अध्याय 250: वानप्रस्थ और संन्यास की ओर कदम

प्रोक्ता गृहस्थवृत्तिस्ते विहिता या मनीषिभिः ।
तदनन्तरमुक्तं यत्तन्निबोध युधिष्ठिर ॥
व्यासेन कथितं पूर्वं पुत्राय सुमहात्मने ।

proktā gṛhasthavṛttiste vihitā yā manīṣibhiḥ |
tadanantaramuktaṃ yattannibodha yudhiṣṭhira ||
vyāsena kathitaṃ pūrvaṃ putrāya sumahātmane |

क्रय----त्ववधृयैनां तृतीयां वृत्तिमुत्तमाम् ।
संयोगव्रत----वानप्रस्थाश्रमौकसाम्

kraya----tvavadhṛyaināṃ tṛtīyāṃ vṛttimuttamām |
saṃyogavrata----vānaprasthāśramaukasām

श्रूयतां पुत्र भद्रं ते सर्वलोकाश्रमात्मनाम् ।
प्रेक्षापूर्वं यदा पत्त्येद्वलीपलितमात्मना

śrūyatāṃ putra bhadraṃ te sarvalokāśramātmanām |
prekṣāpūrvaṃ yadā pattyedvalīpalitamātmanā

अपत्यस्यैव चापण्यं वनमेव तदाऽऽश्रयेत्

apatyasyaiva cāpaṇyaṃ vanameva tadā''śrayet

तृतीयमायुषो भागं वानप्रस्थाश्रमे वसेत् ।
तानेवाग्नीन्पस्त्विरेद्यजमानो दि--कसः

tṛtīyamāyuṣo bhāgaṃ vānaprasthāśrame vaset |
tānevāgnīnpastviredyajamāno di--kasaḥ

निय------नियताराहः षष्ठभक्तो ---त्तवान ।
तदाग्रहात्रं तो --- यज्ञाङ्गां व सर्वशः

niya------niyatārāhaḥ ṣaṣṭhabhakto ---ttavāna |
tadāgrahātraṃ to --- yajñāṅgāṃ va sarvaśaḥ

अवैकृष्टं व्रीहियव नीवारे विघसानि च ।
हवींषि संप्रयच्छेत मखेष्वत्रापि पञ्चसु

avaikṛṣṭaṃ vrīhiyava nīvāre vighasāni ca |
havīṃṣi saṃprayaccheta makheṣvatrāpi pañcasu

वानप्रस्खाश्रमेऽप्येताश्चतस्रो वृत्तयः स्मृताः ।
सद्यः प्रक्षालकाः केचित्केचिन्मासिकसंचयाः

vānapraskhāśrame'pyetāścatasro vṛttayaḥ smṛtāḥ |
sadyaḥ prakṣālakāḥ kecitkecinmāsikasaṃcayāḥ

वार्षिकं संचयं केचित्केतिद्द्वादशवार्षिकम् ।
कुर्वन्त्यतिथिपूजार्थं यज्ञतन्त्रार्थमेव वा

vārṣikaṃ saṃcayaṃ kecitketiddvādaśavārṣikam |
kurvantyatithipūjārthaṃ yajñatantrārthameva vā

अभ्रावकाशा वर्षासु हेमन्ते जलसंश्रयाः ।
ग्रीष्मे च पञ्चतपसः शश्वच्च मितभोजनाः

abhrāvakāśā varṣāsu hemante jalasaṃśrayāḥ |
grīṣme ca pañcatapasaḥ śaśvacca mitabhojanāḥ

भूमौ विपरिवर्तन्ते तिष्ठन्ति प्रपदैरपि ।
स्थानासनैर्वर्तयन्ति स वनेष्वभिषिञ्चते

bhūmau viparivartante tiṣṭhanti prapadairapi |
sthānāsanairvartayanti sa vaneṣvabhiṣiñcate

दन्तोलूखलिकाः केचिदश्मकुट्टास्तथा परे ।
शुक्लपक्षे पिबन्त्येके यवागूं क्वथितां सकृत्

dantolūkhalikāḥ kecidaśmakuṭṭāstathā pare |
śuklapakṣe pibantyeke yavāgūṃ kvathitāṃ sakṛt

कृष्णपक्षे पिबन्त्यन्ये भुञ्जते वा यथागतम् ।
मूलैरेके फलैरेके पुष्पैरेके दृढव्रताः

kṛṣṇapakṣe pibantyanye bhuñjate vā yathāgatam |
mūlaireke phalaireke puṣpaireke dṛḍhavratāḥ

वर्तयन्ति यथान्यायं वैखानसमतं श्रिताः ।
एताश्चान्याश्च विविधा दीक्षास्तेषां मनीषिणाम्

vartayanti yathānyāyaṃ vaikhānasamataṃ śritāḥ |
etāścānyāśca vividhā dīkṣāsteṣāṃ manīṣiṇām

चतुर्थश्चौपनिषदो धर्मः साधारणः स्मृतः ।
वानप्रस्थाद्गृहस्थाच्च ततोऽन्यः संप्रवर्तते ।
अस्मिन्नेव युगे तात वितैस्तत्वार्थदर्शिभिः

caturthaścaupaniṣado dharmaḥ sādhāraṇaḥ smṛtaḥ |
vānaprasthādgṛhasthācca tato'nyaḥ saṃpravartate |
asminneva yuge tāta vitaistatvārthadarśibhiḥ

