अध्याय 236: जैगीषव्य, असित देवल और महादेव का वर

किंशीलः किंसमाचारः किंविद्यः किंपराक्रमः ।
प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम्

kiṃśīlaḥ kiṃsamācāraḥ kiṃvidyaḥ kiṃparākramaḥ |
prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yatparaṃ prakṛterdhruvam

मोक्षधर्मेषु नियतो लध्वाहारो जितेन्द्रियः ।
प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं तत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम्

mokṣadharmeṣu niyato ladhvāhāro jitendriyaḥ |
prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ tatparaṃ prakṛterdhruvam

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
जैगीषव्यस्य संवादमसितस्य च भारत

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
jaigīṣavyasya saṃvādamasitasya ca bhārata

महादेवान्तरे वृत्तं देव्याश्चैवान्तरे तथा ।
यथावच्छृणु राजेन्द्र ज्ञानदं पापनाशनम्

mahādevāntare vṛttaṃ devyāścaivāntare tathā |
yathāvacchṛṇu rājendra jñānadaṃ pāpanāśanam

जैगीषव्यं नहाप्रज्ञं धर्नाणामागतागमम् ।
अक्रुध्यन्तमहृष्यन्तमसितो देवलोऽब्रवीत्

jaigīṣavyaṃ nahāprajñaṃ dharnāṇāmāgatāgamam |
akrudhyantamahṛṣyantamasito devalo'bravīt

न प्रीमसे बन्द्यमानो निन्द्यमानो न कुप्यसे ।
का ते प्रज्ञा कुतश्चैषा किं ते तस्याः परायणम्

na prīmase bandyamāno nindyamāno na kupyase |
kā te prajñā kutaścaiṣā kiṃ te tasyāḥ parāyaṇam

इति तेनानुयुक्तः स तमृपाच महातपाः ।
महद्वाक्यप्रसंदिग्धं पुष्कलार्थपदं शुचि

iti tenānuyuktaḥ sa tamṛpāca mahātapāḥ |
mahadvākyaprasaṃdigdhaṃ puṣkalārthapadaṃ śuci

या यतियौ परा निष्ठा या शान्तिः पुण्यकर्मणाम् ।
तां तेऽहं सं प्रवक्ष्यामि यां मां पृच्छसि वै द्विज

yā yatiyau parā niṣṭhā yā śāntiḥ puṇyakarmaṇām |
tāṃ te'haṃ saṃ pravakṣyāmi yāṃ māṃ pṛcchasi vai dvija

निन्वत्सु वा सप्ता नित्यं प्रशंसत्सु च देवल ।
निहवन्ति च ये तेषां समयं सुकृतं च यत्

ninvatsu vā saptā nityaṃ praśaṃsatsu ca devala |
nihavanti ca ye teṣāṃ samayaṃ sukṛtaṃ ca yat

उक्ताश्च न विवक्ष्यन्ति वक्तारमहिते हितम् ।
प्रतिहन्तुं न चेच्छन्ति हन्तारं वै मनीषिणः

uktāśca na vivakṣyanti vaktāramahite hitam |
pratihantuṃ na cecchanti hantāraṃ vai manīṣiṇaḥ

नाप्राप्तमनुशोचन्ति प्राप्तकालानि कुर्वते ।
न चातीतानि शोचन्ति न चैतान्प्रतिजानते

nāprāptamanuśocanti prāptakālāni kurvate |
na cātītāni śocanti na caitānpratijānate

संप्राप्तानां च पूज्यानां कामादर्थेषु देवल ।
यथोपपत्तिं कुर्वन्ति शक्तिमन्तो धृतव्रताः

saṃprāptānāṃ ca pūjyānāṃ kāmādartheṣu devala |
yathopapattiṃ kurvanti śaktimanto dhṛtavratāḥ

पक्वविद्या महाप्राज्ञा जितक्रोधा जितेन्द्रियाः ।
मनसा कर्मणा वाचा नापराध्यन्ति कस्यचित्

pakvavidyā mahāprājñā jitakrodhā jitendriyāḥ |
manasā karmaṇā vācā nāparādhyanti kasyacit

