अध्याय 235: श्री बताती हैं कि दानवों को क्यों छोड़ा

पूर्वरूपाणि मे राजन्पुरुषस्य भविष्यतः ।
पराभविष्यतश्चैव तन्मे ब्रूहि पितामह

pūrvarūpāṇi me rājanpuruṣasya bhaviṣyataḥ |
parābhaviṣyataścaiva tanme brūhi pitāmaha

मन एव मनुष्यस्य पूर्वरूपाणि शंसति ।
भविष्यतश्च भद्रं ते तथैव न भविष्यतः

mana eva manuṣyasya pūrvarūpāṇi śaṃsati |
bhaviṣyataśca bhadraṃ te tathaiva na bhaviṣyataḥ

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
श्रिया शक्रस्य संवादं तन्निबोध युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
śriyā śakrasya saṃvādaṃ tannibodha yudhiṣṭhira

महतस्तपसो व्यष्ट्या पश्यँल्लोकौ परावरौ ।
सामान्यमृषिभिर्गत्वा ब्रह्मलोकनिवासिभिः

mahatastapaso vyaṣṭyā paśyam̐llokau parāvarau |
sāmānyamṛṣibhirgatvā brahmalokanivāsibhiḥ

ब्रह्मेवामितदीप्तौजाः शान्तपाप्मा महातपाः ।
विचचार यथाकालं त्रिषु लोकेषु नारदः

brahmevāmitadīptaujāḥ śāntapāpmā mahātapāḥ |
vicacāra yathākālaṃ triṣu lokeṣu nāradaḥ

कदाचित्प्रातरुत्थाय पिस्पृक्षुः सलिलं शुचि ।
ध्रुवद्वारभवां गङ्गां जगामावततार च

kadācitprātarutthāya pispṛkṣuḥ salilaṃ śuci |
dhruvadvārabhavāṃ gaṅgāṃ jagāmāvatatāra ca

मेरुपादोद्भवां गङ्गां नारायणपदच्युताम् ।
स वीक्षमाणो हृष्टात्मा तं देशमभिजग्मिवान्

merupādodbhavāṃ gaṅgāṃ nārāyaṇapadacyutām |
sa vīkṣamāṇo hṛṣṭātmā taṃ deśamabhijagmivān

यं--देवजवाकीर्णं सूक्ष्मकाञ्जनवालुकम् ।
गङ्गाद्वीपं समासाद्य नानावृक्षैरलङ्कृतम्

yaṃ--devajavākīrṇaṃ sūkṣmakāñjanavālukam |
gaṅgādvīpaṃ samāsādya nānāvṛkṣairalaṅkṛtam

सालतालाश्वकर्णानां चन्दनानां च राजिभिः ।
मण्डितं विविधैः पुष्पैर्हंसकारण्डवायुतम्

sālatālāśvakarṇānāṃ candanānāṃ ca rājibhiḥ |
maṇḍitaṃ vividhaiḥ puṣpairhaṃsakāraṇḍavāyutam

नदीपुलिनमासाद्य स्नात्वा संतर्प्य देवताः ।
जजाप जप्यं धर्मात्मा तन्मयत्वेन भास्वता

nadīpulinamāsādya snātvā saṃtarpya devatāḥ |
jajāpa japyaṃ dharmātmā tanmayatvena bhāsvatā

सहस्रनयनश्चापि वज्री शम्बरपाकहा ।
तस्या देवर्षिजुष्टायास्तीरमभ्याजगाम ह

sahasranayanaścāpi vajrī śambarapākahā |
tasyā devarṣijuṣṭāyāstīramabhyājagāma ha

तावाप्लुत्य यतात्मानौ कृतजप्यौ समासतः ।
नद्याः पुलिनमासाद्य सूक्ष्मकाञ्चनवालुकम्

tāvāplutya yatātmānau kṛtajapyau samāsataḥ |
nadyāḥ pulinamāsādya sūkṣmakāñcanavālukam

पुण्यकर्मभिराख्याता देवर्षिकथिताः कथाः ।
चक्रतुस्तौ तथाऽऽसीनौ महर्षिकथितास्तथा ।
पूर्ववृत्तव्यतीतानि कथयन्तौ समाहितौ

puṇyakarmabhirākhyātā devarṣikathitāḥ kathāḥ |
cakratustau tathā''sīnau maharṣikathitāstathā |
pūrvavṛttavyatītāni kathayantau samāhitau

अद्य भास्करमुद्यन्तं रश्मिजालपुरस्कृतम् ।
पूर्णमण्डलमालोक्य तावुत्थायोपतस्थतुः

adya bhāskaramudyantaṃ raśmijālapuraskṛtam |
pūrṇamaṇḍalamālokya tāvutthāyopatasthatuḥ

विविक्ते पुण्यदेशे तु रममाणौ मुदा युतौ ।
ददृशातेऽन्तरिक्षे तौ सूर्यस्योदयनं प्रति

vivikte puṇyadeśe tu ramamāṇau mudā yutau |
dadṛśāte'ntarikṣe tau sūryasyodayanaṃ prati

ज्योतिर्ज्वालसमाकीर्णं ज्योतिषां गणमण्डितम् ।
अभितस्तूदयन्तं तमर्कमर्कमिवापरम्

jyotirjvālasamākīrṇaṃ jyotiṣāṃ gaṇamaṇḍitam |
abhitastūdayantaṃ tamarkamarkamivāparam

आकाशो ददृशे ज्योतिरुद्यतार्चिः समप्रभम् ।
अर्कस्य तेजसा तुल्यं तद्भास्करसमप्रभम् ।
तयोः समीपं तं प्राप्तं प्रत्यदृश्यत भारत

