakena cidācchanno yenakenacidāśitaḥ |
yatra kvacana śāyī ca taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

अहेरिव गणाद्भीतः सन्मानान्मरणादिव ।
कुणपादिव च स्त्रीभ्यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः

aheriva gaṇādbhītaḥ sanmānānmaraṇādiva |
kuṇapādiva ca strībhyastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

न कुद्ध्येन्न प्रहृष्येच्च मानितोऽमानितश्च यः ।
सर्वभूतेष्वभयदस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः

na kuddhyenna prahṛṣyecca mānito'mānitaśca yaḥ |
sarvabhūteṣvabhayadastaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवितम् ।
कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा

nābhinandeta maraṇaṃ nābhinandeta jīvitam |
kālameva pratīkṣeta nideśaṃ bhṛtako yathā

अनभ्याहतचित्तः स्यादनभ्याहतवाग्भवेत् ।
निर्मुक्तः सर्वपापेभ्यो निरमित्रस्य किं भयम्

anabhyāhatacittaḥ syādanabhyāhatavāgbhavet |
nirmuktaḥ sarvapāpebhyo niramitrasya kiṃ bhayam

अभयं सर्वभूतेभ्यो भूतानामभयं यतः ।
तस्य मोहाद्विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन

abhayaṃ sarvabhūtebhyo bhūtānāmabhayaṃ yataḥ |
tasya mohādvimuktasya bhayaṃ nāsti kutaścana

यथा नागपदेऽन्यानि पदानि पदगामिनाम् ।
सर्वाण्येवापिलीयन्ते पदजातानि कौञ्जरे

yathā nāgapade'nyāni padāni padagāminām |
sarvāṇyevāpilīyante padajātāni kauñjare

एवं सर्वमहिंसायां धर्मार्थमभिधीयते ।
अमृतः स नित्यं भवति यो हिंसां न प्रपद्यते

evaṃ sarvamahiṃsāyāṃ dharmārthamabhidhīyate |
amṛtaḥ sa nityaṃ bhavati yo hiṃsāṃ na prapadyate

अहिसंकः समः सत्यो धृतिमान्नियतेन्द्रियः ।
शरण्यः सर्वभूतानां गतिमाप्नोत्यनुत्तमाम्

ahisaṃkaḥ samaḥ satyo dhṛtimānniyatendriyaḥ |
śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ gatimāpnotyanuttamām

एवं प्रज्ञानतृप्तस्य निर्भयस्य निराशिषः ।
न मृत्युरतिगो भावः स मृत्युं नाधिगच्छति

evaṃ prajñānatṛptasya nirbhayasya nirāśiṣaḥ |
na mṛtyuratigo bhāvaḥ sa mṛtyuṃ nādhigacchati

विमुक्तं सर्वसङ्गेभ्यो मुनिमाकाशवत्स्थितम् ।
अस्वमेकचरं शान्तं तं देवा ब्राह्मणं विदुः

vimuktaṃ sarvasaṅgebhyo munimākāśavatsthitam |
asvamekacaraṃ śāntaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

जीवितं यस्य धर्मार्थं धर्मो हर्यर्थमेव च ।
अहोरात्राश्च पुण्यार्थं तं देवा ब्राह्मणं विदुः

jīvitaṃ yasya dharmārthaṃ dharmo haryarthameva ca |
ahorātrāśca puṇyārthaṃ taṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

निराशिषमनारम्भं निर्नमस्कारमस्तुतिम् ।
निर्मुक्ते बन्धनैः सर्वैस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः

nirāśiṣamanārambhaṃ nirnamaskāramastutim |
nirmukte bandhanaiḥ sarvaistaṃ devā brāhmaṇaṃ viduḥ

सर्वाणि भूतानि सुखे रमन्ते
सर्वाणि दुःखस्य भृशं त्रसन्ते ।
तेषां भयोत्पादनजातखेदः
कुर्यान्न कर्माणि हि श्रद्दधानः

sarvāṇi bhūtāni sukhe ramante
sarvāṇi duḥkhasya bhṛśaṃ trasante |
teṣāṃ bhayotpādanajātakhedaḥ
kuryānna karmāṇi hi śraddadhānaḥ

दानं हि भूताभयदक्षिणायाः
सर्वाणि दानान्यधितिष्ठतीह ।
तीक्ष्णां तनुं यः प्रथमं जहाति
सोऽनन्तमाप्नोत्यभयं प्रजाभ्यः

dānaṃ hi bhūtābhayadakṣiṇāyāḥ
sarvāṇi dānānyadhitiṣṭhatīha |
tīkṣṇāṃ tanuṃ yaḥ prathamaṃ jahāti
so'nantamāpnotyabhayaṃ prajābhyaḥ

