अध्याय 241: काल की नदी और प्रज्ञा की नौका

त्रयीं विद्यामवेक्षेत वेदेपूत्तमतां गतः ।
ऋक्सामवर्णाक्षरतो यजुषोऽथर्वणस्तथा

trayīṃ vidyāmavekṣeta vedepūttamatāṃ gataḥ |
ṛksāmavarṇākṣarato yajuṣo'tharvaṇastathā

[तिष्ठत्येतेषु भगवान्षट्‌सु कर्मसु संस्थितः ।]
वेदवादेषु कुशला ह्यध्यात्मकुशलाश्च ये

[tiṣṭhatyeteṣu bhagavānṣaṭ‌su karmasu saṃsthitaḥ |]
vedavādeṣu kuśalā hyadhyātmakuśalāśca ye

सत्ववन्तो महाभागाः पश्यन्ति प्रभवाप्ययौ ।
एवं धर्मेण वर्तेत क्रियाः शिष्टवदाचरेत्

satvavanto mahābhāgāḥ paśyanti prabhavāpyayau |
evaṃ dharmeṇa varteta kriyāḥ śiṣṭavadācaret

असंरोधेन भूतानां वृत्तिं लिप्सेत वै द्विजः ।
सद्भ्य आगतविज्ञानः शिष्टः शास्त्रविचक्षणः

asaṃrodhena bhūtānāṃ vṛttiṃ lipseta vai dvijaḥ |
sadbhya āgatavijñānaḥ śiṣṭaḥ śāstravicakṣaṇaḥ

स्वधर्मेण क्रिया लोके कुर्वाणः सोऽप्यसङ्करः ।
तिष्ठते तेषु गृहवान्षट्‌सु कर्मसु स द्विजः

svadharmeṇa kriyā loke kurvāṇaḥ so'pyasaṅkaraḥ |
tiṣṭhate teṣu gṛhavānṣaṭ‌su karmasu sa dvijaḥ

पञ्चभिः सततं यज्ञैः श्रद्दधानो यजेत च ।
धृतिमानप्रमत्तश्च दान्तो धर्मविदात्मवान् ।
वीतहर्षमदक्रोधो ब्राह्मणो नावसीदति

pañcabhiḥ satataṃ yajñaiḥ śraddadhāno yajeta ca |
dhṛtimānapramattaśca dānto dharmavidātmavān |
vītaharṣamadakrodho brāhmaṇo nāvasīdati

दानमध्ययनं यज्ञस्तपो ह्रीरार्जवं दमः ।
एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानं चापकर्षति

dānamadhyayanaṃ yajñastapo hrīrārjavaṃ damaḥ |
etairvivardhate tejaḥ pāpmānaṃ cāpakarṣati

धूतपाप्मा च मेधावी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम्

dhūtapāpmā ca medhāvī laghvāhāro jitendriyaḥ |
kāmakrodhau vaśe kṛtvā ninīṣedbrahmaṇaḥ padam

अग्नींश्च ब्राह्मणांश्चार्चेद्देवताः प्रणमेत च ।
वर्जयेदुशतीं वाचं हिंसां चाधर्मसंहिताम्

agnīṃśca brāhmaṇāṃścārceddevatāḥ praṇameta ca |
varjayeduśatīṃ vācaṃ hiṃsāṃ cādharmasaṃhitām

एषा पूर्वतरा वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते ।
ज्ञानागमेन कर्माणि कुर्वन्कर्मसु सिद्ध्यति

eṣā pūrvatarā vṛttirbrāhmaṇasya vidhīyate |
jñānāgamena karmāṇi kurvankarmasu siddhyati

पञ्चेन्द्रियजलां घोरां लोभकूलां सुदुस्तराम् ।
मन्युपङ्कामनाधृष्यां नदीं तरति बुद्धिमान्

pañcendriyajalāṃ ghorāṃ lobhakūlāṃ sudustarām |
manyupaṅkāmanādhṛṣyāṃ nadīṃ tarati buddhimān

कालमभ्युद्यतं पश्येन्नित्यमत्यन्तमोहनम्

kālamabhyudyataṃ paśyennityamatyantamohanam

महता विधिदृष्टेन बलिनाऽप्रतिघातिना ।
स्वभावस्रोतसा वृत्तमुह्यते सततं जगत्

mahatā vidhidṛṣṭena balinā'pratighātinā |
svabhāvasrotasā vṛttamuhyate satataṃ jagat

कालोदकेन महता वर्षावर्तेन संततम् ।
मासोर्मिणर्तुवेगेन पक्षोलपतृणेन च

kālodakena mahatā varṣāvartena saṃtatam |
māsormiṇartuvegena pakṣolapatṛṇena ca

निमेषोन्मेषफेनेन अहोरात्रजवेन च ।
कामग्राहेण घोरेण वेदयज्ञप्लवेन च

nimeṣonmeṣaphenena ahorātrajavena ca |
kāmagrāheṇa ghoreṇa vedayajñaplavena ca

धर्मद्वीपेन भूतानां चार्थकामरवेण च ।
ऋतवाङ्मोक्षतीरेण विहिंसातरुवाहिना

dharmadvīpena bhūtānāṃ cārthakāmaraveṇa ca |
ṛtavāṅmokṣatīreṇa vihiṃsātaruvāhinā

युगह्रदौघमध्येन ब्रह्मप्रायभवेन च ।
धात्रा सृष्टानि भूतानि कृष्यन्ते यमसादनम्

yugahradaughamadhyena brahmaprāyabhavena ca |
dhātrā sṛṣṭāni bhūtāni kṛṣyante yamasādanam