ākāśo dadṛśe jyotirudyatārciḥ samaprabham |
arkasya tejasā tulyaṃ tadbhāskarasamaprabham |
tayoḥ samīpaṃ taṃ prāptaṃ pratyadṛśyata bhārata

तत्सुपर्णार्करचितमास्थितं वैष्णवं पदम् ।
भाभिरप्रतिमं भाति त्रैलोक्यमवभासयत्

tatsuparṇārkaracitamāsthitaṃ vaiṣṇavaṃ padam |
bhābhirapratimaṃ bhāti trailokyamavabhāsayat

दृष्ट्वा तौ तु विक्रान्तौ प्राञ्जली समुपास्थितौ ।
क्रमात्संप्रेक्ष्यमाणौ तौ विमानं दिव्यमद्भुतम्

dṛṣṭvā tau tu vikrāntau prāñjalī samupāsthitau |
kramātsaṃprekṣyamāṇau tau vimānaṃ divyamadbhutam

तस्मिंस्तदा सतीं कान्तां लोककान्तां परां शुभाम् ।
धात्रीं लोकस्य रमणीं लोकमातरमच्युताम्

tasmiṃstadā satīṃ kāntāṃ lokakāntāṃ parāṃ śubhām |
dhātrīṃ lokasya ramaṇīṃ lokamātaramacyutām

दिव्याभिरुपशोभाभिरप्सरोभिः पुरस्कृताम् ।
बृहतीमंशुमत्प्रख्यां बृहद्भानोरिवार्चिषम्

divyābhirupaśobhābhirapsarobhiḥ puraskṛtām |
bṛhatīmaṃśumatprakhyāṃ bṛhadbhānorivārciṣam

नक्षत्रकल्पाभरणां तारापङ्क्तिसमस्रजम् ।
श्रियं ददृशतुः पद्मां साक्षात्पद्मदलस्थिताम्

nakṣatrakalpābharaṇāṃ tārāpaṅktisamasrajam |
śriyaṃ dadṛśatuḥ padmāṃ sākṣātpadmadalasthitām

साऽवरुह्य विमानाग्रादङ्गनानामनुत्तमा ।
अभ्यागच्छन्त्रिलोकेशं शक्रं चर्षि च नारदम्

sā'varuhya vimānāgrādaṅganānāmanuttamā |
abhyāgacchantrilokeśaṃ śakraṃ carṣi ca nāradam

नारदानुगतः साक्षान्मघवांस्तामुपागमत् ।
कृताञ्जलिपुटो देवीं निवेद्यात्मानमात्मना

nāradānugataḥ sākṣānmaghavāṃstāmupāgamat |
kṛtāñjalipuṭo devīṃ nivedyātmānamātmanā

चक्रे चानुपमां पूजां तस्याश्चापि स सर्वंवित् ।
देवराजः श्रियं राजन्वाक्यं चेदमुवाच ह

cakre cānupamāṃ pūjāṃ tasyāścāpi sa sarvaṃvit |
devarājaḥ śriyaṃ rājanvākyaṃ cedamuvāca ha

का त्वं केन च कार्येण संप्राप्ता चारुहासिनि ।
कुतश्चागम्यते सुभ्रु गन्तव्यं क्व च ते शुभे

kā tvaṃ kena ca kāryeṇa saṃprāptā cāruhāsini |
kutaścāgamyate subhru gantavyaṃ kva ca te śubhe

पुण्येषु त्रिषु लोकेषु सर्वे स्थावरजङ्गमाः ।
ममात्मभावमिच्छन्तो यतन्ते परमात्मना

puṇyeṣu triṣu lokeṣu sarve sthāvarajaṅgamāḥ |
mamātmabhāvamicchanto yatante paramātmanā

साऽहं वै पङ्कजे जाता सूर्यरश्मिप्रबोधिते ।
भूत्यर्तं सर्वभूतानां पद्मा श्रीः पद्ममालिनी

sā'haṃ vai paṅkaje jātā sūryaraśmiprabodhite |
bhūtyartaṃ sarvabhūtānāṃ padmā śrīḥ padmamālinī

अहं लक्ष्मीरहं भूतिः श्रीश्चाहं बलसूदन ।
अहं श्रद्धा च मेधा च सन्नतिर्विजितिः स्थितिः

ahaṃ lakṣmīrahaṃ bhūtiḥ śrīścāhaṃ balasūdana |
ahaṃ śraddhā ca medhā ca sannatirvijitiḥ sthitiḥ

अहं धृतिरहं सिद्धिरहं संभूतिरेव च ।
अहं स्वाहा स्वधा चैव संस्तुतिर्नियतिः कृतिः

ahaṃ dhṛtirahaṃ siddhirahaṃ saṃbhūtireva ca |
ahaṃ svāhā svadhā caiva saṃstutirniyatiḥ kṛtiḥ

राज्ञां विजयमानानां सेनाग्नेषु ध्वजेषु च ।
निवसे धर्मशीलानां विषयेषु पुरेषु च

rājñāṃ vijayamānānāṃ senāgneṣu dhvajeṣu ca |
nivase dharmaśīlānāṃ viṣayeṣu pureṣu ca

जितकाशिनि शूरे च संग्रामेष्वनिवर्तिनि ।
निवसामि मनुष्येन्द्रे सदैव बलसूदन

jitakāśini śūre ca saṃgrāmeṣvanivartini |
nivasāmi manuṣyendre sadaiva balasūdana

