अध्याय 249: गृहस्थ के व्रत और उनका फल

--तीयमायुषो भागं गृहमेधी गृहे वसेत् ।
धर्मलब्धैर्युतो दारैरग्नीनाहृत्य सुव्रतः

--tīyamāyuṣo bhāgaṃ gṛhamedhī gṛhe vaset |
dharmalabdhairyuto dārairagnīnāhṛtya suvrataḥ

गृहस्थवृत्तयश्चैव चतस्रः कविभिः स्मृताः ।
कुमूलधान्यः प्रथमः कुम्भधान्यस्त्वनन्तरम्

gṛhasthavṛttayaścaiva catasraḥ kavibhiḥ smṛtāḥ |
kumūladhānyaḥ prathamaḥ kumbhadhānyastvanantaram

अश्वस्तनोऽथ कापोतीमाश्रितो वृत्तिमाहरेत् ।
तेषां परः परो ज्यायान्धर्मतो लोकजित्तमः

aśvastano'tha kāpotīmāśrito vṛttimāharet |
teṣāṃ paraḥ paro jyāyāndharmato lokajittamaḥ

षट्‌कर्मावर्तयत्येकस्त्रिभिरन्यः प्रवर्तते ।
द्वाभ्यामेकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रे व्यवस्थितः

ṣaṭ‌karmāvartayatyekastribhiranyaḥ pravartate |
dvābhyāmekaścaturthastu brahmasatre vyavasthitaḥ

गृहमेधिव्रतान्यत्र महान्तीह प्रचक्षते ।
नात्मार्थे पाचयेदन्नं न वृथा घातयेत्पशून्

gṛhamedhivratānyatra mahāntīha pracakṣate |
nātmārthe pācayedannaṃ na vṛthā ghātayetpaśūn

प्राणी वा यदि वाऽप्राणी संस्कारं यजुषाऽर्हति ।
न दिवा प्रस्वपेज्जातु न पूर्वापररात्रयोः

prāṇī vā yadi vā'prāṇī saṃskāraṃ yajuṣā'rhati |
na divā prasvapejjātu na pūrvāpararātrayoḥ

न भुञ्जीतान्तराकाले नानृतावाह्वयेत्स्त्रियम् ।
नास्यानश्नन्गृहे विप्रो वसेत्कश्चिदपूजितः

na bhuñjītāntarākāle nānṛtāvāhvayetstriyam |
nāsyānaśnangṛhe vipro vasetkaścidapūjitaḥ

तथास्यातिथयः पूज्या हव्यकव्यवहाः सदा ।
वेदविद्याव्रतस्नाताः श्रोत्रिया वेदपारगाः

tathāsyātithayaḥ pūjyā havyakavyavahāḥ sadā |
vedavidyāvratasnātāḥ śrotriyā vedapāragāḥ

स्वकर्मजीविनो दान्ताः क्रियावन्तस्तपस्विनः ।
तेषां हव्यं च कव्यं चाप्यर्हणार्थं विधीयते

svakarmajīvino dāntāḥ kriyāvantastapasvinaḥ |
teṣāṃ havyaṃ ca kavyaṃ cāpyarhaṇārthaṃ vidhīyate

नखरैः संप्रयातस्य स्वकर्मव्यापकस्य च ।
अपविद्धाग्निहोत्रस्य गुरोर्वाऽलीकचारिणः

nakharaiḥ saṃprayātasya svakarmavyāpakasya ca |
apaviddhāgnihotrasya gurorvā'līkacāriṇaḥ

संविभागोऽत्र भूतानां सर्वेषामेव शिष्यते ।
तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना

saṃvibhāgo'tra bhūtānāṃ sarveṣāmeva śiṣyate |
tathaivāpacamānebhyaḥ pradeyaṃ gṛhamedhinā

विस्साशी भवेन्नित्यं नित्यं चामृतभोजनः ।
असुत --शेषं स्याद्भोजनं हविषा समम्

vissāśī bhavennityaṃ nityaṃ cāmṛtabhojanaḥ |
asuta --śeṣaṃ syādbhojanaṃ haviṣā samam

भृत्यशेष तु योऽश्नाति तमाहुर्विघसा शिनम् ।
विघसं भृत्यशेषं तु यज्ञशेषमथास्मृतय

bhṛtyaśeṣa tu yo'śnāti tamāhurvighasā śinam |
vighasaṃ bhṛtyaśeṣaṃ tu yajñaśeṣamathāsmṛtaya

स्वदारनिरतो दान्तो ह्यनसूयुर्जितेन्द्रियः ।
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यर्मालुलातिथिनंश्रितैः

svadāranirato dānto hyanasūyurjitendriyaḥ |
ṛtvikpurohitācāryarmālulātithinaṃśritaiḥ

वृद्धबालातुरैर्वैद्यैर्ज्ञातिसंबन्धिरान्धवैः ।
मातापितृभ्यां जामीभिर्भ्रात्रा पुत्रेण भावया

vṛddhabālāturairvaidyairjñātisaṃbandhirāndhavaiḥ |
mātāpitṛbhyāṃ jāmībhirbhrātrā putreṇa bhāvayā

दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरत् ।
एतान्विमुच्य संवादान्सर्वपापैर्विमुच्यते

duhitrā dāsavargeṇa vivādaṃ na samācarat |
etānvimucya saṃvādānsarvapāpairvimucyate

एतैर्जितस्तु जयति सर्वाल्लोँकान्न संशयः ।
आचार्यो ब्रह्मलोकेशः प्राजापत्ये पिता प्रभुः

etairjitastu jayati sarvāllom̐kānna saṃśayaḥ |
ācāryo brahmalokeśaḥ prājāpatye pitā prabhuḥ

अतिथिस्त्विन्द्रलोकस्य देवलोकस्य चर्त्विजः ।
जामयोऽप्सरसां लोके वैश्वदेवे तु ज्ञातयः

atithistvindralokasya devalokasya cartvijaḥ |
jāmayo'psarasāṃ loke vaiśvadeve tu jñātayaḥ

संबन्धिबान्धवा दिक्षु पृथिव्यां मातृमातुलौ ।
बृद्धबावातुरकृशास्त्वाकाशे प्रभविष्णवः

saṃbandhibāndhavā dikṣu pṛthivyāṃ mātṛmātulau |
bṛddhabāvāturakṛśāstvākāśe prabhaviṣṇavaḥ

भ्राता ज्येष्ठः समः पित्रा भार्या पुत्रः स्वका तनुः ।
छाया स्वा दासवर्गश्च दुहिता कृपणं परम्

bhrātā jyeṣṭhaḥ samaḥ pitrā bhāryā putraḥ svakā tanuḥ |
chāyā svā dāsavargaśca duhitā kṛpaṇaṃ param

तस्मादेतैरधिक्षिप्तः सहेन्नित्यमसंज्वरः ।
गृहधर्मरतो विद्वान्धर्मनित्यो जितक्लमः

tasmādetairadhikṣiptaḥ sahennityamasaṃjvaraḥ |
gṛhadharmarato vidvāndharmanityo jitaklamaḥ

न चार्थबद्धः कर्माणि धर्मं वा किंचिदाचरेत् ।
गृहस्थवृत्तयस्तिस्रस्तासां निःश्रेयसं परम्

na cārthabaddhaḥ karmāṇi dharmaṃ vā kiṃcidācaret |
gṛhasthavṛttayastisrastāsāṃ niḥśreyasaṃ param

परंपरं तथैवाहुश्चातुराश्रम्यमेव तत् ।
ये चोक्ता नियमास्तेषां सर्वं कार्यं बुभूषता

paraṃparaṃ tathaivāhuścāturāśramyameva tat |
ye coktā niyamāsteṣāṃ sarvaṃ kāryaṃ bubhūṣatā

कुम्भधान्यैरुच्छशिलैः कापोतीं चास्थितास्तथा ।
यस्मिंश्चैते वसन्त्यर्हास्तद्राष्ट्रमभिवर्धते

kumbhadhānyairucchaśilaiḥ kāpotīṃ cāsthitāstathā |
yasmiṃścaite vasantyarhāstadrāṣṭramabhivardhate

दश पूर्वान्दश परान्पुनाति च पितामहान् ।
गृहस्थवृत्तीश्चाप्येता वर्तयेद्यो गतव्यथः

daśa pūrvāndaśa parānpunāti ca pitāmahān |
gṛhasthavṛttīścāpyetā vartayedyo gatavyathaḥ

स चक्रधरलोकानां सदृशीमाप्नुयाद्गतिम् ।
वितेन्द्रियाणामथवा गतिरेषा विधीयते

sa cakradharalokānāṃ sadṛśīmāpnuyādgatim |
vitendriyāṇāmathavā gatireṣā vidhīyate

सर्वलोको गृहस्थानामुदारमनसां हितः ।
-- विमानसंयुक्तो वेददृष्टः -----

sarvaloko gṛhasthānāmudāramanasāṃ hitaḥ |
-- vimānasaṃyukto vedadṛṣṭaḥ -----

--लोको गृहस्थानां प्रतिष्ठा निवतात्मनान् ।
ब्रह्मणा विहिता श्रेणिरेषा पस्पाद्विधीयते ।
द्वितीयं क्रमशः प्राप्य स्वर्गलोके महीयते

--loko gṛhasthānāṃ pratiṣṭhā nivatātmanān |
brahmaṇā vihitā śreṇireṣā paspādvidhīyate |
dvitīyaṃ kramaśaḥ prāpya svargaloke mahīyate

अतः परं परममुदारमाश्रम्
तृतीयमाहुस्त्यजतां कलेवरम् ।
वनौकसां गृहपतिनामनुत्तमं
शृणुष्व संश्लिष्टशरीरकारिणाम्

ataḥ paraṃ paramamudāramāśram
tṛtīyamāhustyajatāṃ kalevaram |
vanaukasāṃ gṛhapatināmanuttamaṃ
śṛṇuṣva saṃśliṣṭaśarīrakāriṇām