एतत्प्रज्ञामयैर्धीरा निस्तरन्ति मनीषिणः ।
प्लवैरप्लववन्तो हि किं करिष्यन्त्यचेतसः

etatprajñāmayairdhīrā nistaranti manīṣiṇaḥ |
plavairaplavavanto hi kiṃ kariṣyantyacetasaḥ

उपपन्नं हि यत्प्राज्ञो निस्तरेन्नेतरो जनः ।
दूरतो गुणदोषौ हि प्राज्ञः सर्वत्र पश्यति

upapannaṃ hi yatprājño nistarennetaro janaḥ |
dūrato guṇadoṣau hi prājñaḥ sarvatra paśyati

संशयात्तु स कामात्मा चलचित्तोऽल्पचेतनः ।
अप्राज्ञो न तरत्येनं यो ह्यास्ते न स गच्छति

saṃśayāttu sa kāmātmā calacitto'lpacetanaḥ |
aprājño na taratyenaṃ yo hyāste na sa gacchati

अप्लवो हि महादोषं मुह्यमानो न गच्छति ।
कामग्राहगृहीतस्य ज्ञानमप्यस्य न प्लवः

aplavo hi mahādoṣaṃ muhyamāno na gacchati |
kāmagrāhagṛhītasya jñānamapyasya na plavaḥ

तस्मादुन्मज्जनस्यार्थे प्रयतेत विचक्षणः ।
एतदुन्मज्जनं तस्य यदयं ब्राह्मणो भवेत्

tasmādunmajjanasyārthe prayateta vicakṣaṇaḥ |
etadunmajjanaṃ tasya yadayaṃ brāhmaṇo bhavet

त्र्यवदाते कुले जातस्त्रिसंदेहस्त्रिकर्मकृत् ।
तस्मादुन्मज्जनं तिष्ठेत्प्रज्ञया निस्तरेद्यथा

tryavadāte kule jātastrisaṃdehastrikarmakṛt |
tasmādunmajjanaṃ tiṣṭhetprajñayā nistaredyathā

संस्कृतस्य हि दान्तस्य नियतस्य यतात्मनः ।
प्राज्ञस्यानन्तरा सिद्धिरिह लोके परत्र च

saṃskṛtasya hi dāntasya niyatasya yatātmanaḥ |
prājñasyānantarā siddhiriha loke paratra ca

वर्तेत तेषु गृहवानक्रुध्यन्ननसूयकः ।
पञ्चभिः सततं यज्ञैर्विघसाशी यजेत च

varteta teṣu gṛhavānakrudhyannanasūyakaḥ |
pañcabhiḥ satataṃ yajñairvighasāśī yajeta ca

सतां धर्मेण वर्तेत क्रियां शिष्टवदाचरेत् ।
असंरोधेन लोकस्य वृत्तिं लिप्सेदगर्हिताम्

satāṃ dharmeṇa varteta kriyāṃ śiṣṭavadācaret |
asaṃrodhena lokasya vṛttiṃ lipsedagarhitām

श्रुतविज्ञानतत्त्वज्ञः शिष्टाचारविचक्षणः ।
स्वधर्मेण क्रियावांश्च कर्मणा सोऽप्यसंकरः

śrutavijñānatattvajñaḥ śiṣṭācāravicakṣaṇaḥ |
svadharmeṇa kriyāvāṃśca karmaṇā so'pyasaṃkaraḥ

क्रियावाञ्श्रद्दधानो कहि दान्तः प्रायोऽनसूयकः ।
धमार्धर्मविशेषज्ञः सर्वं तरति दुस्तरम्

kriyāvāñśraddadhāno kahi dāntaḥ prāyo'nasūyakaḥ |
dhamārdharmaviśeṣajñaḥ sarvaṃ tarati dustaram

धृतिमानप्रमत्तश्च दान्तो धर्मविदात्मवान् ।
वीतहर्षमदक्रोधो ब्राह्मणो नावसीदति

dhṛtimānapramattaśca dānto dharmavidātmavān |
vītaharṣamadakrodho brāhmaṇo nāvasīdati

एषा पुरातनी वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते ।
ज्ञानवृद्ध्यैव कर्माणि कुर्वन्सर्वत्र सिध्यति

eṣā purātanī vṛttirbrāhmaṇasya vidhīyate |
jñānavṛddhyaiva karmāṇi kurvansarvatra sidhyati

अधर्मं धर्मकामो हि करोति ह्यविचक्षणः ।
धर्मं वा धर्मसंकाशं शोचन्निव करोति सः

adharmaṃ dharmakāmo hi karoti hyavicakṣaṇaḥ |
dharmaṃ vā dharmasaṃkāśaṃ śocanniva karoti saḥ

धर्मं करोमीति करोत्यधर्म
मधर्मकामश्च करोति धर्मम् ।
उभे बालः कर्मणी न प्रजानम्
संजायते म्रियते चापि देही

dharmaṃ karomīti karotyadharma
madharmakāmaśca karoti dharmam |
ubhe bālaḥ karmaṇī na prajānam
saṃjāyate mriyate cāpi dehī