धर्मनित्ये महाबुद्धौ ब्रह्मण्ये सत्यवादिनि ।
प्रश्रिते दानशीले च सदैव निवसाम्यहम्

dharmanitye mahābuddhau brahmaṇye satyavādini |
praśrite dānaśīle ca sadaiva nivasāmyaham

असुरेष्ववसं पूर्वं सत्यधर्मनिबन्धनात् ।
विपरीतांस्तु तान्बुद्ध्वा त्वयि वासमरोचयम्

asureṣvavasaṃ pūrvaṃ satyadharmanibandhanāt |
viparītāṃstu tānbuddhvā tvayi vāsamarocayam

कथं वृत्तेषु दैत्येषु त्वमवात्सीर्वरानाने ।
दृष्ट्वा च किमिहागास्त्वं हित्वा दैतेयदानवान्

kathaṃ vṛtteṣu daityeṣu tvamavātsīrvarānāne |
dṛṣṭvā ca kimihāgāstvaṃ hitvā daiteyadānavān

स्वधर्ममनुतिष्ठत्सु धैर्यादचलितेषु च ।
स्वर्गमार्गाभिरामेषु सत्वेषु निरता ह्यहम्

svadharmamanutiṣṭhatsu dhairyādacaliteṣu ca |
svargamārgābhirāmeṣu satveṣu niratā hyaham

दानाध्ययनयज्ञेज्यापितृदैवतपूजनम् ।
गुरूणामतिथीनां च तेषां नित्यमवर्तत

dānādhyayanayajñejyāpitṛdaivatapūjanam |
gurūṇāmatithīnāṃ ca teṣāṃ nityamavartata

सुसंमृष्टगुहाश्चासञ्जितस्त्रीका हुताग्नयः ।
गुरुशुश्रूषका दान्ता ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः

susaṃmṛṣṭaguhāścāsañjitastrīkā hutāgnayaḥ |
guruśuśrūṣakā dāntā brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ

श्रद्दधाना जितक्रोधा दानशीलाऽनसूयवः ।
भृतपुत्रा भृतामात्या भृतदारा ह्यनीर्षवः

śraddadhānā jitakrodhā dānaśīlā'nasūyavaḥ |
bhṛtaputrā bhṛtāmātyā bhṛtadārā hyanīrṣavaḥ

अमर्षेण न चान्योन्यं स्पृहयन्ते कदाचन ।
न च जातूपतप्यन्ति धीराः परसमृद्धिभिः

amarṣeṇa na cānyonyaṃ spṛhayante kadācana |
na ca jātūpatapyanti dhīrāḥ parasamṛddhibhiḥ

दातारः संग्रहीतार आर्याः करुणवेदिनः ।
महाप्रसादा ऋजवो दृढभक्ता जितेन्द्रियाः

dātāraḥ saṃgrahītāra āryāḥ karuṇavedinaḥ |
mahāprasādā ṛjavo dṛḍhabhaktā jitendriyāḥ

संतुष्टभृत्यसचिवाः कृतज्ञाः प्रियवादिनः ।
यथार्हमानार्थकरा ह्रीनिषेवा यतव्रताः

saṃtuṣṭabhṛtyasacivāḥ kṛtajñāḥ priyavādinaḥ |
yathārhamānārthakarā hrīniṣevā yatavratāḥ

नित्यं पर्वसु सुस्नाताः स्वनुलिप्ताः स्वलङ्कृताः ।
उपवासतपः शीलाः प्रतीता ब्रह्मवादिनः

nityaṃ parvasu susnātāḥ svanuliptāḥ svalaṅkṛtāḥ |
upavāsatapaḥ śīlāḥ pratītā brahmavādinaḥ

नैनानभ्युदियात्सूर्यो नैवास्वप्स्यन्प्रगेशयाः ।
रात्रौ दधि च सक्तूंश्च नित्यमेव व्यवर्जयन्

nainānabhyudiyātsūryo naivāsvapsyanprageśayāḥ |
rātrau dadhi ca saktūṃśca nityameva vyavarjayan

काल्यं घृतं तु चान्वीक्ष्य प्रयता ब्रह्मवादिनः ।
पङ्गल्यान्यपि चापश्यन्ब्रह्माणांश्चाप्यपूजयन्

kālyaṃ ghṛtaṃ tu cānvīkṣya prayatā brahmavādinaḥ |
paṅgalyānyapi cāpaśyanbrahmāṇāṃścāpyapūjayan

सदा हि ददतां धर्म्यं सदाचाप्रतिगृह्णताम् ।
अर्धं च रात्र्याः स्वपतां दिवा चास्वपतां तथा

sadā hi dadatāṃ dharmyaṃ sadācāpratigṛhṇatām |
ardhaṃ ca rātryāḥ svapatāṃ divā cāsvapatāṃ tathā

कृपणानाथवृद्धानां दुर्बलातुरयोषिताम् ।
दयां च संविभागं च नित्यमेवान्वमोदताम् ।
कालो यातः सुखेनैव धर्ममार्गे निवर्तताम्

kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ durbalāturayoṣitām |
dayāṃ ca saṃvibhāgaṃ ca nityamevānvamodatām |
kālo yātaḥ sukhenaiva dharmamārge nivartatām

त्रस्तं विषण्णमुद्विग्नं भयार्तं व्याधिपीडितम् ।
हृतस्वं व्यसनार्तं च नित्यमाश्वासयन्ति ते

trastaṃ viṣaṇṇamudvignaṃ bhayārtaṃ vyādhipīḍitam |
hṛtasvaṃ vyasanārtaṃ ca nityamāśvāsayanti te

