अध्याय 234: बलि और इन्द्र फिर: कर्ता काल है

मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे किं श्रेयः पुरुषस्य हि ।
बन्धुनाशे महीपाल राज्यनाशेऽथवा पुनः

magnasya vyasane kṛcchre kiṃ śreyaḥ puruṣasya hi |
bandhunāśe mahīpāla rājyanāśe'thavā punaḥ

त्वं हि नः परमो वक्ता लोकेऽस्मिन्भरतर्षभ ।
एतद्भवन्तं पृच्छामि तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि

tvaṃ hi naḥ paramo vaktā loke'sminbharatarṣabha |
etadbhavantaṃ pṛcchāmi tanme tvaṃ vaktumarhasi

पुत्रदारैः सुखैश्चैव वियक्तस्य धनेन च ।
मग्नस्य व्यसने कृच्छ्रे धृतिः श्रेयस्करी नृप ।
धैर्येण युक्तस्य सतः शरीरं न विशीर्यते

putradāraiḥ sukhaiścaiva viyaktasya dhanena ca |
magnasya vyasane kṛcchre dhṛtiḥ śreyaskarī nṛpa |
dhairyeṇa yuktasya sataḥ śarīraṃ na viśīryate

[विशोकता सुखं धत्ते धत्ते चारोग्यमुत्तमम् ।]
आरोग्याच्च शरीरस्य स पुनर्विन्दते श्रियम्

[viśokatā sukhaṃ dhatte dhatte cārogyamuttamam |]
ārogyācca śarīrasya sa punarvindate śriyam

यश्च प्राज्ञो नरस्तात सात्विकीं वृत्तिमास्थितः ।
तस्यैश्वर्यं च धैर्यं च व्यवसायश्च कर्मसु

yaśca prājño narastāta sātvikīṃ vṛttimāsthitaḥ |
tasyaiśvaryaṃ ca dhairyaṃ ca vyavasāyaśca karmasu

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बलिवासवसंवादं पुनरेव युधिष्ठिर

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
balivāsavasaṃvādaṃ punareva yudhiṣṭhira

वृत्ते देवासुरे युद्धे दैत्यदानवसंक्षये ।
विष्णुक्रान्तेषु लोकेषु देवराजे शतक्रतौ

vṛtte devāsure yuddhe daityadānavasaṃkṣaye |
viṣṇukrānteṣu lokeṣu devarāje śatakratau

इज्यमानेषु देवेषु चातुर्वर्ण्ये व्यवस्थिते ।
समृध्यमाने त्रैलोक्ये प्रीतियुक्ते स्वयंभुवि

ijyamāneṣu deveṣu cāturvarṇye vyavasthite |
samṛdhyamāne trailokye prītiyukte svayaṃbhuvi

रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यामपि चर्षिभिः ।
गन्धर्वैर्भुजगेन्द्रैश्च सिद्धैश्चान्यैर्वृतः प्रभुः

rudrairvasubhirādityairaśvibhyāmapi carṣibhiḥ |
gandharvairbhujagendraiśca siddhaiścānyairvṛtaḥ prabhuḥ

चतुर्दन्तं सुदान्तं च वारणेन्द्रं श्रिया वृतम् ।
आरुह्यैरावणं शक्रस्त्रैलोक्यमनुसंययौ

caturdantaṃ sudāntaṃ ca vāraṇendraṃ śriyā vṛtam |
āruhyairāvaṇaṃ śakrastrailokyamanusaṃyayau

स कदाचित्समुद्रान्ते कस्मिंश्चिद्गिरिगह्वरे ।
बलिं वैरोचनिं वज्री ददर्शोपससर्प च

sa kadācitsamudrānte kasmiṃścidgirigahvare |
baliṃ vairocaniṃ vajrī dadarśopasasarpa ca

तमैरावतमूर्धस्थं प्रेक्ष्य देवगणैर्वृतम् ।
सुरेन्द्रमिन्द्रं दैत्येन्द्रो न शुशोच न विव्यथे

tamairāvatamūrdhasthaṃ prekṣya devagaṇairvṛtam |
surendramindraṃ daityendro na śuśoca na vivyathe

दृष्ट्वा तमविकारस्थं तिष्ठन्तं निर्भयं बलिम् ।
अधिरूढो द्विपश्रेष्ठमित्युवाच शतक्रतुः

dṛṣṭvā tamavikārasthaṃ tiṣṭhantaṃ nirbhayaṃ balim |
adhirūḍho dvipaśreṣṭhamityuvāca śatakratuḥ

दैत्य न व्यथसे शौर्यादथवा वृद्धसेवया ।
तपसा भावितत्वाद्वा सर्वथैतत्सुदुष्करम्

daitya na vyathase śauryādathavā vṛddhasevayā |
tapasā bhāvitatvādvā sarvathaitatsuduṣkaram

शत्रुभिर्वशमानीतो हीनः स्थानादनुत्तमात् ।
वैरोचने किमाश्रित्य शोचितव्ये न शोचसि

śatrubhirvaśamānīto hīnaḥ sthānādanuttamāt |
vairocane kimāśritya śocitavye na śocasi