अनीर्षवो न चोन्योन्यं विहिंसन्ति कदाचन ।
न च जातूपतप्यन्ते धीराः परसमृद्धिभिः

anīrṣavo na conyonyaṃ vihiṃsanti kadācana |
na ca jātūpatapyante dhīrāḥ parasamṛddhibhiḥ

निन्दाप्रशंसे चात्यर्थं न वदन्ति परस्य च ।
न च निन्दाप्रशंसाभ्यां विक्रियन्ते कदाचन

nindāpraśaṃse cātyarthaṃ na vadanti parasya ca |
na ca nindāpraśaṃsābhyāṃ vikriyante kadācana

सर्वतश्च प्रशान्ता ये सर्वभूतहिते रताः ।
न कुध्यन्ति स हृष्यन्ति नापराध्यन्ति कस्यचित्

sarvataśca praśāntā ye sarvabhūtahite ratāḥ |
na kudhyanti sa hṛṣyanti nāparādhyanti kasyacit

विमुच्य हृदयग्रन्थिं चङ्कम्यन्ते यथासुखम् ।
न चैषां बान्धवाः सन्ति ये चान्येषां च बान्धवाः

vimucya hṛdayagranthiṃ caṅkamyante yathāsukham |
na caiṣāṃ bāndhavāḥ santi ye cānyeṣāṃ ca bāndhavāḥ

अमित्राश्च न सन्त्येषां ये चामित्रा न कस्यचित् ।
य एवं कुर्वते मर्त्याः सुखं जीवन्ति सर्वदा

amitrāśca na santyeṣāṃ ye cāmitrā na kasyacit |
ya evaṃ kurvate martyāḥ sukhaṃ jīvanti sarvadā

ये धर्मं चानुरुध्यन्ते धर्मज्ञा द्विजसत्तमाः ।
ये ह्यतो विच्युता मार्गात्ते हृष्यन्त्युद्विजन्ति च

ye dharmaṃ cānurudhyante dharmajñā dvijasattamāḥ |
ye hyato vicyutā mārgātte hṛṣyantyudvijanti ca

आस्थितस्तमहं मार्गमसूयिष्यामि कं कथम् ।
निन्द्यमानः प्रशस्तो वा हृष्येयं केन हेतुना

āsthitastamahaṃ mārgamasūyiṣyāmi kaṃ katham |
nindyamānaḥ praśasto vā hṛṣyeyaṃ kena hetunā

यद्यदिच्छन्ति तत्तस्मादधिगच्छन्ति मानवाः ।
न मे निन्दाप्रशंसाभ्यां ह्रासवृद्धी भविष्यतः

yadyadicchanti tattasmādadhigacchanti mānavāḥ |
na me nindāpraśaṃsābhyāṃ hrāsavṛddhī bhaviṣyataḥ

अमृतस्येव संतृप्येदवमानस्य तत्त्ववित् ।
विषस्येवोद्विजेन्नित्यं संमानस्य विचक्षणः

amṛtasyeva saṃtṛpyedavamānasya tattvavit |
viṣasyevodvijennityaṃ saṃmānasya vicakṣaṇaḥ

अवज्ञातः सुखं शेते इह चामुत्र चोभयोः ।
विमुक्तः सर्वपापेभ्यो योऽवमन्ता स बुध्यते

avajñātaḥ sukhaṃ śete iha cāmutra cobhayoḥ |
vimuktaḥ sarvapāpebhyo yo'vamantā sa budhyate

परां गतिं च ये केचित्प्रार्थयन्ति मनीषिणः ।
एतद्व्रतं समाश्रित्य सुखमेधन्ति ते जनाः

parāṃ gatiṃ ca ye kecitprārthayanti manīṣiṇaḥ |
etadvrataṃ samāśritya sukhamedhanti te janāḥ

सर्वतश्च समाहृत्य क्रतून्सर्वाञ्जितेन्द्रियः ।
प्राप्नोति ब्रह्मणः स्थानं यत्परं प्रकृतेर्ध्रुवम्

sarvataśca samāhṛtya kratūnsarvāñjitendriyaḥ |
prāpnoti brahmaṇaḥ sthānaṃ yatparaṃ prakṛterdhruvam