धर्ममेवानुवर्तन्ते न हिंसन्ति परस्परम् ।
अनुकूलाश्च कार्येषु गुरुवृद्धोपसेविनः

dharmamevānuvartante na hiṃsanti parasparam |
anukūlāśca kāryeṣu guruvṛddhopasevinaḥ

पितॄन्देवातिथींश्चैव गुरूंश्चैवाभ्यपूजयन् ।
अवशेषाणि चाश्नन्ति नित्यं सत्यतपोधृताः

pitṝndevātithīṃścaiva gurūṃścaivābhyapūjayan |
avaśeṣāṇi cāśnanti nityaṃ satyatapodhṛtāḥ

नैकेऽश्नन्ति सुसंपन्नं न गच्छन्ति परस्त्रियम् ।
सर्वभूतेष्ववर्तन्त यथाऽऽत्मनि दयां प्रति

naike'śnanti susaṃpannaṃ na gacchanti parastriyam |
sarvabhūteṣvavartanta yathā''tmani dayāṃ prati

नैवाकाशे न पशुषु नायोनौ च न पर्वसु ।
इन्द्रियस्य विसर्गं ते रोचयन्ति कदाचन

naivākāśe na paśuṣu nāyonau ca na parvasu |
indriyasya visargaṃ te rocayanti kadācana

नित्यं दानं तथा दाक्ष्यमार्जवं चैव नित्यदा ।
उत्साहोऽथानहकारः परमं सौहृदं क्षमा

nityaṃ dānaṃ tathā dākṣyamārjavaṃ caiva nityadā |
utsāho'thānahakāraḥ paramaṃ sauhṛdaṃ kṣamā

सत्यं दानं तपः शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुरा ।
मित्रेषु चानभिद्रोहः सर्वं तेष्वभवत्प्रभो

satyaṃ dānaṃ tapaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāganiṣṭhurā |
mitreṣu cānabhidrohaḥ sarvaṃ teṣvabhavatprabho

निद्रा तन्द्रीरसंप्रीतिरसूयाऽथानवेक्षिता ।
अरतिश्च विषादश्च स्पृहा चाप्यविशन्न तान्

nidrā tandrīrasaṃprītirasūyā'thānavekṣitā |
aratiśca viṣādaśca spṛhā cāpyaviśanna tān

साऽहमेवंगुणेष्वेव दानवेष्ववसं पुरा ।
प्रजासर्गमुपादाय यावद्गुणविपर्ययम्

sā'hamevaṃguṇeṣveva dānaveṣvavasaṃ purā |
prajāsargamupādāya yāvadguṇaviparyayam

ततः कालविपर्यासे तेषां गुणविपर्ययात् ।
अपश्यं निर्गतं धर्मं कामक्रोधवशात्मनाम्

tataḥ kālaviparyāse teṣāṃ guṇaviparyayāt |
apaśyaṃ nirgataṃ dharmaṃ kāmakrodhavaśātmanām

सभासदां च वृद्धानां सतां कथयतां कथाः ।
प्राहसन्नभ्यसूयंश्च सर्वबुद्धान्गुरून्परान्

sabhāsadāṃ ca vṛddhānāṃ satāṃ kathayatāṃ kathāḥ |
prāhasannabhyasūyaṃśca sarvabuddhāngurūnparān

युवानश्च समासीना वृद्धानपि गतान्सतः ।
नाभ्युत्थानाभिवादाभ्यां यथापूर्वमपूजयन्

yuvānaśca samāsīnā vṛddhānapi gatānsataḥ |
nābhyutthānābhivādābhyāṃ yathāpūrvamapūjayan

वर्तयत्येव पितरि पुत्रः प्रभवते तथा ।
अमित्रभृत्यतां प्राप्य ख्यापयन्त्यनपत्रपाः

vartayatyeva pitari putraḥ prabhavate tathā |
amitrabhṛtyatāṃ prāpya khyāpayantyanapatrapāḥ

तथा धर्मादपेतेन कर्मणा गर्हितेन ये ।
महतः प्राप्नुवन्त्यर्थांस्तेषां तत्राभवत्स्पृहा

tathā dharmādapetena karmaṇā garhitena ye |
mahataḥ prāpnuvantyarthāṃsteṣāṃ tatrābhavatspṛhā

उच्चैश्चाभ्यवदन्रात्रौ नीचैस्तत्राग्निरज्वलत् ।
पुत्राः पितृनत्यचरन्नार्यश्चात्यचरन्पतीन्

uccaiścābhyavadanrātrau nīcaistatrāgnirajvalat |
putrāḥ pitṛnatyacarannāryaścātyacaranpatīn

मातरं पितरं वृद्धमाचार्यमतिथिं गुरुम् ।
गुरुत्वान्नाभ्यनन्दन्त कुमारान्नान्वपालयन्

mātaraṃ pitaraṃ vṛddhamācāryamatithiṃ gurum |
gurutvānnābhyanandanta kumārānnānvapālayan

भिक्षां बलिमदत्त्वा च स्वयमन्नानि भुञ्जते ।
अनिष्ट्वाऽसंविभज्याथ पितृदेवातिथीन्गुरून्

bhikṣāṃ balimadattvā ca svayamannāni bhuñjate |
aniṣṭvā'saṃvibhajyātha pitṛdevātithīngurūn

न शौचमन्वरुद्ध्यन्त तेषां सूदजनास्तथा ।
मनसा कर्मणा वाचा भक्ष्यमासीदनावृतम्

na śaucamanvaruddhyanta teṣāṃ sūdajanāstathā |
manasā karmaṇā vācā bhakṣyamāsīdanāvṛtam

