अध्याय 25ब: धन के विषय में युधिष्ठिर का अर्जुन को उत्तर

अस्मिन्नेव प्रकरणे धनञ्जयमुदारधीः ।
अभिनीततरं वाक्यमित्युवाच युधिष्ठिरः

asminneva prakaraṇe dhanañjayamudāradhīḥ |
abhinītataraṃ vākyamityuvāca yudhiṣṭhiraḥ

यदेतन्मन्यसे पार्थ न ज्यायोऽस्ति धनादिति ।
न स्वर्गो न सुखं नार्थो निर्धनस्येति तन्मृषा

yadetanmanyase pārtha na jyāyo'sti dhanāditi |
na svargo na sukhaṃ nārtho nirdhanasyeti tanmṛṣā

स्वाध्याययज्ञसंसिद्धा दृश्यन्ते वहवो जनाः ।
तपोरताश्च मुनयो येषां लोकाः सनातनाः

svādhyāyayajñasaṃsiddhā dṛśyante vahavo janāḥ |
taporatāśca munayo yeṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ

ऋषीणां समयं शश्वद्ये रक्षन्ति धनञ्जय ।
आश्रिताः सर्वधर्मज्ञा देवास्तान्ब्राह्मणान्विदुः

ṛṣīṇāṃ samayaṃ śaśvadye rakṣanti dhanañjaya |
āśritāḥ sarvadharmajñā devāstānbrāhmaṇānviduḥ

स्वाध्यायनिष्ठान्हि ऋषीञ्ज्ञाननिष्ठांस्तथाऽपरान् ।
बुद्ध्येथाः संततं चापि धर्मनिष्ठान्धनञ्जय

svādhyāyaniṣṭhānhi ṛṣīñjñānaniṣṭhāṃstathā'parān |
buddhyethāḥ saṃtataṃ cāpi dharmaniṣṭhāndhanañjaya

ज्ञाननिष्ठेषु कार्याणि प्रतिष्ठाप्यानि पाण्डव ।
वैखानसानां वचनं यथा नो विदितं प्रभो

jñānaniṣṭheṣu kāryāṇi pratiṣṭhāpyāni pāṇḍava |
vaikhānasānāṃ vacanaṃ yathā no viditaṃ prabho

अजाश्च पृश्नयश्चैव सिकताश्चैव भारत ।
अरुणाः केतवश्चैव स्वाध्यायेन दिवं गताः

ajāśca pṛśnayaścaiva sikatāścaiva bhārata |
aruṇāḥ ketavaścaiva svādhyāyena divaṃ gatāḥ

अवाप्यैतानि कर्माणि वेदोक्तानि धनञ्जय ।
दानमध्ययनं यज्ञो निग्रहश्चैव दुर्ग्रहः

avāpyaitāni karmāṇi vedoktāni dhanañjaya |
dānamadhyayanaṃ yajño nigrahaścaiva durgrahaḥ

दक्षिणेन च पन्थानमर्यम्णो ये दिवं गताः ।
एतान्क्रियावतां लोकानुक्तवान्पूर्वमप्यहम्

dakṣiṇena ca panthānamaryamṇo ye divaṃ gatāḥ |
etānkriyāvatāṃ lokānuktavānpūrvamapyaham

उत्तरेण तु पन्थानं नियमाद्यं प्रपश्यसि ।
एते यागवतां लोका भान्ति पार्थ सनातनाः

uttareṇa tu panthānaṃ niyamādyaṃ prapaśyasi |
ete yāgavatāṃ lokā bhānti pārtha sanātanāḥ

तत्रोत्तरां गतिं पार्थ प्रशंसन्ति पुराविदः ।
संतोषो वै स्वर्गतमः संतोषः परमं सुखम्

tatrottarāṃ gatiṃ pārtha praśaṃsanti purāvidaḥ |
saṃtoṣo vai svargatamaḥ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham

तुष्टेर्न किंचित्परमं सा सम्यक् प्रतितिष्ठति ।
विनीतक्रोधहर्षस्य, सततं सिद्धिरुत्तमा

tuṣṭerna kiṃcitparamaṃ sā samyak pratitiṣṭhati |
vinītakrodhaharṣasya, satataṃ siddhiruttamā

अत्राप्युदाहरन्तीमां गाथां गीतां ययातिना ।
योऽभिप्रेत्याहरेत्कामान्कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः

atrāpyudāharantīmāṃ gāthāṃ gītāṃ yayātinā |
yo'bhipretyāharetkāmānkūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ

यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान्न बिभ्यति ।
यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā cāyaṃ na bibheti yadā cāsmānna bibhyati |
yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā

यदा न भावं कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā na bhāvaṃ kurute sarvabhūteṣu pāpakam |
karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā

विनीतमानमोहश्च बहुसङ्गविवर्जितः ।
तदात्मज्योतिषः साधो निर्वाणमुपपद्यते

vinītamānamohaśca bahusaṅgavivarjitaḥ |
tadātmajyotiṣaḥ sādho nirvāṇamupapadyate

इदं तु शृणु मे पार्थ ब्रुवतः संयतेन्द्रियः ।
धर्ममन्ये वृत्तमन्ये धनमीहन्ति चापरे

idaṃ tu śṛṇu me pārtha bruvataḥ saṃyatendriyaḥ |
dharmamanye vṛttamanye dhanamīhanti cāpare

