अध्याय 231: बलि इन्द्र को काल की शक्ति सिखाते हैं

पुनेरव तु सं शक्रः अहसन्निदमब्रवीत् ।
निश्वसन्तं यथा गायं प्रत्याहाराय भारत

punerava tu saṃ śakraḥ ahasannidamabravīt |
niśvasantaṃ yathā gāyaṃ pratyāhārāya bhārata

यथज्ञानसहस्रेण ज्ञातिभिः परिवारितः ।
लोकान्यतापयन्तर्वान्यास्यस्मानवितर्कयन्

yathajñānasahasreṇa jñātibhiḥ parivāritaḥ |
lokānyatāpayantarvānyāsyasmānavitarkayan

दृष्ट्वा सुकृष्णां चेमागयस्थामात्मनो बले ।
ज्ञातिमित्रपरित्यक्तः शोचस्याहो न शोचसि

dṛṣṭvā sukṛṣṇāṃ cemāgayasthāmātmano bale |
jñātimitraparityaktaḥ śocasyāho na śocasi

प्रीतिं प्राप्यातुलां पूर्वं लोकांश्चात्मवशे स्थितान् ।
विनिपातमिमं चाद्य शोचस्याहो न शोचसि

prītiṃ prāpyātulāṃ pūrvaṃ lokāṃścātmavaśe sthitān |
vinipātamimaṃ cādya śocasyāho na śocasi

गर्वं हित्वा तथा मानं देवराज शृणुष्व मे ।
मया च त्वाऽनुसद्भावं पूर्वमाचरितं महत्

garvaṃ hitvā tathā mānaṃ devarāja śṛṇuṣva me |
mayā ca tvā'nusadbhāvaṃ pūrvamācaritaṃ mahat

अवश्यकालपर्यायमात्मनः परिवर्तनम् ।
अविदँल्लोकमाहात्म्यं-------

avaśyakālaparyāyamātmanaḥ parivartanam |
avidam̐llokamāhātmyaṃ-------

अनित्यमुपलक्ष्येह कालपर्यायमात्मनः ।
तस्माच्छक्र न शोचामि सर्वं ह्येवेदमन्तवत्

anityamupalakṣyeha kālaparyāyamātmanaḥ |
tasmācchakra na śocāmi sarvaṃ hyevedamantavat

अन्तवन्त इमे देहा भूतानां च सुराधिप ।
तेन शक्र न शोचामि नापराधादिदं मम

antavanta ime dehā bhūtānāṃ ca surādhipa |
tena śakra na śocāmi nāparādhādidaṃ mama

जीवितं च शरीरं च जात्या वै सह जायते ।
उभे सह विवर्धेते उभे सह विनश्यतः

jīvitaṃ ca śarīraṃ ca jātyā vai saha jāyate |
ubhe saha vivardhete ubhe saha vinaśyataḥ

न हीदृशमहंभावमवशः प्राप्य केवलम् ।
यदेवमभिजानामि का व्यथा मे विजानतः

na hīdṛśamahaṃbhāvamavaśaḥ prāpya kevalam |
yadevamabhijānāmi kā vyathā me vijānataḥ

भूतानां निधनं निष्ठा स्रोतसामिव सागरः ।
नैतत्सम्यग्विजानन्तो नरा मुह्यन्ति वज्रधृत्

bhūtānāṃ nidhanaṃ niṣṭhā srotasāmiva sāgaraḥ |
naitatsamyagvijānanto narā muhyanti vajradhṛt

ये त्वेवं नाभिजानन्ति रजोमोहपरायणाः ।
ते कृच्छ्रं प्राप्य सीदन्ति बुद्धिर्येषां प्रणश्यति

ye tvevaṃ nābhijānanti rajomohaparāyaṇāḥ |
te kṛcchraṃ prāpya sīdanti buddhiryeṣāṃ praṇaśyati

बुद्धिलाभात्तु पुरुषः सर्वं तुदति किल्विषम् ।
विपाप्मा लभते सत्वं सत्वस्थः संप्रसीदति

buddhilābhāttu puruṣaḥ sarvaṃ tudati kilviṣam |
vipāpmā labhate satvaṃ satvasthaḥ saṃprasīdati

ततस्तु ये निवर्तन्ते जायन्ते वा पुनः पुनः ।
कृपणाः परितप्यन्ते तैरर्थैरभिचोदिताः

tatastu ye nivartante jāyante vā punaḥ punaḥ |
kṛpaṇāḥ paritapyante tairarthairabhicoditāḥ