बालानां प्रेक्षमाणानां भक्तान्यश्नन्ति मोहिताः ।
एको दासो भवेत्तेषां तेषां दासीद्वयं तथा

bālānāṃ prekṣamāṇānāṃ bhaktānyaśnanti mohitāḥ |
eko dāso bhavetteṣāṃ teṣāṃ dāsīdvayaṃ tathā

त्रिगवा दानवाः केचिच्चतुरोजास्तथा परे ।
षडश्वाः सप्तमातङ्गाः पञ्चमाहिषिकाः परे

trigavā dānavāḥ keciccaturojāstathā pare |
ṣaḍaśvāḥ saptamātaṅgāḥ pañcamāhiṣikāḥ pare

रात्रौ दधि च सक्तूंश्च नित्यमेवाविवर्जिताः ।
अन्तर्दशाहे चाश्नन्ति गवां क्षिरं विचेतनाः

rātrau dadhi ca saktūṃśca nityamevāvivarjitāḥ |
antardaśāhe cāśnanti gavāṃ kṣiraṃ vicetanāḥ

क्रमदोहं न कुर्वन्ति वत्सस्तन्यानि भुञ्जते ।
अनाथां कृपणां भार्यां घ्नन्ति नित्यं शपन्ति च

kramadohaṃ na kurvanti vatsastanyāni bhuñjate |
anāthāṃ kṛpaṇāṃ bhāryāṃ ghnanti nityaṃ śapanti ca

शूद्रान्नपुष्टा विप्रास्तु निर्लज्जाश्च भवन्त्युत ।
संकीर्णानि च धान्यानि नात्यवेक्षत्कुटुंबिनी

śūdrānnapuṣṭā viprāstu nirlajjāśca bhavantyuta |
saṃkīrṇāni ca dhānyāni nātyavekṣatkuṭuṃbinī

मार्जारकुक्कुटश्वानैः क्रीडां कुर्वन्ति मानवाः ।
गृहे कण्टकिनो वृक्षास्तथा निष्पाववल्लरी

mārjārakukkuṭaśvānaiḥ krīḍāṃ kurvanti mānavāḥ |
gṛhe kaṇṭakino vṛkṣāstathā niṣpāvavallarī

यज्ञियाश्च तथा वृक्षास्तेषामासन्दुरात्मनाम् ।
कूपस्नानरता नित्यं पर्वमैथुनगामिनः

yajñiyāśca tathā vṛkṣāsteṣāmāsandurātmanām |
kūpasnānaratā nityaṃ parvamaithunagāminaḥ

तिलानश्नन्ति रात्रौ च तैलाभ्यक्ताश्च शेरते ।
विभीतककरञ्जानां छायामूलनिवासिनः

tilānaśnanti rātrau ca tailābhyaktāśca śerate |
vibhītakakarañjānāṃ chāyāmūlanivāsinaḥ

करवीरं च ते पुष्पं धारयन्ति च मोहिताः ।
पद्मबिजानि खादन्ति पुष्पं जिघ्रन्ति मोहिताः

karavīraṃ ca te puṣpaṃ dhārayanti ca mohitāḥ |
padmabijāni khādanti puṣpaṃ jighranti mohitāḥ

न भोक्ष्यन्ति तथा नित्यं दैत्याः कालेन मोहिताः ।
निन्दन्ति स्तवनं विष्णोस्तस्य नित्यद्विषो जनाः

na bhokṣyanti tathā nityaṃ daityāḥ kālena mohitāḥ |
nindanti stavanaṃ viṣṇostasya nityadviṣo janāḥ

होमधूमो न तत्रासीद्वेदघोषस्तथैव च ।
यज्ञाश्च न प्रवर्तन्ते यथापूर्वं गृहेगृहे

homadhūmo na tatrāsīdvedaghoṣastathaiva ca |
yajñāśca na pravartante yathāpūrvaṃ gṛhegṛhe

शिष्याचार्यक्रमो नासीत्पुत्रैरात्मपितुः पिता ।
विष्णुं ब्रह्मण्यदेवेशं हित्वा पाषण्डमाश्रिताः

śiṣyācāryakramo nāsītputrairātmapituḥ pitā |
viṣṇuṃ brahmaṇyadeveśaṃ hitvā pāṣaṇḍamāśritāḥ

हव्यकव्यविहीनाश्च ज्ञानाध्ययनवर्जिताः ।
देवस्वादानरुचयो ब्रह्मस्वरुचयस्तथा ।
स्तुतिमङ्गलहीनानि देवस्थानानि सर्वशः

havyakavyavihīnāśca jñānādhyayanavarjitāḥ |
devasvādānarucayo brahmasvarucayastathā |
stutimaṅgalahīnāni devasthānāni sarvaśaḥ

विप्रकीर्णानि धान्यानि काकमूषिकभोजनम् ।
अपावृतं पयोतिष्ठदुच्छिष्टाश्चास्पृशन्धृतम्

viprakīrṇāni dhānyāni kākamūṣikabhojanam |
apāvṛtaṃ payotiṣṭhaducchiṣṭāścāspṛśandhṛtam

कुद्दालं दात्रपिटकं प्रकीर्णं कांस्यभोजनम् ।
द्रव्योपकरणं सर्वं नान्ववैक्षत्कुटुम्बिनी

kuddālaṃ dātrapiṭakaṃ prakīrṇaṃ kāṃsyabhojanam |
dravyopakaraṇaṃ sarvaṃ nānvavaikṣatkuṭumbinī