अगस्त्यः सप्तऋषयो मधुच्छन्दोऽधमर्षणः ।
सांकृतिः सुदिवातण्डिर्यथावासो कृतश्रमः

agastyaḥ saptaṛṣayo madhucchando'dhamarṣaṇaḥ |
sāṃkṛtiḥ sudivātaṇḍiryathāvāso kṛtaśramaḥ

अहोवीर्यस्तथा काव्यस्ताण्ड्यो मेधातिथिदुऽ ।
बलवान्कर्णनिर्वाकः शून्यपालः कृतश्रम----- ।
एते धर्मे सुविद्वांसस्ततः स्वर्गमुसागमन

ahovīryastathā kāvyastāṇḍyo medhātithidu' |
balavānkarṇanirvākaḥ śūnyapālaḥ kṛtaśrama----- |
ete dharme suvidvāṃsastataḥ svargamusāgamana

तात प्रत्यक्षधर्माणस्तथा काथवारा गणाः ।
ऋषीणामुग्रतपसां धर्मनैपुणेदर्शिनाम्

tāta pratyakṣadharmāṇastathā kāthavārā gaṇāḥ |
ṛṣīṇāmugratapasāṃ dharmanaipuṇedarśinām

अन्ये चापरिमेयाश्च ब्राह्मणा वनमश्रितताः ।
वैखातसा वालखिल्याः सैकताच्च तथा परे

anye cāparimeyāśca brāhmaṇā vanamaśritatāḥ |
vaikhātasā vālakhilyāḥ saikatācca tathā pare

कर्मभिस्ते निरानन्दा धर्मनित्या जितेन्द्रियाः ।
गताः प्रत्यक्षधर्माणस्ते सर्वे वनमाश्रिताः

karmabhiste nirānandā dharmanityā jitendriyāḥ |
gatāḥ pratyakṣadharmāṇaste sarve vanamāśritāḥ

अनक्षत्रास्त्वनाधृष्या दृश्यते ज्योतिषां गणाः ।
जरया च परिद्यूना व्याधिना च प्रपीडिताः

anakṣatrāstvanādhṛṣyā dṛśyate jyotiṣāṃ gaṇāḥ |
jarayā ca paridyūnā vyādhinā ca prapīḍitāḥ

चतुर्थे चायुषः शेषे वानप्रस्थाश्रमं त्यजेत् ।
साद्यस्कां संनिरुप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम्

caturthe cāyuṣaḥ śeṣe vānaprasthāśramaṃ tyajet |
sādyaskāṃ saṃnirupyeṣṭiṃ sarvavedasadakṣiṇām

आत्मयाजी सोऽत्मरतिरात्मक्रीडात्मसंश्रयः ।
आत्मन्यग्नीन्समारोप्य त्यक्त्वा सर्वपरिग्रहान्

ātmayājī so'tmaratirātmakrīḍātmasaṃśrayaḥ |
ātmanyagnīnsamāropya tyaktvā sarvaparigrahān

साद्यस्कांश्च यजेद्यज्ञानिष्टीश्चैवेह सर्वदा ।
यदैव याजिनां यज्ञादात्मनीज्या प्रवर्तते

sādyaskāṃśca yajedyajñāniṣṭīścaiveha sarvadā |
yadaiva yājināṃ yajñādātmanījyā pravartate

त्रींश्चैवाग्नींस्त्यजेत्सम्यगात्मन्येवात्ममोक्षणात् ।
प्राणेभ्यो यजुषां पञ्च षट्‌ प्राश्नीयादकुत्सयन्

trīṃścaivāgnīṃstyajetsamyagātmanyevātmamokṣaṇāt |
prāṇebhyo yajuṣāṃ pañca ṣaṭ‌ prāśnīyādakutsayan

केशलोमनखान्वाप्य वानप्रस्थो मुनिस्ततः ।
आश्रमादाश्रमं पुण्यं पूतो गच्छति कर्मभिः

keśalomanakhānvāpya vānaprastho munistataḥ |
āśramādāśramaṃ puṇyaṃ pūto gacchati karmabhiḥ

अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यः प्रव्रजेद्द्विजः ।
लोकास्तेजोमयास्तस्य प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते

abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā yaḥ pravrajeddvijaḥ |
lokāstejomayāstasya pretya cānantyamaśnute

सुशीलवृत्तो व्यपनीतकल्मषो
नचेह नामुत्र च कर्तुमीहते ।
अरोपमोहो गतसन्धिविग्रहो
भवेदुदासीनवदात्मविन्नरः

suśīlavṛtto vyapanītakalmaṣo
naceha nāmutra ca kartumīhate |
aropamoho gatasandhivigraho
bhavedudāsīnavadātmavinnaraḥ

यमेषु चैवानुगतेषु न व्यथे
त्स्वशास्त्रमूत्राहुतिमन्त्रविक्रमः ।
भवेद्यथेष्टा गतिरात्मयाजिनो
न संशयो धर्मपरे जितेन्द्रिये

yameṣu caivānugateṣu na vyathe
tsvaśāstramūtrāhutimantravikramaḥ |
bhavedyatheṣṭā gatirātmayājino
na saṃśayo dharmapare jitendriye

ततः परं श्रेष्ठमतीव सद्गुणै
रधिष्ठितं त्रीनधिवृत्तिमुत्तमम् ।
चतुर्थमुक्तं परमाश्रमं शृणु
प्रकीर्त्यमानं परमं परायणम्

tataḥ paraṃ śreṣṭhamatīva sadguṇai
radhiṣṭhitaṃ trīnadhivṛttimuttamam |
caturthamuktaṃ paramāśramaṃ śṛṇu
prakīrtyamānaṃ paramaṃ parāyaṇam