श्रैष्ट्यं प्राप्य स्वजातीनां भुक्त्वा भोगाननुत्तमान् ।
हृतस्वरत्नराज्यस्त्वं ब्रूहि कस्मान्न शोचसि

śraiṣṭyaṃ prāpya svajātīnāṃ bhuktvā bhogānanuttamān |
hṛtasvaratnarājyastvaṃ brūhi kasmānna śocasi

ईश्वरो हि पुरा भूत्वा पितृपैतामहे पदे ।
तत्त्वमद्य हृतं दृष्ट्वा सपत्नैः किं न शोचसि

īśvaro hi purā bhūtvā pitṛpaitāmahe pade |
tattvamadya hṛtaṃ dṛṣṭvā sapatnaiḥ kiṃ na śocasi

बद्धश्च वारुणैः पाशैर्वज्रेण च समाहतः ।
हृतदारो हृतधनो ब्रूहि कस्मान्न शोचसि

baddhaśca vāruṇaiḥ pāśairvajreṇa ca samāhataḥ |
hṛtadāro hṛtadhano brūhi kasmānna śocasi

नष्टश्रीर्विभवभ्रष्टो यन्न शोचसि दुष्करम् ।
त्रैलोक्यराज्यनाशे हि कोऽन्यो जीवितुमुत्सहेत्

naṣṭaśrīrvibhavabhraṣṭo yanna śocasi duṣkaram |
trailokyarājyanāśe hi ko'nyo jīvitumutsahet

एतच्चान्यच्च परुषं ब्रुवन्तं परिभूय तम् ।
श्रुत्वा दुःखमसंभ्रान्तो बलिर्वैरोचनोऽब्रवीत्

etaccānyacca paruṣaṃ bruvantaṃ paribhūya tam |
śrutvā duḥkhamasaṃbhrānto balirvairocano'bravīt

निगृहीते मयि भृशं शक्र किं कत्थितेन ते ।
वज्रमुद्यम्य तिष्ठन्तं पश्यामि त्वां पुरंदर

nigṛhīte mayi bhṛśaṃ śakra kiṃ katthitena te |
vajramudyamya tiṣṭhantaṃ paśyāmi tvāṃ puraṃdara

अशक्तः पूर्वमासीस्त्वं कथंचिच्छक्ततां गतः ।
कस्त्वदन्य इमां वाचं सुक्रूरां वक्तुमर्हति

aśaktaḥ pūrvamāsīstvaṃ kathaṃcicchaktatāṃ gataḥ |
kastvadanya imāṃ vācaṃ sukrūrāṃ vaktumarhati

यस्तु शत्रोर्वशस्थस्य शक्तोऽपि कुरुते दयाम् ।
हस्तप्राप्तस्य वीरस्य तं चैव पुरुषं विदुः

yastu śatrorvaśasthasya śakto'pi kurute dayām |
hastaprāptasya vīrasya taṃ caiva puruṣaṃ viduḥ

अनिश्चयो हि युद्धेषु द्वयोर्विवदमानयोः ।
एकः प्राप्नोति विजयमेकश्चैव पराजयम्

aniścayo hi yuddheṣu dvayorvivadamānayoḥ |
ekaḥ prāpnoti vijayamekaścaiva parājayam

मा च ते भूत्स्वभावोऽयं मयि दानवपुङ्गवे ।
ईश्वरः सर्वभूतानां विक्रमेण जितो बलात्

mā ca te bhūtsvabhāvo'yaṃ mayi dānavapuṅgave |
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ vikrameṇa jito balāt

नैतदस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक्र कृतं त्वया ।
यत्त्वमेवं गतो वज्रिन्यद्वाऽऽप्येवं गता वयम्

naitadasmatkṛtaṃ śakra naitacchakra kṛtaṃ tvayā |
yattvamevaṃ gato vajrinyadvā''pyevaṃ gatā vayam

अहमासं यथाऽद्य त्वं भविता त्वं यथा वयम् ।
मावमंस्था मया कर्म दुष्कृतं कृतमित्युत

ahamāsaṃ yathā'dya tvaṃ bhavitā tvaṃ yathā vayam |
māvamaṃsthā mayā karma duṣkṛtaṃ kṛtamityuta

सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणाधिगच्छति ।
पर्यायेणासि शक्रत्वं प्राप्तः शक्र न कर्मणा

sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyeṇādhigacchati |
paryāyeṇāsi śakratvaṃ prāptaḥ śakra na karmaṇā

कालः काले नयति मां त्वां च कालो नयत्ययम् ।
तेनाहं त्वं यथा नाद्य त्वं चापि न यथा वयम्

kālaḥ kāle nayati māṃ tvāṃ ca kālo nayatyayam |
tenāhaṃ tvaṃ yathā nādya tvaṃ cāpi na yathā vayam

न मातृपितृशुश्रूषा न च दैवतपूजनम् ।
नान्यो गुणसमाचारः पुरुषस्य सुखावहः

na mātṛpitṛśuśrūṣā na ca daivatapūjanam |
nānyo guṇasamācāraḥ puruṣasya sukhāvahaḥ