प्राकारागारविध्वंसान्न स्म ते प्रतिकुर्वते ।
क्षुद्राः संस्कारहीनाश्च नार्यो ह्युदरपोषणाः

prākārāgāravidhvaṃsānna sma te pratikurvate |
kṣudrāḥ saṃskārahīnāśca nāryo hyudarapoṣaṇāḥ

शौचाचारपरिभ्रष्टा निर्लज्जा भोगवञ्चिताः ।
उभाभ्यामेव पाणिभ्यां शिरः कण्डूयनान्विताः ।
गृहजालाभिसंस्थाना ह्यासंस्तत्र स्त्रियः पुनः

śaucācāraparibhraṣṭā nirlajjā bhogavañcitāḥ |
ubhābhyāmeva pāṇibhyāṃ śiraḥ kaṇḍūyanānvitāḥ |
gṛhajālābhisaṃsthānā hyāsaṃstatra striyaḥ punaḥ

श्वश्रूश्वशुरयोर्मध्ये भर्तारं कृतकं यथा ।
प्रेक्षयन्ति च निर्लज्जा नार्यः कुलजलक्षणाः

śvaśrūśvaśurayormadhye bhartāraṃ kṛtakaṃ yathā |
prekṣayanti ca nirlajjā nāryaḥ kulajalakṣaṇāḥ

नाद्रियन्ते पशून्बद्ध्वा यवसेनोदकेन च ।
बालानां प्रेक्षमाणानां स्वयं भक्ष्यमभक्षयन् ।
तथा भृत्यजनं सर्वमसंतर्प्य च दानवाः

nādriyante paśūnbaddhvā yavasenodakena ca |
bālānāṃ prekṣamāṇānāṃ svayaṃ bhakṣyamabhakṣayan |
tathā bhṛtyajanaṃ sarvamasaṃtarpya ca dānavāḥ

पायसं कृसरं मांसमपूपानथ शष्कुलीः ।
अपाचयन्नात्मनोऽर्थे वृथा मांसान्यभक्षयन्

pāyasaṃ kṛsaraṃ māṃsamapūpānatha śaṣkulīḥ |
apācayannātmano'rthe vṛthā māṃsānyabhakṣayan

उत्सूर्यशायिनश्चासन्सर्वे चासन्प्रगेशयाः ।
आवृत्तकलहाश्चात्र दिवारात्रं गृहेगृहे

utsūryaśāyinaścāsansarve cāsanprageśayāḥ |
āvṛttakalahāścātra divārātraṃ gṛhegṛhe

अनार्याश्चार्यमासीनं पर्युपासन्न तत्र ह ।
आश्रमस्थान्विकर्मस्थाः प्राद्विषन्त परस्परम्

anāryāścāryamāsīnaṃ paryupāsanna tatra ha |
āśramasthānvikarmasthāḥ prādviṣanta parasparam

संकराश्चाभ्यवर्तन्त न च शौचमवर्तत ।
ये च वेदविदो विप्रा विस्पष्टमनुचश्च ये ।
निरन्तरविशेषास्ते बहुमानावमानयोः

saṃkarāścābhyavartanta na ca śaucamavartata |
ye ca vedavido viprā vispaṣṭamanucaśca ye |
nirantaraviśeṣāste bahumānāvamānayoḥ

भावमाभरणं वेषं गतं स्थितमवेक्षितम् ।
असेवन्त भुजिष्या वै दुर्जनाचरितं विधिम्

bhāvamābharaṇaṃ veṣaṃ gataṃ sthitamavekṣitam |
asevanta bhujiṣyā vai durjanācaritaṃ vidhim

स्त्रियः पुरुषवेषेण पुंसः स्त्रीवेषधारिणः ।
क्रीडारतिविहारेषु परां मुदमवाप्नुवन्

striyaḥ puruṣaveṣeṇa puṃsaḥ strīveṣadhāriṇaḥ |
krīḍārativihāreṣu parāṃ mudamavāpnuvan

प्रभवद्भिः पुरा दायानर्हेभ्यः प्रतिपादितान् ।
नाभ्यवर्न्तत नास्तिक्याद्वर्तन्तः संभवेष्वपि

prabhavadbhiḥ purā dāyānarhebhyaḥ pratipāditān |
nābhyavarntata nāstikyādvartantaḥ saṃbhaveṣvapi

मित्रेणाभ्यर्थितं द्रव्यमर्थी संश्रयते क्वचित् ।
वालकोट्यग्रमात्रेण स्वार्थेनाघ्नत तद्वसु

mitreṇābhyarthitaṃ dravyamarthī saṃśrayate kvacit |
vālakoṭyagramātreṇa svārthenāghnata tadvasu

परस्वादानरुचयो विपणव्यवहारिणः ।
अदृश्यन्तार्यवर्णषु शृद्राश्चापि तपोधनाः

parasvādānarucayo vipaṇavyavahāriṇaḥ |
adṛśyantāryavarṇaṣu śṛdrāścāpi tapodhanāḥ

अधीयतेऽव्रताः केचिद्वृथा व्रतमथापरे ।
अशुश्रूषुर्गुरोः शिष्यः कश्चिच्छिप्यसखो गुरुः

adhīyate'vratāḥ kecidvṛthā vratamathāpare |
aśuśrūṣurguroḥ śiṣyaḥ kaścicchipyasakho guruḥ

