अध्याय 233: नमुचि कहते हैं, शोक से कुछ नहीं मिलता

व्यसनेषु निमग्नस्य किं श्रेयस्तद्ब्रवीहि मे ।
भूय एव महाबाहो स्थित्यर्थं तं ब्रवीहि मे

vyasaneṣu nimagnasya kiṃ śreyastadbravīhi me |
bhūya eva mahābāho sthityarthaṃ taṃ bravīhi me

अत्रैवोदाहन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
शतक्रतोश्च संवादं नमुचेश्च युधिष्ठिर

atraivodāhantīmamitihāsaṃ purātanam |
śatakratośca saṃvādaṃ namuceśca yudhiṣṭhira

श्रिया विहीनमासीनमक्षोभ्यमिव सागरम् ।
भवाभवज्ञं भूतानामित्युवाच पुरंदरः

śriyā vihīnamāsīnamakṣobhyamiva sāgaram |
bhavābhavajñaṃ bhūtānāmityuvāca puraṃdaraḥ

बद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद्द्विपतां वशमागतः ।
श्रिया विहीनो नमुचे शोचस्याहो न शोचसि

baddhaḥ pāśaiścyutaḥ sthānāddvipatāṃ vaśamāgataḥ |
śriyā vihīno namuce śocasyāho na śocasi

अनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपशुष्यति ।
अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति शोके नास्ति सहायता ।
तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत्

anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copaśuṣyati |
amitrāśca prahṛṣyanti śoke nāsti sahāyatā |
tasmācchakra na śocāmi sarvaṃ hyevedamantavat

संतापाद्धश्यते रूपं संतापाद्धश्यते श्रियः ।
संतापाद्धश्यते चायुर्धर्मश्चैव सुरेश्वर

saṃtāpāddhaśyate rūpaṃ saṃtāpāddhaśyate śriyaḥ |
saṃtāpāddhaśyate cāyurdharmaścaiva sureśvara

विनीय खलु तद्दुःखमागतं वै मनस्सुखम् ।
ध्यातव्यं मनसा हृद्यं कल्याणं संविजानता

vinīya khalu tadduḥkhamāgataṃ vai manassukham |
dhyātavyaṃ manasā hṛdyaṃ kalyāṇaṃ saṃvijānatā

यथायथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मनः ।
तथैवास्य प्रसिध्यन्ति सर्वार्था नात्र संशयः

yathāyathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥ |
tathaivāsya prasidhyanti sarvārthā nātra saṃśayaḥ

एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता
गर्भे शयानं पुरुषं शास्ति शास्ता ।
तेनानुयुक्तः प्रवणादिवोदकं
यथा नियुक्तोऽस्मि तथा भवामि

ekaḥ śāstā na dvitīyo'sti śāstā
garbhe śayānaṃ puruṣaṃ śāsti śāstā |
tenānuyuktaḥ pravaṇādivodakaṃ
yathā niyukto'smi tathā bhavāmi

भावाभावावजिनानन्गरीयो
जानामि श्रेयो न तु तत्करोमि ।
आशासु हर्म्यासु हृदासु कुर्वन्
यथा नियुक्तोऽस्मि तथा वहामि

bhāvābhāvāvajinānangarīyo
jānāmi śreyo na tu tatkaromi |
āśāsu harmyāsu hṛdāsu kurvan
yathā niyukto'smi tathā vahāmi

यथायथाऽस्म प्राप्तव्यं प्राप्नोत्येव तथातथा ।
भवितव्यं यथा यच्च भवत्येव तथातथा

yathāyathā'sma prāptavyaṃ prāpnotyeva tathātathā |
bhavitavyaṃ yathā yacca bhavatyeva tathātathā

यत्रयत्रैव संयुक्तो धात्रा गर्भे पुनः पुनः ।
तत्रतत्रैव वसति न यत्र स्वयमिच्छति

yatrayatraiva saṃyukto dhātrā garbhe punaḥ punaḥ |
tatratatraiva vasati na yatra svayamicchati

भावो योऽयमनुप्राप्तो भवितव्यमिदं मम ।
इति यस्य सदा भावो न स शोचेत्कदाचन

bhāvo yo'yamanuprāpto bhavitavyamidaṃ mama |
iti yasya sadā bhāvo na sa śocetkadācana