धनहेतोर्य ईहेत तस्यानीहा गरीयसी ।
भूयान्दोषो हि वित्तस्य यश्च धर्मस्तदाश्रयः

dhanahetorya īheta tasyānīhā garīyasī |
bhūyāndoṣo hi vittasya yaśca dharmastadāśrayaḥ

प्रत्यक्षमनुपश्यामि त्वमपि द्रष्टुमर्हसि ।
वर्जनं वर्जनीयानामीहामनेन दुष्करम्

pratyakṣamanupaśyāmi tvamapi draṣṭumarhasi |
varjanaṃ varjanīyānāmīhāmanena duṣkaram

ये वित्तमभिपद्यन्ते सम्यक्त्वं तेषु दुर्लभम् ।
द्रुह्यतः प्रैति तत्प्राहुः प्रतिकूलं यथातथम्

ye vittamabhipadyante samyaktvaṃ teṣu durlabham |
druhyataḥ praiti tatprāhuḥ pratikūlaṃ yathātatham

यस्तु संभिन्नवृत्तः स्याद्वीतशोकभयो नरः ।
अल्पेन तृषितो द्रुह्यन् भ्रूणहत्यां न बुध्यते

yastu saṃbhinnavṛttaḥ syādvītaśokabhayo naraḥ |
alpena tṛṣito druhyan bhrūṇahatyāṃ na budhyate

दुष्यन्त्याददतो भृत्या नित्यं दस्युभयादिव ।
दुर्लभं च धनं प्राप्य भृशं दत्वाऽनुतप्यते

duṣyantyādadato bhṛtyā nityaṃ dasyubhayādiva |
durlabhaṃ ca dhanaṃ prāpya bhṛśaṃ datvā'nutapyate

अधनः कस्य किं वाच्यो विमुक्तः सर्वशः सुखी ।
देवस्वमुपगृह्यैव धनेन न सुखी भवेत्

adhanaḥ kasya kiṃ vācyo vimuktaḥ sarvaśaḥ sukhī |
devasvamupagṛhyaiva dhanena na sukhī bhavet

तत्र गाथां यज्ञगीतां कीर्तयन्ति पुराविदः ।
त्रयीमुपाश्रितां लोके यज्ञसंस्तरकारिकाम्

tatra gāthāṃ yajñagītāṃ kīrtayanti purāvidaḥ |
trayīmupāśritāṃ loke yajñasaṃstarakārikām

यज्ञाय सृष्टानि धनानि धात्रा
यज्ञाय सृष्टः पुरुषो रक्षिता च ।
तस्मात्सर्वं यज्ञ एवोपयोज्यं
धनं न कामाय हितं प्रशस्तम्

yajñāya sṛṣṭāni dhanāni dhātrā
yajñāya sṛṣṭaḥ puruṣo rakṣitā ca |
tasmātsarvaṃ yajña evopayojyaṃ
dhanaṃ na kāmāya hitaṃ praśastam

एतत्स्वार्थे च कौन्तेय धनं धनवतां वर ।
धाता ददाति मर्त्येभ्यो यज्ञार्थमिति विद्धि तत्

etatsvārthe ca kaunteya dhanaṃ dhanavatāṃ vara |
dhātā dadāti martyebhyo yajñārthamiti viddhi tat

तस्माद्वुद्ध्यन्ति पुरुषा न हि तत्कस्यचिद्भुवम् ।
श्रद्दधानस्ततो लोको दद्याच्चैव यजेत च

tasmādvuddhyanti puruṣā na hi tatkasyacidbhuvam |
śraddadhānastato loko dadyāccaiva yajeta ca

लब्धस्य त्यागमित्याहुर्न भोगं न च संक्षयम् ।
तस्य किं संचयेनार्थः कार्ये ज्यायसि तिष्ठति

labdhasya tyāgamityāhurna bhogaṃ na ca saṃkṣayam |
tasya kiṃ saṃcayenārthaḥ kārye jyāyasi tiṣṭhati

ये स्वधर्मादपेतेभ्यः प्रयच्छन्त्यल्पबुद्धयः ।
शतं वर्षाणि ते प्रेत्य पुरीषं भुञ्जते जनाः

ye svadharmādapetebhyaḥ prayacchantyalpabuddhayaḥ |
śataṃ varṣāṇi te pretya purīṣaṃ bhuñjate janāḥ

अनर्हते यद्ददाति न ददाति यदर्हते ।
अर्हानर्हापरिज्ञानाद्दानधर्मोऽपि दुष्करः

anarhate yaddadāti na dadāti yadarhate |
arhānarhāparijñānāddānadharmo'pi duṣkaraḥ

लब्धानामपि वित्तानां बोद्धव्यौ द्वावतिक्रमौ ।
अपात्रे प्रतिपत्तिश्च पात्रे चाप्रतिपादनम्

labdhānāmapi vittānāṃ boddhavyau dvāvatikramau |
apātre pratipattiśca pātre cāpratipādanam