पिता चैव जनित्री च श्रान्तौ वृत्तोत्सवाविव ।
अप्रभुत्वे स्थितौ वृद्धावन्नं प्रार्थयतः सुतान्

pitā caiva janitrī ca śrāntau vṛttotsavāviva |
aprabhutve sthitau vṛddhāvannaṃ prārthayataḥ sutān

तत्र वेदविदः प्राज्ञा गाम्भीर्ये सागरोपमाः ।
कृष्यादिष्वभवन्सक्ता मूर्खाः श्राद्धान्यभुञ्जत

tatra vedavidaḥ prājñā gāmbhīrye sāgaropamāḥ |
kṛṣyādiṣvabhavansaktā mūrkhāḥ śrāddhānyabhuñjata

प्रातः सायं च सुप्रश्नं कल्पनं प्रेषणक्रियाः ।
शिष्यानप्रहितास्तेषामकुर्वन्गुरवश्च ह

prātaḥ sāyaṃ ca supraśnaṃ kalpanaṃ preṣaṇakriyāḥ |
śiṣyānaprahitāsteṣāmakurvanguravaśca ha

श्वश्रूश्वशुरयोरग्रे वधूः प्रेष्यानशासत ।
अन्वशासच्च भर्तारं समाह्वायाभिजल्पति

śvaśrūśvaśurayoragre vadhūḥ preṣyānaśāsata |
anvaśāsacca bhartāraṃ samāhvāyābhijalpati

प्रयत्नेनापि चारक्षच्चित्तं पुत्रस्य वै पिता ।
व्यभजच्चापि संरम्भाद्दुःखवासं तथाऽवसत्

prayatnenāpi cārakṣaccittaṃ putrasya vai pitā |
vyabhajaccāpi saṃrambhādduḥkhavāsaṃ tathā'vasat

अग्निदाहेन चोरैर्वा राजभिर्वा हृतं धनम् ।
दृष्ट्वा द्वेषात्प्राहसन्त सुहृत्संभाविता ह्यपि

agnidāhena corairvā rājabhirvā hṛtaṃ dhanam |
dṛṣṭvā dveṣātprāhasanta suhṛtsaṃbhāvitā hyapi

कृतघ्ना नास्तिकाः पापा गुरुदाराभिमर्शिनः ।
श्वशुरानुगताः सर्वे ह्युत्सृज्य पितरौ सुताः

kṛtaghnā nāstikāḥ pāpā gurudārābhimarśinaḥ |
śvaśurānugatāḥ sarve hyutsṛjya pitarau sutāḥ

स्वकर्मणा च जातोऽहमित्येवंवादिनस्तथा ।
अभक्ष्यभक्षणरता निर्मर्यादा हतत्विषः

svakarmaṇā ca jāto'hamityevaṃvādinastathā |
abhakṣyabhakṣaṇaratā nirmaryādā hatatviṣaḥ

तेष्वेवमादीनाचारानाचरत्सु विपर्यये ।
नाहं देवेन्द्र वत्स्यामि दानवेष्विति मे मतिः

teṣvevamādīnācārānācaratsu viparyaye |
nāhaṃ devendra vatsyāmi dānaveṣviti me matiḥ

तन्मां स्वयमनुप्राप्ताभिनन्द शचीपते ।
त्वयाऽर्चितां मां देवेश पुरो धास्यन्ति देवताः

tanmāṃ svayamanuprāptābhinanda śacīpate |
tvayā'rcitāṃ māṃ deveśa puro dhāsyanti devatāḥ

यत्राहं तत्र मत्कान्ता मद्विशिष्टा मदर्पणाः ।
सप्तदेव्यो जयाष्टभ्यो वासमेष्यन्ति तेऽष्टधा

yatrāhaṃ tatra matkāntā madviśiṣṭā madarpaṇāḥ |
saptadevyo jayāṣṭabhyo vāsameṣyanti te'ṣṭadhā

आशा श्रद्धा धृतिः क्षान्तिर्विजितिः सन्नतिः क्षमा ।
अष्टमी वृत्तिरेतासां पुरोगा पाकशासन

āśā śraddhā dhṛtiḥ kṣāntirvijitiḥ sannatiḥ kṣamā |
aṣṭamī vṛttiretāsāṃ purogā pākaśāsana

ताश्चाहं चासुरांस्त्यक्त्वा युष्मद्विषयमागताः ।
त्रिदशेषु निवत्स्यामो धर्मनिष्ठान्तरात्मसु

tāścāhaṃ cāsurāṃstyaktvā yuṣmadviṣayamāgatāḥ |
tridaśeṣu nivatsyāmo dharmaniṣṭhāntarātmasu

इत्युक्तवचनां देवीं प्रीत्यर्थं च ननन्दतुः ।
नारदश्चात्र देवर्षिर्वृत्रहन्ता च वासवः

ityuktavacanāṃ devīṃ prītyarthaṃ ca nanandatuḥ |
nāradaścātra devarṣirvṛtrahantā ca vāsavaḥ

ततोऽनलसखो वायुः प्रववौ देववर्त्मसु ।
इष्टगन्धः सुखस्पर्शः सर्वेन्द्रियसुखावहः

tato'nalasakho vāyuḥ pravavau devavartmasu |
iṣṭagandhaḥ sukhasparśaḥ sarvendriyasukhāvahaḥ

शुचौ चाभ्यर्थिते देशे त्रिदशाः प्रायशः स्थिताः ।
लक्ष्मीसहितमासीनं मघवन्तं दिदृक्षवः

śucau cābhyarthite deśe tridaśāḥ prāyaśaḥ sthitāḥ |
lakṣmīsahitamāsīnaṃ maghavantaṃ didṛkṣavaḥ

