अध्याय 230: इन्द्र बलि को गधे के रूप में पाते हैं

यया बुद्ध्या महीपालो भ्रष्टश्रीर्विचरेन्महीम् ।
कालदण्डविनिष्पिष्टस्तन्मे ब्रूहि पितामह

yayā buddhyā mahīpālo bhraṣṭaśrīrvicarenmahīm |
kāladaṇḍaviniṣpiṣṭastanme brūhi pitāmaha

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
वासवस्य च संवादं बलेर्वैरोचनस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
vāsavasya ca saṃvādaṃ balervairocanasya ca

पितामहमुपागम्य प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ।
सर्वानेवासुराञ्जित्वा बलिं पप्रच्छ वासवः

pitāmahamupāgamya praṇipatya kṛtāñjaliḥ |
sarvānevāsurāñjitvā baliṃ papraccha vāsavaḥ

यस्य स्म ददतो वित्तं न कदाचन हीयते ।
तं बलिं नाधिगच्छामि ब्रह्मन्नाचक्ष्व मे बलिम्

yasya sma dadato vittaṃ na kadācana hīyate |
taṃ baliṃ nādhigacchāmi brahmannācakṣva me balim

स वायुर्वरुणश्चैव स रविः स च चन्द्रमाः ।
सोऽग्निस्तपति भूतानि जलं च स भवत्युत

sa vāyurvaruṇaścaiva sa raviḥ sa ca candramāḥ |
so'gnistapati bhūtāni jalaṃ ca sa bhavatyuta

तं बलिं नाधिगच्छामि ब्रह्मन्नाचक्ष्व मे बलिम् ।
स एव ह्यस्तमयते स स्म विद्योतते दिशः

taṃ baliṃ nādhigacchāmi brahmannācakṣva me balim |
sa eva hyastamayate sa sma vidyotate diśaḥ

स वर्षति स्म वर्षाणि यथाकालमतन्द्रितः ।
तं बलिं नाधिगच्छामि ब्रह्मन्नाचक्ष्व मे बलिम्

sa varṣati sma varṣāṇi yathākālamatandritaḥ |
taṃ baliṃ nādhigacchāmi brahmannācakṣva me balim

नैतत्ते साधु मघवन्यदेनमनुपृच्छसि ।
पृष्टस्तु नानृतं ब्रूयात्तस्माद्वक्ष्यामि ते बलिम्

naitatte sādhu maghavanyadenamanupṛcchasi |
pṛṣṭastu nānṛtaṃ brūyāttasmādvakṣyāmi te balim

उष्ट्रेषु यदि वा गोषु खरेष्वश्वेषु वा पुनः ।
वरिष्ठो भविता जन्तुः शून्यागारे शचीपते

uṣṭreṣu yadi vā goṣu khareṣvaśveṣu vā punaḥ |
variṣṭho bhavitā jantuḥ śūnyāgāre śacīpate

यदि स्म बलिना ब्रह्मञ्शून्यागारे समेयिवान् ।
हन्यामेनं न वा हन्यां तद्ब्रह्मन्ननुशाधि माम्

yadi sma balinā brahmañśūnyāgāre sameyivān |
hanyāmenaṃ na vā hanyāṃ tadbrahmannanuśādhi mām

मा स्म शक्र बलिं हिंसीर्न बलिर्वधमर्हति ।
न्यायस्तु शक्र प्रष्टव्यस्त्वया वासव काम्यया

mā sma śakra baliṃ hiṃsīrna balirvadhamarhati |
nyāyastu śakra praṣṭavyastvayā vāsava kāmyayā

एवमुक्तो भगवता महेन्द्रः पृथिवीं तदा ।
चचारैरावतस्कन्धमधिरुह्य श्रिया वृतः

evamukto bhagavatā mahendraḥ pṛthivīṃ tadā |
cacārairāvataskandhamadhiruhya śriyā vṛtaḥ

ततो ददर्श स बलिं खरवेषेण संवृतम् ।
यथाख्यातं भगवता शून्यागारकृतालयम्

tato dadarśa sa baliṃ kharaveṣeṇa saṃvṛtam |
yathākhyātaṃ bhagavatā śūnyāgārakṛtālayam

खरयोनिमनुप्राप्तस्तुपभक्षोऽसि दानव ।
इदं ते योनिरसमा शोचस्याहो न शोचसि

kharayonimanuprāptastupabhakṣo'si dānava |
idaṃ te yonirasamā śocasyāho na śocasi

अदृष्टं वत पश्यामि द्विषतां वशमागतम् ।
श्रिया विहीनं मित्रैश्च भ्रष्टैश्वर्यपराक्रमम्

adṛṣṭaṃ vata paśyāmi dviṣatāṃ vaśamāgatam |
śriyā vihīnaṃ mitraiśca bhraṣṭaiśvaryaparākramam

यत्तद्यानसहस्रैस्त्वं ज्ञातिभिः परिवारितः ।
लोकान्प्रतापयन्सर्वान्यास्यस्मानवितर्कयन्

yattadyānasahasraistvaṃ jñātibhiḥ parivāritaḥ |
lokānpratāpayansarvānyāsyasmānavitarkayan

त्वन्मुखाश्चैव दैतेय व्यतिष्ठंस्तव शासने ।
अकृष्टपच्या पृथिवी तवैश्वर्ये बभूव ह

tvanmukhāścaiva daiteya vyatiṣṭhaṃstava śāsane |
akṛṣṭapacyā pṛthivī tavaiśvarye babhūva ha

