अध्याय 240: ब्राह्मण के कर्तव्य और महान दानी

भूतग्रामे नियुक्तं यत्तदेतत्कीर्तितं मया ।
ब्राह्मणस्य तु यत्कृत्यं तत्ते वक्ष्यामि सांप्रतम्

bhūtagrāme niyuktaṃ yattadetatkīrtitaṃ mayā |
brāhmaṇasya tu yatkṛtyaṃ tatte vakṣyāmi sāṃpratam

जातकर्मप्रभृत्यस्य कर्मणां दक्षिणावताम् ।
क्रिया स्यादासमावृत्तेराचार्ये वेदपारगे

jātakarmaprabhṛtyasya karmaṇāṃ dakṣiṇāvatām |
kriyā syādāsamāvṛtterācārye vedapārage

अधीत्य वेदानखिलान्गुरुशुश्रूषणे रतः ।
गुरूणामनृणो भूत्वा समावर्तेत यज्ञवित्

adhītya vedānakhilānguruśuśrūṣaṇe rataḥ |
gurūṇāmanṛṇo bhūtvā samāvarteta yajñavit

आचार्येणाभ्यनुज्ञातश्चतुर्णामेकमाश्रमम् ।
आविमोक्षाच्छरीरस्य सोऽवतिष्ठेद्यथाविधि

ācāryeṇābhyanujñātaścaturṇāmekamāśramam |
āvimokṣāccharīrasya so'vatiṣṭhedyathāvidhi

प्रजासर्गण दारैश्च ब्रह्मचर्येण वा पुनः ।
वने गुरुसकाशे वा यतिधर्मेण वा पुनः

prajāsargaṇa dāraiśca brahmacaryeṇa vā punaḥ |
vane gurusakāśe vā yatidharmeṇa vā punaḥ

गृहस्थस्त्वेष धर्माणां सर्वेषां मूलमुच्यते ।
यत्र पक्वकषायो हि दान्तः सर्वत्र सिध्यति

gṛhasthastveṣa dharmāṇāṃ sarveṣāṃ mūlamucyate |
yatra pakvakaṣāyo hi dāntaḥ sarvatra sidhyati

प्रजावान्श्रोत्रियो यज्वा मुक्त एव ऋणैस्त्रिभिः ।
अथान्यानाश्रमान्पश्चात्पूतो गच्छेत कर्मभिः

prajāvānśrotriyo yajvā mukta eva ṛṇaistribhiḥ |
athānyānāśramānpaścātpūto gaccheta karmabhiḥ

यत्पृथिव्यां पुण्यतमं विद्यात्स्थानं तदावसेत् ।
यतेत तस्मिन्प्रामाण्यं गन्तुं यशसि चोत्तमे

yatpṛthivyāṃ puṇyatamaṃ vidyātsthānaṃ tadāvaset |
yateta tasminprāmāṇyaṃ gantuṃ yaśasi cottame

तपसा वः सुमहता विद्यानां पारणेन वा ।
इज्यया वा प्रदानैर्वा विप्राणां वर्धते यशः

tapasā vaḥ sumahatā vidyānāṃ pāraṇena vā |
ijyayā vā pradānairvā viprāṇāṃ vardhate yaśaḥ

यावदस्य भवत्यस्मिन्कीर्तिर्लोके यशस्करी ।
तावत्पुण्यकृताँल्लोकाननन्तान्पुरुषोऽश्नुते

yāvadasya bhavatyasminkīrtirloke yaśaskarī |
tāvatpuṇyakṛtām̐llokānanantānpuruṣo'śnute

अध्यापयेदधीयीत याजयेत यजेत वा ।
न वृथा प्रतिगृह्णीयान्न च दद्यात्कथंचन

adhyāpayedadhīyīta yājayeta yajeta vā |
na vṛthā pratigṛhṇīyānna ca dadyātkathaṃcana

याज्यतः शिष्यतो वाऽपि कन्याया वा धनं महत् ।
यद्यागच्छेद्यजेद्दद्यान्नैकोऽश्नीयात्कथंचन

yājyataḥ śiṣyato vā'pi kanyāyā vā dhanaṃ mahat |
yadyāgacchedyajeddadyānnaiko'śnīyātkathaṃcana