न विद्या न तपो दानं न मित्राणि न बान्धवाः ।
शक्नुवन्ति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम्

na vidyā na tapo dānaṃ na mitrāṇi na bāndhavāḥ |
śaknuvanti paritrātuṃ naraṃ kālena pīḍitam

नागामिनमनर्थं हि प्रतिघातशतैरपि ।
शक्नुवन्ति प्रतिव्योढुमृते बुद्धिबलान्नराः

nāgāminamanarthaṃ hi pratighātaśatairapi |
śaknuvanti prativyoḍhumṛte buddhibalānnarāḥ

पर्यायैर्हन्यमानानां परित्राता न विद्यते ।
इदं तु दुःखं यच्छक्र कर्ताऽहमिति मन्यसे

paryāyairhanyamānānāṃ paritrātā na vidyate |
idaṃ tu duḥkhaṃ yacchakra kartā'hamiti manyase

यदि कर्ता भवेत्कर्ता न क्रियेत कदाचन ।
यस्मात्तु क्रियते कर्ता तस्मात्कर्ताऽप्यनीश्वरः

yadi kartā bhavetkartā na kriyeta kadācana |
yasmāttu kriyate kartā tasmātkartā'pyanīśvaraḥ

कालेन त्वाऽहमजयं कालेनाहं जितस्त्वया ।
गन्ता गतिमतां कालः कालः कलयति प्रजाः

kālena tvā'hamajayaṃ kālenāhaṃ jitastvayā |
gantā gatimatāṃ kālaḥ kālaḥ kalayati prajāḥ

इन्द्र प्राकृतया बुद्ध्या प्रलपन्नावबुद्ध्यसे ।
केचित्त्वां बहुमन्यन्ते श्रैष्ठ्यं प्राप्तं स्वकर्मणा

indra prākṛtayā buddhyā pralapannāvabuddhyase |
kecittvāṃ bahumanyante śraiṣṭhyaṃ prāptaṃ svakarmaṇā

कथमस्मद्विधो नाम जानँल्लोकप्रवृत्तयः ।
कालेनाभ्याहतः शोचेन्मुह्येद्वाऽप्यथविभ्रमेत्

kathamasmadvidho nāma jānam̐llokapravṛttayaḥ |
kālenābhyāhataḥ śocenmuhyedvā'pyathavibhramet

कथं कालपरीतस्य मम वा मद्विधस्य वा ।
बुद्धिर्व्यसनमासाद्य भिन्ना नौरिव सीदति

kathaṃ kālaparītasya mama vā madvidhasya vā |
buddhirvyasanamāsādya bhinnā nauriva sīdati

अहं च त्वं च ये चान्ये भविष्यन्ति सुराधिपाः ।
ते सर्वे शक्र यास्यन्ति मार्गमिन्द्रशतैर्गतम्

ahaṃ ca tvaṃ ca ye cānye bhaviṣyanti surādhipāḥ |
te sarve śakra yāsyanti mārgamindraśatairgatam

त्वामप्येवं सुदुर्धर्षं ज्वलन्तं परया श्रिया ।
काले परिणते कालः कलयिष्यति मामिव

tvāmapyevaṃ sudurdharṣaṃ jvalantaṃ parayā śriyā |
kāle pariṇate kālaḥ kalayiṣyati māmiva

बहूनीन्द्रसहस्राणि दैवतानां युगे युगे ।
अभ्यतीतानि कालेन कालो हि दुरतिक्रमः

bahūnīndrasahasrāṇi daivatānāṃ yuge yuge |
abhyatītāni kālena kālo hi duratikramaḥ

इदं तु लब्ध्वा संस्थानमात्मानं बहु मन्यसे ।
सर्वभूतभवं देवं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्

idaṃ tu labdhvā saṃsthānamātmānaṃ bahu manyase |
sarvabhūtabhavaṃ devaṃ brahmāṇamiva śāśvatam

न चेदमचलं स्थानमनन्तं वाऽपि कस्यचित् ।
त्वं तु बालिशया बुद्ध्या ममेदमिति मन्यसे

na cedamacalaṃ sthānamanantaṃ vā'pi kasyacit |
tvaṃ tu bāliśayā buddhyā mamedamiti manyase

अविश्वस्ते विश्वसिषि मन्यसे वाऽध्रुवे ध्रुवम् ।
नित्यं कालपरीतात्मा भवत्येवं सुरेश्वर

aviśvaste viśvasiṣi manyase vā'dhruve dhruvam |
nityaṃ kālaparītātmā bhavatyevaṃ sureśvara

ममेयमिति मोहात्त्वं राजश्रियमभीप्ससि ।
नेयं तव न चास्माकं न चान्येषां स्थिरा मता

mameyamiti mohāttvaṃ rājaśriyamabhīpsasi |
neyaṃ tava na cāsmākaṃ na cānyeṣāṃ sthirā matā