नास्य देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।
पदमन्ववरोहन्ति प्राप्तस्य परमां गतिम्

nāsya devā na gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ |
padamanvavarohanti prāptasya paramāṃ gatim

एतच्छ्रुत्वा मुनेस्तस्य वचनं देवलस्तथा ।
तदधीनो भवच्छिष्यः सर्वद्वन्द्वविनिष्ठितः

etacchrutvā munestasya vacanaṃ devalastathā |
tadadhīno bhavacchiṣyaḥ sarvadvandvaviniṣṭhitaḥ

अथान्यत्तु पुरावृतं जैगीषव्यस्य धीमतः ।
शृणु राजन्नवहितः सर्वज्ञानसमन्वितः

athānyattu purāvṛtaṃ jaigīṣavyasya dhīmataḥ |
śṛṇu rājannavahitaḥ sarvajñānasamanvitaḥ

यमाहुः सर्वलोकेशं सर्वलोकनमस्कृतम् ।
अष्टमूर्ति जगन्मूर्तिमिष्टसंधिविभूषितम् ॥
यं प्राप्ता न विषीदन्ति न शोचन्त्युद्विजन्ति च

yamāhuḥ sarvalokeśaṃ sarvalokanamaskṛtam |
aṣṭamūrti jaganmūrtimiṣṭasaṃdhivibhūṣitam ||
yaṃ prāptā na viṣīdanti na śocantyudvijanti ca

यस्य स्वाभाविकी शक्तिरिदं विश्वं चराचरम् ।
याति सज्जति सर्वात्मा स देवः परमेश्वरः

yasya svābhāvikī śaktiridaṃ viśvaṃ carācaram |
yāti sajjati sarvātmā sa devaḥ parameśvaraḥ

मेरोरुत्तरपूर्वे तु सर्वरत्नविभूषिते ।
अचिन्त्ये विमले स्थाने सर्वर्तुकुसुमान्विते

meroruttarapūrve tu sarvaratnavibhūṣite |
acintye vimale sthāne sarvartukusumānvite

वृक्षैश्च शोभिते नित्यं दिव्यवायुसमीरिते ।
नानाभूतगणैर्युक्तः सर्वदेवनमस्कृतः

vṛkṣaiśca śobhite nityaṃ divyavāyusamīrite |
nānābhūtagaṇairyuktaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ

तत्र विद्याधरगणा गन्धर्वाप्सरसां गणाः ।
लोकपालाः समुद्राश्च नद्यः शैलाः सरांसि च

tatra vidyādharagaṇā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ |
lokapālāḥ samudrāśca nadyaḥ śailāḥ sarāṃsi ca

ऋषयो वालखिल्याश्च यज्ञाः स्तोभाह्वयास्तथा ।
उपासांचक्रिरे देवं प्रजानां पतयस्तथा

ṛṣayo vālakhilyāśca yajñāḥ stobhāhvayāstathā |
upāsāṃcakrire devaṃ prajānāṃ patayastathā

तत्र रुद्रो महादेवो देव्या चैव सहोमया ।
आस्ते वृषध्वजः श्रीमान्सोमसूर्याग्निलोचनः

tatra rudro mahādevo devyā caiva sahomayā |
āste vṛṣadhvajaḥ śrīmānsomasūryāgnilocanaḥ

तत्रैवं देवमालोक्य देवी धात्री विभावरी ।
उमा देवी परेशानमपृच्छद्विनयान्विता

tatraivaṃ devamālokya devī dhātrī vibhāvarī |
umā devī pareśānamapṛcchadvinayānvitā

अर्थः कोऽथार्थशक्तिः का भगवन्ब्रूहि मेऽर्थितः ।
तयैवं परिपृष्टोऽसौ प्राह देवो महेश्वरः

arthaḥ ko'thārthaśaktiḥ kā bhagavanbrūhi me'rthitaḥ |
tayaivaṃ paripṛṣṭo'sau prāha devo maheśvaraḥ