पर्यायैर्हन्यमानानामभिषङ्गो न विद्यते ।
दुःखमेतत्तु यद्द्वेष्टा कर्ताऽहमिति मन्यते

paryāyairhanyamānānāmabhiṣaṅgo na vidyate |
duḥkhametattu yaddveṣṭā kartā'hamiti manyate

ऋषींश्च देवांश्च महासुरांश्च
त्रैविद्यवृद्धांश्च वने मुनींश्च ।
का नापदो नोपनमन्ति लोके
परावरज्ञास्तु न संभ्रमन्ति

ṛṣīṃśca devāṃśca mahāsurāṃśca
traividyavṛddhāṃśca vane munīṃśca |
kā nāpado nopanamanti loke
parāvarajñāstu na saṃbhramanti

न पण्डितः क्रुद्ध्यति नाभिषज्यते
न चापि संसीदति न प्रहृष्यति ।
न चार्थकृच्छ्रव्यसनेषु शोचते
स्थितः प्रकृत्या हिमवानिवाचलः

na paṇḍitaḥ kruddhyati nābhiṣajyate
na cāpi saṃsīdati na prahṛṣyati |
na cārthakṛcchravyasaneṣu śocate
sthitaḥ prakṛtyā himavānivācalaḥ

यमर्थसिद्धिः परमा न हर्षये
त्तथैव काले व्यसनं न मोहयेत् ।
सुखं च दुःखं च तथैव मध्यमं
निषेवते यः स धुरधरो नरः

yamarthasiddhiḥ paramā na harṣaye
ttathaiva kāle vyasanaṃ na mohayet |
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca tathaiva madhyamaṃ
niṣevate yaḥ sa dhuradharo naraḥ

यांयामवस्थां पुरुषोऽधिगच्छे
त्तस्यां रमेतापरितप्यमानः ।
एवं प्रवृद्धं प्रणुदन्मनोजं
संतापनीलं सकलं शरीरात्

yāṃyāmavasthāṃ puruṣo'dhigacche
ttasyāṃ rametāparitapyamānaḥ |
evaṃ pravṛddhaṃ praṇudanmanojaṃ
saṃtāpanīlaṃ sakalaṃ śarīrāt

न तत्सदः सत्परिषत्सभा च
सा प्राप्य यां न कुरुते सदा भयम् ।
धर्मतत्त्वमवगाह्य बुद्धिमा
न्योऽभ्युपैति स धुरंधरः पुमान्

na tatsadaḥ satpariṣatsabhā ca
sā prāpya yāṃ na kurute sadā bhayam |
dharmatattvamavagāhya buddhimā
nyo'bhyupaiti sa dhuraṃdharaḥ pumān

प्राज्ञस्य कर्माणि दुरन्वयानि
न वै प्राज्ञो मुह्यति मोहकाले ।
स्थानाच्च्युतश्चेन्न मुमोह गौतम
स्तावत्कृच्छ्रामापदं प्राप्य वृद्धः

prājñasya karmāṇi duranvayāni
na vai prājño muhyati mohakāle |
sthānāccyutaścenna mumoha gautama
stāvatkṛcchrāmāpadaṃ prāpya vṛddhaḥ

न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण च ।
[न शीलेन न वृत्तेन तथा नैवार्थसंपदा ।]
अलभ्यं लभते मर्त्यस्तत्र का परिदेवना

na mantrabalavīryeṇa prajñayā pauruṣeṇa ca |
[na śīlena na vṛttena tathā naivārthasaṃpadā |]
alabhyaṃ labhate martyastatra kā paridevanā

यदेवमभिजातस्य धातारो विदधुः पुरा ।
तदेवानुभविष्यामि किं मे मृत्युः करिष्यति

yadevamabhijātasya dhātāro vidadhuḥ purā |
tadevānubhaviṣyāmi kiṃ me mṛtyuḥ kariṣyati

लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति ।
प्राप्तव्यान्येव चाप्नोति दुःखानि च सुखानि च

labdhavyānyeva labhate gantavyānyeva gacchati |
prāptavyānyeva cāpnoti duḥkhāni ca sukhāni ca

एतद्विदित्वा कार्त्स्न्येन यो न मुह्यति मानवः ।
कुशली सर्वदुःखेषु स वै सर्वधनी नरः

etadviditvā kārtsnyena yo na muhyati mānavaḥ |
kuśalī sarvaduḥkheṣu sa vai sarvadhanī naraḥ