अतिक्रम्य बहूनन्यांस्त्वयि तावदियं गता ।
कंचित्कालमियं स्थित्वा त्वयि वासव चञ्चला

atikramya bahūnanyāṃstvayi tāvadiyaṃ gatā |
kaṃcitkālamiyaṃ sthitvā tvayi vāsava cañcalā

गौर्निवासमिवोत्सृज्य पुनरन्यं गमिष्यति ।
सुरेशा ये ह्यतिक्रान्तास्तान्न संख्यातुमुत्सहे

gaurnivāsamivotsṛjya punaranyaṃ gamiṣyati |
sureśā ye hyatikrāntāstānna saṃkhyātumutsahe

त्वत्तो बहुतराश्चान्ये भविष्यन्ति पुरंदर ।
सवृक्षौषधिगुल्मेयं ससरित्पर्वताकरा

tvatto bahutarāścānye bhaviṣyanti puraṃdara |
savṛkṣauṣadhigulmeyaṃ sasaritparvatākarā

तानिदानीं न पश्यामि यैर्भुक्तेयं पुरा मही ।
पृथुरैलो मयो भीमो नरकः शम्बरस्तथा

tānidānīṃ na paśyāmi yairbhukteyaṃ purā mahī |
pṛthurailo mayo bhīmo narakaḥ śambarastathā

अश्वग्रीवः पुलोमा च स्वर्भानुरमितप्रभः]
प्रह्लादो नमुचिर्दक्षो विप्रचित्तिर्विरोचनः

aśvagrīvaḥ pulomā ca svarbhānuramitaprabhaḥ]
prahlādo namucirdakṣo vipracittirvirocanaḥ

ह्रीनिषेवः सुहोत्रश्च भूरिहा पुष्पवान्वृषः ।
सत्येषुर्ऋषभो बाहुः कपिलाश्वो निरूपकः

hrīniṣevaḥ suhotraśca bhūrihā puṣpavānvṛṣaḥ |
satyeṣurṛṣabho bāhuḥ kapilāśvo nirūpakaḥ

बाणः कार्तस्वरो वह्निर्विश्वदंष्ट्रोऽथ नैर्ऋतिः ।
संकोचोऽथ वरीताक्षो वराहाश्वो रुचिप्रभः

bāṇaḥ kārtasvaro vahnirviśvadaṃṣṭro'tha nairṛtiḥ |
saṃkoco'tha varītākṣo varāhāśvo ruciprabhaḥ

विश्वजित्प्रतिरूपश्च वृषाण्डो विष्करो मधुः ।
हिरण्यकशिपुश्चैव कैटभश्चैव दानवः

viśvajitpratirūpaśca vṛṣāṇḍo viṣkaro madhuḥ |
hiraṇyakaśipuścaiva kaiṭabhaścaiva dānavaḥ

दैतेया दानवाश्चैव सर्वे ते नैर्ऋतैः सह ।
एते चान्ये च बहवः पूर्वे पूर्वतराश्च ये

daiteyā dānavāścaiva sarve te nairṛtaiḥ saha |
ete cānye ca bahavaḥ pūrve pūrvatarāśca ye

दैत्येन्द्रा दानवेन्द्राश्च यांश्चान्याननुशुश्रुम् ।
बहवः पूर्वदैत्येन्द्राः संत्यज्य पृथिवीं गताः

daityendrā dānavendrāśca yāṃścānyānanuśuśrum |
bahavaḥ pūrvadaityendrāḥ saṃtyajya pṛthivīṃ gatāḥ

कालेनाभ्याहताः सर्वे कालो हि बलवत्तरः ।
सर्वैः क्रतुशतैरिष्टं न त्वमेकः शतक्रतुः

kālenābhyāhatāḥ sarve kālo hi balavattaraḥ |
sarvaiḥ kratuśatairiṣṭaṃ na tvamekaḥ śatakratuḥ

सर्वे धर्मपराश्चासन्सर्वे सततसत्रिणः ।
अन्तरिक्षचराः सर्वे सर्वेऽभिमुखयोधिनः

sarve dharmaparāścāsansarve satatasatriṇaḥ |
antarikṣacarāḥ sarve sarve'bhimukhayodhinaḥ

सर्वे संहननोपेताः सर्वे परिघबाहवः ।
सर्वे मायाशतधराः सर्वे ते कामरूपिणः ।
सर्वे समरमासाद्य न श्रूयन्ते पराजिताः

sarve saṃhananopetāḥ sarve parighabāhavaḥ |
sarve māyāśatadharāḥ sarve te kāmarūpiṇaḥ |
sarve samaramāsādya na śrūyante parājitāḥ

सर्वे सत्यव्रतपराः सर्वे कामविहारिणः ।
सर्वे वेदव्रतपराः सर्वे चैव बहुश्रुताः

sarve satyavrataparāḥ sarve kāmavihāriṇaḥ |
sarve vedavrataparāḥ sarve caiva bahuśrutāḥ

सर्वे संमतमैश्वर्यमीश्वराः प्रतिपेदिरे ।
न चैश्वर्यमदस्तेषां भूतपूर्वो महात्मनाम्

sarve saṃmatamaiśvaryamīśvarāḥ pratipedire |
na caiśvaryamadasteṣāṃ bhūtapūrvo mahātmanām