अर्थोऽहमर्थशक्तिस्त्वं भोक्ताऽहं भोज्यमेव च ।
रूपं विद्धि महाभागे प्रकृतिस्त्वं परो ह्यहम्

artho'hamarthaśaktistvaṃ bhoktā'haṃ bhojyameva ca |
rūpaṃ viddhi mahābhāge prakṛtistvaṃ paro hyaham

अहं विष्णुरहं ब्रह्मा ह्यहं यज्ञस्तथैव च ।
आवयोर्न च भेदोऽस्ति परमार्थस्ततोऽबले ।
तथापि विद्मस्ते भेदं किं मां त्वं परिपृच्छसि

ahaṃ viṣṇurahaṃ brahmā hyahaṃ yajñastathaiva ca |
āvayorna ca bhedo'sti paramārthastato'bale |
tathāpi vidmaste bhedaṃ kiṃ māṃ tvaṃ paripṛcchasi

एवमुक्ता ततः प्राह ह्यधिकं ह्येतयोर्वद ।
श्रेष्ठं वेद महादेव नम इत्येव भामिनी

evamuktā tataḥ prāha hyadhikaṃ hyetayorvada |
śreṣṭhaṃ veda mahādeva nama ityeva bhāminī

तदन्तरे स्थितो विद्वान्वसुरूपो महामुनिः ।
जैगीषव्यः स्मयन्प्राह ह्यर्थ इत्येव नादयन्

tadantare sthito vidvānvasurūpo mahāmuniḥ |
jaigīṣavyaḥ smayanprāha hyartha ityeva nādayan

श्रेष्ठोन्योऽस्मान्महीपिण्डा तल्लीना शक्तिरापरा ।
मुद्रिकादिविशेषेण विस्तृता संभृतेति च

śreṣṭhonyo'smānmahīpiṇḍā tallīnā śaktirāparā |
mudrikādiviśeṣeṇa vistṛtā saṃbhṛteti ca

तच्छ्रुत्वा वचनं देवी कोसावित्यब्रवीद्रुषा ।
वाक्यमस्याद्य संभङ्क्त्वा प्रोक्तवानिति शंकरम्

tacchrutvā vacanaṃ devī kosāvityabravīdruṣā |
vākyamasyādya saṃbhaṅktvā proktavāniti śaṃkaram

तच्छ्रुत्वा निर्गतो धीमानाश्रमं स्वं महामुनिः ।
स्थानात्स्वर्गगणे विद्वान्योगैश्वर्यसमन्वितः

tacchrutvā nirgato dhīmānāśramaṃ svaṃ mahāmuniḥ |
sthānātsvargagaṇe vidvānyogaiśvaryasamanvitaḥ

ततः प्रहस्य भगवान्सर्वपापहरो हरः ।
प्राह देवीं प्रशान्तात्मा जैगीषव्यो महामुनिः

tataḥ prahasya bhagavānsarvapāpaharo haraḥ |
prāha devīṃ praśāntātmā jaigīṣavyo mahāmuniḥ

भक्तो मम सखा चैव शिष्यश्चात्र महामुनिः ।
जैगीषव्य इति ख्यातः प्रोक्त्वासा निर्गतः शुभे

bhakto mama sakhā caiva śiṣyaścātra mahāmuniḥ |
jaigīṣavya iti khyātaḥ proktvāsā nirgataḥ śubhe

तच्छ्रुत्वा साऽथ संक्रुद्धा न न्याय्यं तेन वै कृतम् ।
विकृताऽहं त्वया देव मुनिना च तथाकृता

tacchrutvā sā'tha saṃkruddhā na nyāyyaṃ tena vai kṛtam |
vikṛtā'haṃ tvayā deva muninā ca tathākṛtā

अत*ज्ञादयदेवेश मध्ये प्राप्तं न तच्छ्रुतम् ।
तच्छ्रुत्वा भगवानाह महादेवः पिनाकधृत्

ata*jñādayadeveśa madhye prāptaṃ na tacchrutam |
tacchrutvā bhagavānāha mahādevaḥ pinākadhṛt