स दत्तमास्येन हविर्जुहोति
लोकस्य नाभिर्जगतः प्रतिष्ठा ।
तस्याङ्गमङ्गानि कृताकृतं च
वैश्वानरः सर्वमिदं प्रपेदे

sa dattamāsyena havirjuhoti
lokasya nābhirjagataḥ pratiṣṭhā |
tasyāṅgamaṅgāni kṛtākṛtaṃ ca
vaiśvānaraḥ sarvamidaṃ prapede

प्रादेशमात्रे हृदि निःसृतं य
त्तस्मिन्प्राणानात्मयाजी जुहोति ।
तस्याग्निहोत्रं हुतमात्मसंस्थं
सर्वेषु लोकेषु सदैवतेषु

prādeśamātre hṛdi niḥsṛtaṃ ya
ttasminprāṇānātmayājī juhoti |
tasyāgnihotraṃ hutamātmasaṃsthaṃ
sarveṣu lokeṣu sadaivateṣu

देवं त्रिधातुं त्रिवृतं सुपर्ण
ये विद्युरग्र्यां परमात्मतां च ।
ते सर्वलोकेषु महीयमाना
देवाः समर्था अमृतं वहन्ति

devaṃ tridhātuṃ trivṛtaṃ suparṇa
ye vidyuragryāṃ paramātmatāṃ ca |
te sarvalokeṣu mahīyamānā
devāḥ samarthā amṛtaṃ vahanti

वेदांश्च वेद्यं तु विधिं च कृत्स्न
मथो निरुक्तं परमार्थतां च ।
सर्वं शरीरात्मनि यः प्रवेद
तस्य स्म देवाः स्पृहयन्ति नित्यम्

vedāṃśca vedyaṃ tu vidhiṃ ca kṛtsna
matho niruktaṃ paramārthatāṃ ca |
sarvaṃ śarīrātmani yaḥ praveda
tasya sma devāḥ spṛhayanti nityam

भूमावसक्तं दिवि चाप्रमेयं
हिरण्मयं योऽण्डजमण्डमध्ये ।
पतत्रिणं पक्षिणमन्तरिक्षे
यो वेद भोग्यात्मनि दीप्तरश्मिः

bhūmāvasaktaṃ divi cāprameyaṃ
hiraṇmayaṃ yo'ṇḍajamaṇḍamadhye |
patatriṇaṃ pakṣiṇamantarikṣe
yo veda bhogyātmani dīptaraśmiḥ

आवर्तमानमजरं विवर्तनं
षण्णाभिकं द्वादशारं सुपर्व ।
यस्येदमास्योपरि याति विश्वं
यत्कालचक्रं निहितं गुहायाम्

āvartamānamajaraṃ vivartanaṃ
ṣaṇṇābhikaṃ dvādaśāraṃ suparva |
yasyedamāsyopari yāti viśvaṃ
yatkālacakraṃ nihitaṃ guhāyām

यः संप्रजानञ्जगतः शरीरं
सर्वान्स लोकानधिगच्छतीह ।
तस्मिन्हितं तर्पयतीह देवां
स्ते वै तृप्तास्तर्पयन्त्यास्यमस्य

yaḥ saṃprajānañjagataḥ śarīraṃ
sarvānsa lokānadhigacchatīha |
tasminhitaṃ tarpayatīha devāṃ
ste vai tṛptāstarpayantyāsyamasya

तेजोमयो नित्यमयः पुराणो
लोकाननन्तानभयानुपैति ।
भूतानि यस्मान्न त्रसन्ते कदाचि
त्स भूतानां न त्रसते कदाचित्

tejomayo nityamayaḥ purāṇo
lokānanantānabhayānupaiti |
bhūtāni yasmānna trasante kadāci
tsa bhūtānāṃ na trasate kadācit

अगर्हणीयो न च गर्हतेऽन्या
न्स वै विप्रः परमात्मानमीक्षेत् ।
विनीतमोहो व्यपनीतकल्मषो
न चेह नामुत्र च सोऽन्नमर्च्छति

agarhaṇīyo na ca garhate'nyā
nsa vai vipraḥ paramātmānamīkṣet |
vinītamoho vyapanītakalmaṣo
na ceha nāmutra ca so'nnamarcchati

अरोषमोहः समलोष्टकाञ्चनः
प्रहीणशोको गतसन्धिविग्रहः ।
अपेतनिन्दास्तुतिरप्रियाप्रिय
श्चरन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः

aroṣamohaḥ samaloṣṭakāñcanaḥ
prahīṇaśoko gatasandhivigrahaḥ |
apetanindāstutirapriyāpriya
ścarannudāsīnavadeṣa bhikṣukaḥ