सर्वे यथार्हदातारः सर्वे विगतमत्सराः ।
सर्वे सर्वेषु भूतेषु यथावत्प्रतिपेदरे

sarve yathārhadātāraḥ sarve vigatamatsarāḥ |
sarve sarveṣu bhūteṣu yathāvatpratipedare

सर्वे दाक्षायणीपुत्राः प्राजपत्या महाबलाः ।
ज्वलन्तः प्रतपन्तश्च कालेन प्रतिसंहृताः

sarve dākṣāyaṇīputrāḥ prājapatyā mahābalāḥ |
jvalantaḥ pratapantaśca kālena pratisaṃhṛtāḥ

त्वं चैवेमां यदा भुक्त्वा पृथिवीं त्यक्ष्यसे पुनः ।
न शक्ष्यसि तदा शक्र नियन्तुं शोकमात्मनः

tvaṃ caivemāṃ yadā bhuktvā pṛthivīṃ tyakṣyase punaḥ |
na śakṣyasi tadā śakra niyantuṃ śokamātmanaḥ

मुञ्चेच्छां कामभोगेषु मुञ्जेमं श्रीभवं मदम् ।
एवं स्वराज्यनाशे त्वं शोकं संप्रसहिष्यसि

muñcecchāṃ kāmabhogeṣu muñjemaṃ śrībhavaṃ madam |
evaṃ svarājyanāśe tvaṃ śokaṃ saṃprasahiṣyasi

शोककाले शुचो मा त्वं हर्षकाले च मा हृषः ।
अतीतानागतं हित्वा प्रत्युत्पन्नेन वर्तय

śokakāle śuco mā tvaṃ harṣakāle ca mā hṛṣaḥ |
atītānāgataṃ hitvā pratyutpannena vartaya

मां चेदभ्यागतः कालः सदा युक्तमतन्द्रितः ।
क्षमस्व न चिरादिन्द्र त्वामप्युपगमिष्यति

māṃ cedabhyāgataḥ kālaḥ sadā yuktamatandritaḥ |
kṣamasva na cirādindra tvāmapyupagamiṣyati

त्रासयन्निव देवेन्द्र वाग्भिस्तक्षसि मामिह ।
संयते मयि ननं त्वमात्मानं बहु मन्यसे

trāsayanniva devendra vāgbhistakṣasi māmiha |
saṃyate mayi nanaṃ tvamātmānaṃ bahu manyase

कालः प्रथममायान्मां पञ्चात्त्वामनुधावति ।
तेन गर्जसि देवेन्द्र पूर्वं कालहते मयि

kālaḥ prathamamāyānmāṃ pañcāttvāmanudhāvati |
tena garjasi devendra pūrvaṃ kālahate mayi

को हि स्थातुमलं लोके मम क्रुद्धस्य संयुगे ।
कालस्तु बलवान्प्राप्तस्तेन तिष्ठसि वासव

ko hi sthātumalaṃ loke mama kruddhasya saṃyuge |
kālastu balavānprāptastena tiṣṭhasi vāsava

यत्तद्वर्षसहस्रान्तं तूर्णं भवितुमर्हति ।
यथा मे सर्वगात्राणि न सुस्थानि महौजसः

yattadvarṣasahasrāntaṃ tūrṇaṃ bhavitumarhati |
yathā me sarvagātrāṇi na susthāni mahaujasaḥ

अहमैन्द्राच्च्युतः स्थानात्त्वमिन्द्रः प्रकृतो दिवि ।
सुचित्रे जीवलोकेऽस्मिन्नुपास्यः कालपर्ययः

ahamaindrāccyutaḥ sthānāttvamindraḥ prakṛto divi |
sucitre jīvaloke'sminnupāsyaḥ kālaparyayaḥ

किं हि कृत्वा स्वमिन्द्रोऽद्य किं वा कृत्वा वयं च्युताः ।
कालः कर्ता विकर्ता च सर्वमन्यदकारणम्

kiṃ hi kṛtvā svamindro'dya kiṃ vā kṛtvā vayaṃ cyutāḥ |
kālaḥ kartā vikartā ca sarvamanyadakāraṇam

नाशं विनाशमैश्वर्यं सुखदुःखे भवाभवौ ।
विद्वान्प्राप्यैवमत्यर्थं न प्रहृष्येन्न च व्यथेत्

nāśaṃ vināśamaiśvaryaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau |
vidvānprāpyaivamatyarthaṃ na prahṛṣyenna ca vyathet

त्वमेव हीन्द्र वेत्थास्मान्वेदाहं त्वां च वासव ।
किं कत्थसे मां किंच त्वं कालेन निरपत्रयः

tvameva hīndra vetthāsmānvedāhaṃ tvāṃ ca vāsava |
kiṃ katthase māṃ kiṃca tvaṃ kālena nirapatrayaḥ