गृहमावसतो ह्यस्य नान्यत्तीर्थमुदाहृतम् ।
देवर्षिपितृगुर्वर्थं वृद्धातुरबुभुक्षताम्

gṛhamāvasato hyasya nānyattīrthamudāhṛtam |
devarṣipitṛgurvarthaṃ vṛddhāturabubhukṣatām

अन्तर्हिताभितप्तानां यथाशक्ति बुभूषताम् ।
द्रव्याणामतिशक्त्याऽपि देयमेषां कृतादपि

antarhitābhitaptānāṃ yathāśakti bubhūṣatām |
dravyāṇāmatiśaktyā'pi deyameṣāṃ kṛtādapi

अर्हतामनुरूपाणां नादेयं ह्यस्ति किंचन ।
उच्चैः श्रवसमप्यक्षं काश्यपाय महात्मने ।
दत्त्वा जगाम प्रह्लादो लोकान्देवैरभिष्टुतान्

arhatāmanurūpāṇāṃ nādeyaṃ hyasti kiṃcana |
uccaiḥ śravasamapyakṣaṃ kāśyapāya mahātmane |
dattvā jagāma prahlādo lokāndevairabhiṣṭutān

अनुनीय तथा काव्यः सत्यसन्धो महाव्रतः ।
स्वैः प्राणैर्ब्राह्मणप्राणान्परित्राय दिवं गतः

anunīya tathā kāvyaḥ satyasandho mahāvrataḥ |
svaiḥ prāṇairbrāhmaṇaprāṇānparitrāya divaṃ gataḥ

रन्तिदेवश्च सांकृत्यो वसिष्ठाय महात्मने ।
अपः प्रदाय शीतोष्णा नाकपृष्ठे महीयते

rantidevaśca sāṃkṛtyo vasiṣṭhāya mahātmane |
apaḥ pradāya śītoṣṇā nākapṛṣṭhe mahīyate

आत्रेयश्चेन्द्रद्रुमये ह्यर्हते विविधं धनम् ।
दत्त्वा लोकान्ययौ धीमाननन्तान्स महीपतिः

ātreyaścendradrumaye hyarhate vividhaṃ dhanam |
dattvā lokānyayau dhīmānanantānsa mahīpatiḥ

शिबिरौशीनरोऽङ्गानि सुतं च प्रियमौरसम् ।
ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गतः

śibirauśīnaro'ṅgāni sutaṃ ca priyamaurasam |
brāhmaṇārthamupākṛtya nākapṛṣṭhamito gataḥ

प्रतर्दनः काशिपतिः प्रदाय नयने स्वके ।
ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्नुते

pratardanaḥ kāśipatiḥ pradāya nayane svake |
brāhmaṇāyātulāṃ kīrtimiha cāmutra cāśnute

दिव्यमष्टशलाकं तु सौवर्णं परमर्द्धिमत् ।
छत्रं देवावृधो दत्त्वा सराष्ट्रोऽभ्यगमद्दिवम्

divyamaṣṭaśalākaṃ tu sauvarṇaṃ paramarddhimat |
chatraṃ devāvṛdho dattvā sarāṣṭro'bhyagamaddivam

सांकृतिश्च तथाऽऽत्रेयः शिष्येभ्यो ब्रह्म निर्गुणम् ।
उपदिश्य महातेजा गतो लोकाननुत्तमान्

sāṃkṛtiśca tathā''treyaḥ śiṣyebhyo brahma nirguṇam |
upadiśya mahātejā gato lokānanuttamān

अम्बरीषो गवां दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यः प्रतापवान् ।
अर्बुदानि दशैकं च सराष्ट्रोऽभ्यगमद्दिवम्

ambarīṣo gavāṃ dattvā brāhmaṇebhyaḥ pratāpavān |
arbudāni daśaikaṃ ca sarāṣṭro'bhyagamaddivam

सावित्री कुण्डले दिव्ये शरीरं जनमेजयः ।
ब्राह्मणार्थे परित्यज्य जग्मतुर्लोकमुत्तमम्

sāvitrī kuṇḍale divye śarīraṃ janamejayaḥ |
brāhmaṇārthe parityajya jagmaturlokamuttamam

सर्वरत्नं वृषादर्विर्युवनाश्वः प्रियाः स्त्रियः ।
रम्यमावसथं चैव दत्त्वामुं लोकमास्थितः

sarvaratnaṃ vṛṣādarviryuvanāśvaḥ priyāḥ striyaḥ |
ramyamāvasathaṃ caiva dattvāmuṃ lokamāsthitaḥ