निरपेक्षो मुनिर्योगी मामुपाश्रित्य संस्थितः ।
निर्द्वन्द्वः सततं धीमान्समरूपस्वभावधृत्

nirapekṣo muniryogī māmupāśritya saṃsthitaḥ |
nirdvandvaḥ satataṃ dhīmānsamarūpasvabhāvadhṛt

तस्मात्क्षमस्व तं देवि रक्षितव्यस्त्वया च सः

tasmātkṣamasva taṃ devi rakṣitavyastvayā ca saḥ

इत्युक्ता प्राह सा देवी मुनेस्तस्य महात्मनः ।
निराशत्वमहं द्रष्टुमिच्छाम्यन्तकनाशन

ityuktā prāha sā devī munestasya mahātmanaḥ |
nirāśatvamahaṃ draṣṭumicchāmyantakanāśana

तथेति चोक्त्वा तां देवो वृषमारुह्य सत्वरम् ।
देवगन्धर्वसङ्घैश्च स्तूयमानो जगत्पतिः

tatheti coktvā tāṃ devo vṛṣamāruhya satvaram |
devagandharvasaṅghaiśca stūyamāno jagatpatiḥ

अजरामरशुद्धात्मा यत्रास्ते स महामुनिः ।
इतस्ततः समाहृत्य वीरसंघैर्महायशाः

ajarāmaraśuddhātmā yatrāste sa mahāmuniḥ |
itastataḥ samāhṛtya vīrasaṃghairmahāyaśāḥ

देहप्रावरणार्थं वै संसरन्स तदा मुनिः ।
प्रत्युद्गम्य महादेवं यथार्हं प्रतिपूज्य च ।
पुनः स पूर्ववत्कथां सूच्या सूत्रेण सूचयत्

dehaprāvaraṇārthaṃ vai saṃsaransa tadā muniḥ |
pratyudgamya mahādevaṃ yathārhaṃ pratipūjya ca |
punaḥ sa pūrvavatkathāṃ sūcyā sūtreṇa sūcayat

तमाह भगवाञ्शंभुः किं प्रदास्यामि ते मुने ।
वृणीष्व मत्तः सर्वं त्वं जैगीषव्य यदीच्छसि

tamāha bhagavāñśaṃbhuḥ kiṃ pradāsyāmi te mune |
vṛṇīṣva mattaḥ sarvaṃ tvaṃ jaigīṣavya yadīcchasi

नावलोकयमानस्तु देवदेवं महामुनिः ।
अनवाप्तं न पश्यामि त्वत्तो गोवृषभध्वज ।
कृतार्थः परिपूर्णोऽहं यत्ते कार्यं तु गम्यताम्

nāvalokayamānastu devadevaṃ mahāmuniḥ |
anavāptaṃ na paśyāmi tvatto govṛṣabhadhvaja |
kṛtārthaḥ paripūrṇo'haṃ yatte kāryaṃ tu gamyatām

प्रहसंस्तु पुनः शर्वो वृणीष्वेति तमब्रवीत् ।
अवश्यं हि वरो प्रत्तः श्राव्यं वरमनुत्तमम्

prahasaṃstu punaḥ śarvo vṛṇīṣveti tamabravīt |
avaśyaṃ hi varo prattaḥ śrāvyaṃ varamanuttamam

जैगीषव्यस्तमाहेदं श्रोतव्यं च त्वया मम ।
सूचीमनु महादेव सूत्रं समनुगच्छतः

jaigīṣavyastamāhedaṃ śrotavyaṃ ca tvayā mama |
sūcīmanu mahādeva sūtraṃ samanugacchataḥ

ततः प्रहस्य भगवान्गौरीमालोक्य शङ्करः ।
स्वस्थानं प्रययौ हृष्टः सर्वदेवनमस्कृतः

tataḥ prahasya bhagavāngaurīmālokya śaṅkaraḥ |
svasthānaṃ prayayau hṛṣṭaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ

एतत्ते कथितं राजन्यस्मात्त्वं परिपृच्छसि ।
निर्द्वन्द्वा योगिनो नित्याः सर्वशस्ते स्वयंभुवः

etatte kathitaṃ rājanyasmāttvaṃ paripṛcchasi |
nirdvandvā yogino nityāḥ sarvaśaste svayaṃbhuvaḥ