त्वमेव हि पुरा वेत्थ यत्तदा पौरुषं मम ।
समरेषु च विक्रान्तं पर्याप्तं तन्निदर्शनम्

tvameva hi purā vettha yattadā pauruṣaṃ mama |
samareṣu ca vikrāntaṃ paryāptaṃ tannidarśanam

आदित्याश्चैव रुद्राश्च साध्याश्च वसुभिः सह ।
मया विनिर्जिताः पूर्वं मरुतश्च शचीपते

ādityāścaiva rudrāśca sādhyāśca vasubhiḥ saha |
mayā vinirjitāḥ pūrvaṃ marutaśca śacīpate

त्वमेव शक्र जानासि देवासुरसमागमे ।
समेता विबुधा भग्नास्तरसा समरे मया

tvameva śakra jānāsi devāsurasamāgame |
sametā vibudhā bhagnāstarasā samare mayā

पर्वताश्चासकृत्क्षिप्ताः सवनाः सवनौकसः ।
सशृङ्गशिखरा भग्नाः समरे मूर्ध्निं ते मया

parvatāścāsakṛtkṣiptāḥ savanāḥ savanaukasaḥ |
saśṛṅgaśikharā bhagnāḥ samare mūrdhniṃ te mayā

किं नु शक्यं मया कर्तुं कालो हि दुरतिक्रमः ।
न हि त्वां नोत्सहे हन्तुं सवज्रमपि मुष्टिना

kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ kālo hi duratikramaḥ |
na hi tvāṃ notsahe hantuṃ savajramapi muṣṭinā

न तु विक्रमकालोऽयं क्षमाकालोऽयमागतः ।
तेन त्वां मर्षये शक्र दुर्मर्षणतरस्त्वया

na tu vikramakālo'yaṃ kṣamākālo'yamāgataḥ |
tena tvāṃ marṣaye śakra durmarṣaṇatarastvayā

तं मां परिणते काले परीतं कालवह्निना ।
नियतं कालपाशेन बद्धं शक्र विकत्थसे

taṃ māṃ pariṇate kāle parītaṃ kālavahninā |
niyataṃ kālapāśena baddhaṃ śakra vikatthase

अयं स पुरुषः श्यामो लोकस्य दुरतिक्रमः ।
बद्ध्वा तिष्ठति मां रौद्रः पशुं रशनया यथा

ayaṃ sa puruṣaḥ śyāmo lokasya duratikramaḥ |
baddhvā tiṣṭhati māṃ raudraḥ paśuṃ raśanayā yathā

लाभालाभौ सुखं दुःखं कामक्रोधौ भवाभवौ ।
वधो बन्धप्रमोक्षश्च सर्वं कालेन लभ्यते

lābhālābhau sukhaṃ duḥkhaṃ kāmakrodhau bhavābhavau |
vadho bandhapramokṣaśca sarvaṃ kālena labhyate

नाहं कर्ता न कर्ता त्वं कर्ता यस्तु सदा प्रभुः ।
सोयं पचति कालो मां वृक्षे फलमिवागतम्

nāhaṃ kartā na kartā tvaṃ kartā yastu sadā prabhuḥ |
soyaṃ pacati kālo māṃ vṛkṣe phalamivāgatam

यान्येव पुरुषः कुर्वन्सुखैः कालेन युज्यते ।
पुनस्तान्येव कुर्वाणो दुःखैः कालेन युज्यते

yānyeva puruṣaḥ kurvansukhaiḥ kālena yujyate |
punastānyeva kurvāṇo duḥkhaiḥ kālena yujyate

न च कालेन कालज्ञः स्पृष्टः शोचितुमर्हति ।
तेन शक्र न शोचामि नास्ति शोके सहायता

na ca kālena kālajñaḥ spṛṣṭaḥ śocitumarhati |
tena śakra na śocāmi nāsti śoke sahāyatā

यदा हि शोचतः शोको व्यसनं नाषकर्षति ।
सामर्थ्यं शोचतो नास्तीत्यतोऽहं नाद्य शोचिमि

yadā hi śocataḥ śoko vyasanaṃ nāṣakarṣati |
sāmarthyaṃ śocato nāstītyato'haṃ nādya śocimi

एवमुक्तः सहस्राक्षो भगवान्पाकशासनः ।
प्रतिसंहृत्य संरम्भमित्युवाच शतक्रतुः

evamuktaḥ sahasrākṣo bhagavānpākaśāsanaḥ |
pratisaṃhṛtya saṃrambhamityuvāca śatakratuḥ

सवज्रमुद्यतं बाहुं दृष्ट्वा पाशांश्च वारुणान् ।
कस्येह न व्यथेद्बुद्धिर्मृत्योरपि जिघांसतः

savajramudyataṃ bāhuṃ dṛṣṭvā pāśāṃśca vāruṇān |
kasyeha na vyathedbuddhirmṛtyorapi jighāṃsataḥ

सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनी ।
व्रुवन्न व्यथसेऽद्य त्वं धैर्यात्सत्यपराक्रम

sā te na vyathate buddhiracalā tattvadarśinī |
vruvanna vyathase'dya tvaṃ dhairyātsatyaparākrama