निमी राष्ट्रं च वैदेहो जामदग्न्यो वसुंधराम् ।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ चापि गयश्चोर्वी सपत्तनाम्

nimī rāṣṭraṃ ca vaideho jāmadagnyo vasuṃdharām |
brāhmaṇebhyo dadau cāpi gayaścorvī sapattanām

अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतानि भूतकृत ।
वसिष्ठो जीवयामास प्रजापतिरिव प्रजाः

avarṣati ca parjanye sarvabhūtāni bhūtakṛta |
vasiṣṭho jīvayāmāsa prajāpatiriva prajāḥ

करंधमस्य पुत्रस्तु मरुतो नृपतिस्तथा ।
कन्यामङ्गिरसे दत्त्वा दिवमाशु जगाम ह

karaṃdhamasya putrastu maruto nṛpatistathā |
kanyāmaṅgirase dattvā divamāśu jagāma ha

ब्रह्मदत्तश्च पाञ्चाल्यो राजा बुद्धिमतां वरः ।
निधिं शङ्खं द्विजाग्र्येभ्यो दत्त्वा लोकानवाप्तवान्

brahmadattaśca pāñcālyo rājā buddhimatāṃ varaḥ |
nidhiṃ śaṅkhaṃ dvijāgryebhyo dattvā lokānavāptavān

राजा मित्रसहश्चापि वसिष्ठाय महात्मने ।
मदयन्तीं प्रियां दत्त्वा तया सह दिवं गतः

rājā mitrasahaścāpi vasiṣṭhāya mahātmane |
madayantīṃ priyāṃ dattvā tayā saha divaṃ gataḥ

सहस्रजिच्च राजर्षिः प्राणानिंष्टान्महायशाः ।
ब्राह्मणार्थं परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान्

sahasrajicca rājarṣiḥ prāṇāniṃṣṭānmahāyaśāḥ |
brāhmaṇārthaṃ parityajya gato lokānanuttamān

सर्वकामैश्च संपूर्णं दत्त्वा वेश्म हिरण्मयम् ।
मुद्गलाय गतः स्वर्गं शतद्युम्नो महीपतिः

sarvakāmaiśca saṃpūrṇaṃ dattvā veśma hiraṇmayam |
mudgalāya gataḥ svargaṃ śatadyumno mahīpatiḥ

नाम्ना च द्युतिमान्नाम साल्वराजः प्रतापवान् ।
दत्त्वा राज्यमृचीकाय गतो लोकाननुत्तमान्

nāmnā ca dyutimānnāma sālvarājaḥ pratāpavān |
dattvā rājyamṛcīkāya gato lokānanuttamān

लोमपादश्च राजर्षिः शान्तां दत्त्वा सुतां प्रभुः ।
ऋश्यशृङ्गाय विपुलैः सर्वकामैरयुज्यत

lomapādaśca rājarṣiḥ śāntāṃ dattvā sutāṃ prabhuḥ |
ṛśyaśṛṅgāya vipulaiḥ sarvakāmairayujyata

मदिराश्वश्च राजर्षिर्दत्त्वा कन्यां सुमध्यमाम् ।
हिरण्यहस्ताय गतो लोकान्देवैरभिष्टुतान्

madirāśvaśca rājarṣirdattvā kanyāṃ sumadhyamām |
hiraṇyahastāya gato lokāndevairabhiṣṭutān

दत्त्वा शतसहस्रं तु गवां राजा प्रसेनजित् ।
सवत्सानां महातेजा गतो लोकाननुत्तमान्

dattvā śatasahasraṃ tu gavāṃ rājā prasenajit |
savatsānāṃ mahātejā gato lokānanuttamān

एते चान्ये च बहवो दानेन तपसैव च ।
महात्मानो गताः स्वर्गं शिष्टात्मानो जितेन्द्रियाः

ete cānye ca bahavo dānena tapasaiva ca |
mahātmāno gatāḥ svargaṃ śiṣṭātmāno jitendriyāḥ

तेषां प्रतिष्ठिता कीर्तिर्यावत्स्थास्यति मेदिनी ।
दानयज्ञप्रजासर्गैरेते हि दिवमाप्नुवन्

teṣāṃ pratiṣṭhitā kīrtiryāvatsthāsyati medinī |
dānayajñaprajāsargairete hi divamāpnuvan