ततो दिवं प्राप्य सहस्रलोचनः ।
स्त्रियोपपन्नः सुहृदा महर्षिणा ।
रथेन हर्यश्वयुजा सुरर्षभः
सदः सुराणामभिसत्कृतो ययौ

tato divaṃ prāpya sahasralocanaḥ |
striyopapannaḥ suhṛdā maharṣiṇā |
rathena haryaśvayujā surarṣabhaḥ
sadaḥ surāṇāmabhisatkṛto yayau

अथेङ्गितं वज्रधरस्य नारदः
श्रियश्च देव्या मनसा विचारयन् ।
श्रियै शशंसामरदृष्टपौरुषः
शिवेन तत्रागमनं महर्षिभिः

atheṅgitaṃ vajradharasya nāradaḥ
śriyaśca devyā manasā vicārayan |
śriyai śaśaṃsāmaradṛṣṭapauruṣaḥ
śivena tatrāgamanaṃ maharṣibhiḥ

ततोऽमृतं द्यौः प्रववर्ष भास्वती
पितामहस्यायतने स्वयंभुवः ।
अनाहता दुन्दुभयोऽथ नेदिरे
तथा प्रसन्नाश्च दिशश्चकाशिरे

tato'mṛtaṃ dyauḥ pravavarṣa bhāsvatī
pitāmahasyāyatane svayaṃbhuvaḥ |
anāhatā dundubhayo'tha nedire
tathā prasannāśca diśaścakāśire

यथर्तु सस्येषु ववर्ष वासवो
न धर्ममार्गाद्विचचाल कश्चन ।
अनेकरत्नाकरभूषणा च भूः
सुघोषघोषाश्च दिवौकसां जये

yathartu sasyeṣu vavarṣa vāsavo
na dharmamārgādvicacāla kaścana |
anekaratnākarabhūṣaṇā ca bhūḥ
sughoṣaghoṣāśca divaukasāṃ jaye

क्रियाभिरामा मनुजा मनस्विनो
बभुः शुभे पुण्यकृतां पथि स्थिताः ।
नरामराः किन्नरयक्षराक्षसाः
समृद्धिमन्तः सुमनस्विनोऽभवन्

kriyābhirāmā manujā manasvino
babhuḥ śubhe puṇyakṛtāṃ pathi sthitāḥ |
narāmarāḥ kinnarayakṣarākṣasāḥ
samṛddhimantaḥ sumanasvino'bhavan

न जात्वकाले कुसुमं कुतः फलं
पपात वृक्षात्पवनेरितादपि ।
रसप्रदाः कामदुघाश्च धेनवो
न दारुणा वाग्विचचार कस्यचित्

na jātvakāle kusumaṃ kutaḥ phalaṃ
papāta vṛkṣātpavaneritādapi |
rasapradāḥ kāmadughāśca dhenavo
na dāruṇā vāgvicacāra kasyacit

इमां सपर्यां सह सर्वकामदैः
श्रियाश्च शक्रप्रमुखैश्च दैवतैः ।
पठन्ति ये विप्रसदः समागताः
समृद्धकामाः श्रियमाप्नुवन्ति ते

imāṃ saparyāṃ saha sarvakāmadaiḥ
śriyāśca śakrapramukhaiśca daivataiḥ |
paṭhanti ye viprasadaḥ samāgatāḥ
samṛddhakāmāḥ śriyamāpnuvanti te

त्वया कुरूणां वर यत्प्रचोदितं
भवाभवस्येह परं निदर्शनम् ।
तदद्य सर्वं परिकीर्तितं मया
परीक्ष्य तत्त्वं परिगन्तुमर्हसि

tvayā kurūṇāṃ vara yatpracoditaṃ
bhavābhavasyeha paraṃ nidarśanam |
tadadya sarvaṃ parikīrtitaṃ mayā
parīkṣya tattvaṃ parigantumarhasi

संस्मृत्य बुद्धीन्द्रियगोचरातिगं
स्वगोचरे सर्वकृतालयं तम् ।
हरिं महापाग्रहरं जनास्ते
संस्मृत्य संपूज्य विधूतपापाः

saṃsmṛtya buddhīndriyagocarātigaṃ
svagocare sarvakṛtālayaṃ tam |
hariṃ mahāpāgraharaṃ janāste
saṃsmṛtya saṃpūjya vidhūtapāpāḥ

यमैश्च नित्यं नियमैश्च संयता
स्तत्वं च विष्णोः परिपश्यमानाः ।
देवानुसारेण विमुक्तियोगं
ते गाहमानाः परमाप्नुवन्ति

yamaiśca nityaṃ niyamaiśca saṃyatā
statvaṃ ca viṣṇoḥ paripaśyamānāḥ |
devānusāreṇa vimuktiyogaṃ
te gāhamānāḥ paramāpnuvanti

एवं राजेन्द्र सततं जपहोमपरायणः ।
वासुदेवपरो नित्यं ज्ञानध्यानपरायणः

evaṃ rājendra satataṃ japahomaparāyaṇaḥ |
vāsudevaparo nityaṃ jñānadhyānaparāyaṇaḥ

दानधर्मरतिर्नित्यं प्रजास्त्वं परिपालय ।
वासुदेवपरो नित्यं ज्ञानध्यानपरायणान् ।
विशेषेणार्चयेथास्त्वं सततं पर्युपास्व च

dānadharmaratirnityaṃ prajāstvaṃ paripālaya |
vāsudevaparo nityaṃ jñānadhyānaparāyaṇān |
viśeṣeṇārcayethāstvaṃ satataṃ paryupāsva ca