को हि विश्वासमर्थेषु शरीरे वा शरीरभृत् ।
कर्तुमुत्सहते लोके दृष्ट्वा संप्रस्थितं जगत्

ko hi viśvāsamartheṣu śarīre vā śarīrabhṛt |
kartumutsahate loke dṛṣṭvā saṃprasthitaṃ jagat

अहमप्येवमेवैनं लोकं जानाम्यशाश्वतम् ।
कालाग्नावाहितं घोरे गुह्ये सततगेऽक्षरे

ahamapyevamevainaṃ lokaṃ jānāmyaśāśvatam |
kālāgnāvāhitaṃ ghore guhye satatage'kṣare

न चात्र परिहारोऽस्ति कालस्पृष्टस्य कस्यचित् ।
सूक्ष्माणां महतां चैव भूतानां परिपच्यताम्

na cātra parihāro'sti kālaspṛṣṭasya kasyacit |
sūkṣmāṇāṃ mahatāṃ caiva bhūtānāṃ paripacyatām

अनीशस्याप्रमत्तस्य भूतानि पचतः सदा ।
अनिवृत्तस्य कालस्य क्षयं प्राप्तो न मुच्यते

anīśasyāpramattasya bhūtāni pacataḥ sadā |
anivṛttasya kālasya kṣayaṃ prāpto na mucyate

अप्रमत्तः प्रमत्तेषु कालो जागर्ति देहिषु ।
प्रयत्नेनाप्यपक्रान्तो दृष्टपूर्वो न केनचित्

apramattaḥ pramatteṣu kālo jāgarti dehiṣu |
prayatnenāpyapakrānto dṛṣṭapūrvo na kenacit

पुराणः शाश्वतो धर्मः सर्वप्राणभृतां समः ।
कालो न परिहार्यश्च न चास्यास्ति व्यतिक्रमः

purāṇaḥ śāśvato dharmaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ samaḥ |
kālo na parihāryaśca na cāsyāsti vyatikramaḥ

अहोरात्रांश्च मासांश्च क्षणान्काष्ठा लवान्कलाः ।
संपीडयति यः कालो वृद्धिं वार्धुपिको यथा

ahorātrāṃśca māsāṃśca kṣaṇānkāṣṭhā lavānkalāḥ |
saṃpīḍayati yaḥ kālo vṛddhiṃ vārdhupiko yathā

इदमद्य करिष्यामि श्वः कर्ताऽस्मीति वादिनम् ।
कालो हरति संप्राप्तो नदीवेग इव द्रुमम्

idamadya kariṣyāmi śvaḥ kartā'smīti vādinam |
kālo harati saṃprāpto nadīvega iva drumam

इदानीं तावदेवासौ मया दृष्टः कथं मृतः ।
इति कालेन ह्रियतां प्रलापः श्रूयते नृणाम्

idānīṃ tāvadevāsau mayā dṛṣṭaḥ kathaṃ mṛtaḥ |
iti kālena hriyatāṃ pralāpaḥ śrūyate nṛṇām

नश्यन्त्यर्थास्तथा भोगाः स्थानमैश्वर्यमेव च ।
जीवितं जीवलोकस्य कालेनागम्य नीयते

naśyantyarthāstathā bhogāḥ sthānamaiśvaryameva ca |
jīvitaṃ jīvalokasya kālenāgamya nīyate

उच्छ्राया विनिपातान्ता भावोऽभावः स एव च ।
अनित्यमध्रुवं सर्वं व्यवसायो हि दुष्करः

ucchrāyā vinipātāntā bhāvo'bhāvaḥ sa eva ca |
anityamadhruvaṃ sarvaṃ vyavasāyo hi duṣkaraḥ

सा ते न व्यथते बुद्धिरचला तत्त्वदर्शिनी ।
अहमासं पुरा चेति मनसाऽपि न बुद्ध्यते

sā te na vyathate buddhiracalā tattvadarśinī |
ahamāsaṃ purā ceti manasā'pi na buddhyate

कालेनाक्रम्य लोकेऽस्मिन्पच्यमाने बलीयसा ।
अज्येष्ठमकनिष्ठं च क्षिप्यमाणो न बुद्ध्यते

kālenākramya loke'sminpacyamāne balīyasā |
ajyeṣṭhamakaniṣṭhaṃ ca kṣipyamāṇo na buddhyate

ईर्ष्याभिमानलोभेषु कामक्रोधभयेषु च ।
स्पृहामोहाभिमानेषु लोकः सक्तो विमुह्यति

īrṣyābhimānalobheṣu kāmakrodhabhayeṣu ca |
spṛhāmohābhimāneṣu lokaḥ sakto vimuhyati

भवांस्तु भावतत्त्वज्ञो विद्वाञ्ज्ञानतपोन्वितः ।
कालं पश्यति सुव्यक्तं पाणावामलकं यथा

bhavāṃstu bhāvatattvajño vidvāñjñānataponvitaḥ |
kālaṃ paśyati suvyaktaṃ pāṇāvāmalakaṃ yathā