इदं च तेऽद्य व्यसनं शोचस्याहो न शोचसि ।
यदाऽतिष्ठः समुद्रस्य पूर्वकूले विलेलिखन्

idaṃ ca te'dya vyasanaṃ śocasyāho na śocasi |
yadā'tiṣṭhaḥ samudrasya pūrvakūle vilelikhan

ज्ञातिभ्यो विभजन्वित्तं तदासीत्ते मनः कथम् ।
यत्ते सहस्रसमिता ननुतुर्देवसोषितः

jñātibhyo vibhajanvittaṃ tadāsītte manaḥ katham |
yatte sahasrasamitā nanuturdevasoṣitaḥ

बहूनि वर्षपूगानि विहारे दीप्यतः श्रिया ।
सर्वाः पुष्करमालिन्यः सर्वाः काञ्चनसप्रभाः

bahūni varṣapūgāni vihāre dīpyataḥ śriyā |
sarvāḥ puṣkaramālinyaḥ sarvāḥ kāñcanasaprabhāḥ

कथमद्य तदा चैव मनस्ते दानवेश्वर ।
छत्रं तवासीत्सुमहत्सौवर्णं रत्नभूषितम्

kathamadya tadā caiva manaste dānaveśvara |
chatraṃ tavāsītsumahatsauvarṇaṃ ratnabhūṣitam

ननृतुस्तत्र गन्धर्वाः षट्‌सहस्राणि सप्तचा ।
यूपस्तवासीत्सुमहान्यजतः सर्वकाञ्चनः

nanṛtustatra gandharvāḥ ṣaṭ‌sahasrāṇi saptacā |
yūpastavāsītsumahānyajataḥ sarvakāñcanaḥ

यत्राददः सहस्राणि अयुतानां गवां दश ।
अनन्तरं सहस्रेण तदाऽऽसीद्दैत्या का मतिः

yatrādadaḥ sahasrāṇi ayutānāṃ gavāṃ daśa |
anantaraṃ sahasreṇa tadā''sīddaityā kā matiḥ

यदा च पृथिवीं सर्वां यजमानोऽनुपर्यगाः ।
शम्याक्षेपेण विधिना तदाऽऽसीत्किंतु ते हृदि

yadā ca pṛthivīṃ sarvāṃ yajamāno'nuparyagāḥ |
śamyākṣepeṇa vidhinā tadā''sītkiṃtu te hṛdi

न ते पश्यामि भृङ्गारं न च्छत्रं व्यजनं न च ।
ब्रह्मदत्तां च ते मालां न पश्याम्यसुराधिप

na te paśyāmi bhṛṅgāraṃ na cchatraṃ vyajanaṃ na ca |
brahmadattāṃ ca te mālāṃ na paśyāmyasurādhipa

ततः प्रहस्य स बलिर्वासवेन समीरितम् ।
निशम्य मानगम्भीरं सुरराजमथाब्रवीत्

tataḥ prahasya sa balirvāsavena samīritam |
niśamya mānagambhīraṃ surarājamathābravīt

अहो हि तव बालिश्यमिह देवगणाधिप ।
अयुक्तं देवराजस्य तव कष्टमिदं वचः

aho hi tava bāliśyamiha devagaṇādhipa |
ayuktaṃ devarājasya tava kaṣṭamidaṃ vacaḥ

न त्वं पश्यसि भृङ्गारं न च्छन्नं व्यजनं न च ।
ब्रह्मदत्तां च मे मालां न त्वं द्रक्ष्यसि वासव

na tvaṃ paśyasi bhṛṅgāraṃ na cchannaṃ vyajanaṃ na ca |
brahmadattāṃ ca me mālāṃ na tvaṃ drakṣyasi vāsava

गुहायां निहितानि त्वं मम रत्नानि पृच्छसि ।
यदा मे भविता कालस्तदा त्वं तानि द्रक्ष्यसि

guhāyāṃ nihitāni tvaṃ mama ratnāni pṛcchasi |
yadā me bhavitā kālastadā tvaṃ tāni drakṣyasi

न जानीषे भवान्सिद्धिं शुभाङ्गस्वरूपरूपिणीम् ।
कालेन भविता सर्वो नात्र गच्छति वासव

na jānīṣe bhavānsiddhiṃ śubhāṅgasvarūparūpiṇīm |
kālena bhavitā sarvo nātra gacchati vāsava

न त्वेतदनुरूपं ते यशसो वा कुलस्य च ।
समृद्धार्थोऽसमृद्धार्थं यन्मां कत्थितुमिच्छसि

na tvetadanurūpaṃ te yaśaso vā kulasya ca |
samṛddhārtho'samṛddhārthaṃ yanmāṃ katthitumicchasi

न हि दुःखेषु शोचन्ते न प्रहृष्यन्ति चर्द्धिषु ।
कृतप्रज्ञाः ज्ञानतृप्ताः क्षान्ताः सन्तो मनीषिणः

na hi duḥkheṣu śocante na prahṛṣyanti carddhiṣu |
kṛtaprajñāḥ jñānatṛptāḥ kṣāntāḥ santo manīṣiṇaḥ

त्वं तु प्राकृतया बुद्ध्या पुरंदर विकत्थसे ।
यदाऽहमिव भावी स्यास्तदा नैवं वदिष्यसि

tvaṃ tu prākṛtayā buddhyā puraṃdara vikatthase |
yadā'hamiva bhāvī syāstadā naivaṃ vadiṣyasi

ऐश्वर्यमदमत्तो मां स त्वं किंचिन्न बुद्ध्यसे ।
राज्याद्विनिपतानेन सोहं न त्वपराजितः

aiśvaryamadamatto māṃ sa tvaṃ kiṃcinna buddhyase |
rājyādvinipatānena sohaṃ na tvaparājitaḥ