कालचारित्रतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः ।
वैरोचते कृतार्थोऽसि स्पृहणीयो विजानताम्

kālacāritratattvajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ |
vairocate kṛtārtho'si spṛhaṇīyo vijānatām

सर्वलोको ह्ययं मन्ये बुद्ध्या परिगतस्त्वया ।
विहरन्सर्वतोमुक्तो न क्वचिच्च विषीदसि

sarvaloko hyayaṃ manye buddhyā parigatastvayā |
viharansarvatomukto na kvacicca viṣīdasi

रजश्च हि तमश्च त्वां स्पृशते न जितेन्द्रियम् ।
निष्प्रीतिं नष्टसंतापमात्मानं त्वमुपाससे

rajaśca hi tamaśca tvāṃ spṛśate na jitendriyam |
niṣprītiṃ naṣṭasaṃtāpamātmānaṃ tvamupāsase

सुहृदं सर्वभूतानां निर्वैरं शान्तमानसम् ।
दृष्ट्वा त्वां मम संजाता त्वय्यनुक्रोशिनी मतिः

suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ nirvairaṃ śāntamānasam |
dṛṣṭvā tvāṃ mama saṃjātā tvayyanukrośinī matiḥ

नाहमेतादृशं बुद्धं हन्तुमिच्छामि बन्धनैः ।
आनृशंस्यं परो धर्मो ह्यनुक्रोशश्च मे त्वयि

nāhametādṛśaṃ buddhaṃ hantumicchāmi bandhanaiḥ |
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmo hyanukrośaśca me tvayi

मोक्ष्यन्ते वारुणाः पाशास्तवेमे कालपर्ययात् ।
प्रजानामुपचारेण स्वस्ति तेऽस्तु महासुर

mokṣyante vāruṇāḥ pāśāstaveme kālaparyayāt |
prajānāmupacāreṇa svasti te'stu mahāsura

यदा श्वश्रूं स्नुषा वृद्धां परिचारेण योक्ष्यते ।
पुत्रश्च पितरं मोहात्प्रेषयिष्यति कर्मसु

yadā śvaśrūṃ snuṣā vṛddhāṃ paricāreṇa yokṣyate |
putraśca pitaraṃ mohātpreṣayiṣyati karmasu

ब्राह्मणैः कारयिष्यन्ति वृषलाः पादधावनम् ।
शूद्राश्च ब्राह्मणीं भार्यामुपयास्यन्ति निर्भयाः

brāhmaṇaiḥ kārayiṣyanti vṛṣalāḥ pādadhāvanam |
śūdrāśca brāhmaṇīṃ bhāryāmupayāsyanti nirbhayāḥ

वियोनिषु विमोक्ष्यन्ति बीजानि पुरुषा यदा ।
संकरं कांस्यभाण्डैश्च बलिं चैव कुपात्रकैः

viyoniṣu vimokṣyanti bījāni puruṣā yadā |
saṃkaraṃ kāṃsyabhāṇḍaiśca baliṃ caiva kupātrakaiḥ

चातुर्वर्ण्यं यदा कृत्स्नममर्यादं भविष्यति ।
एकैकस्ते तदा पाशः क्रमशः परिमोक्ष्यते

cāturvarṇyaṃ yadā kṛtsnamamaryādaṃ bhaviṣyati |
ekaikaste tadā pāśaḥ kramaśaḥ parimokṣyate

अस्मत्तस्ते भयं नास्ति समयं प्रतिपालय ।
सुखी भव निराबाधः स्वस्थचेता निरामयः

asmattaste bhayaṃ nāsti samayaṃ pratipālaya |
sukhī bhava nirābādhaḥ svasthacetā nirāmayaḥ

तमेवमुक्त्वा भगवाञ्छतक्रतुः
प्रतिप्रयातो गजराजवाहनः ।
विजित्य सर्वानसुरान्सुराधिपो
ननन्द हर्षेण बभूव चैकराट्

tamevamuktvā bhagavāñchatakratuḥ
pratiprayāto gajarājavāhanaḥ |
vijitya sarvānasurānsurādhipo
nananda harṣeṇa babhūva caikarāṭ

महर्षयस्तुष्टुवुरञ्जसा च तं
वृषाकर्पि सर्वचराचरेश्वरम् ।
हिमापहो हव्यमुवाह चाध्वरे
तथाऽमृतं चार्पितमीश्वरोऽपि हि

maharṣayastuṣṭuvurañjasā ca taṃ
vṛṣākarpi sarvacarācareśvaram |
himāpaho havyamuvāha cādhvare
tathā'mṛtaṃ cārpitamīśvaro'pi hi

द्विजोत्तमैः सर्वगतैरभिष्टुतो
विदीप्ततेजाः शतमन्युरीश्वरः ।
प्रशान्तचेता मुदितः स्वमालयं
त्रिविष्टपं प्राप्य मुमोद वासवः

dvijottamaiḥ sarvagatairabhiṣṭuto
vidīptatejāḥ śatamanyurīśvaraḥ |
praśāntacetā muditaḥ svamālayaṃ
triviṣṭapaṃ prāpya mumoda vāsavaḥ