अर्थसिद्धिमनर्थं च जीवितं मरणं तथा ।
सुखं दुःखं फलं चैव न द्वेष्मि न च कामये

arthasiddhimanarthaṃ ca jīvitaṃ maraṇaṃ tathā |
sukhaṃ duḥkhaṃ phalaṃ caiva na dveṣmi na ca kāmaye

हतं हन्ति हतो ह्येव यो नरो हन्ति कंचन ।
उभौ तौ न विजानीतो यश्च हन्ति हतश्च यः

hataṃ hanti hato hyeva yo naro hanti kaṃcana |
ubhau tau na vijānīto yaśca hanti hataśca yaḥ

हत्वा जित्वा च मघवन्यः कश्चित्पुरुषायते ।
अकर्ता ह्येव भवति कर्ता ह्येव करोति तत्

hatvā jitvā ca maghavanyaḥ kaścitpuruṣāyate |
akartā hyeva bhavati kartā hyeva karoti tat

को हि लोकस्य कुरुते विनाशप्रभवावुभौ ।
कृतं हि तत्कृतेनैव कर्ता तस्यापि चापरः

ko hi lokasya kurute vināśaprabhavāvubhau |
kṛtaṃ hi tatkṛtenaiva kartā tasyāpi cāparaḥ

पृथिवी ज्योतिराकाशमापो वायुश्च पञ्चमः ।
एतद्योनीनि भूतानि तत्र का परिदेवना

pṛthivī jyotirākāśamāpo vāyuśca pañcamaḥ |
etadyonīni bhūtāni tatra kā paridevanā

महाविद्योऽल्पविद्यश्च बलवान्दुर्बलश्च यः ।
दर्शनीयो विरूपश्च सुभगो दुर्भगश्च यः

mahāvidyo'lpavidyaśca balavāndurbalaśca yaḥ |
darśanīyo virūpaśca subhago durbhagaśca yaḥ

सर्वं कालः समादत्ते गम्भीरः स्वेन तेजसा ।
तस्मिन्कालवशं प्राप्ते का व्यथा मे विजानतः

sarvaṃ kālaḥ samādatte gambhīraḥ svena tejasā |
tasminkālavaśaṃ prāpte kā vyathā me vijānataḥ

दग्धमेवानुदहते हतमेवानुहन्यते ।
नश्यते नष्टमेवाग्रे लब्धव्यं लभते नरः

dagdhamevānudahate hatamevānuhanyate |
naśyate naṣṭamevāgre labdhavyaṃ labhate naraḥ

नास्य द्वीपः कुतः पारो नावारः संप्रदृश्यते ।
नान्तमस्य प्रपश्यामि विधेर्दिव्यस्य चिन्तयन्

nāsya dvīpaḥ kutaḥ pāro nāvāraḥ saṃpradṛśyate |
nāntamasya prapaśyāmi vidherdivyasya cintayan

यदि मे पश्यतः कालो भूतानि न विनाशयेत् ।
स्यान्मे हर्षश्च दर्पश्च क्रोधश्चैव शचीपते

yadi me paśyataḥ kālo bhūtāni na vināśayet |
syānme harṣaśca darpaśca krodhaścaiva śacīpate

तुषभक्षं तु मां ज्ञात्वा प्रविविक्तजने गृहे ।
बिभ्रतं गार्दभं रूपमागत्य परिगर्हसे

tuṣabhakṣaṃ tu māṃ jñātvā praviviktajane gṛhe |
bibhrataṃ gārdabhaṃ rūpamāgatya parigarhase

इच्छन्नहं विकुर्यां हि रूपाणि बहृधाऽऽत्मनः ।
विभीषणानि यानीक्ष्य पलायेथास्त्वमेव मे

icchannahaṃ vikuryāṃ hi rūpāṇi bahṛdhā''tmanaḥ |
vibhīṣaṇāni yānīkṣya palāyethāstvameva me

कालः सर्वं समादत्ते कालः सर्वं प्रयच्छति ।
कालेन विहितं सर्वं मा कृथाः शक्र पौरुषम्

kālaḥ sarvaṃ samādatte kālaḥ sarvaṃ prayacchati |
kālena vihitaṃ sarvaṃ mā kṛthāḥ śakra pauruṣam

पुरा सर्वं प्रव्यथितं मयि क्रुद्धे पुरंदर ।
विद्रवन्ति त्वया सार्धं सर्व एव दिबौकसः

purā sarvaṃ pravyathitaṃ mayi kruddhe puraṃdara |
vidravanti tvayā sārdhaṃ sarva eva dibaukasaḥ

अवैमि त्वस्य लोकस्य कर्मं शक्र सनातनम् ।
त्वमप्येवमवेक्षस्व माऽऽत्मना विस्मगं गमः

avaimi tvasya lokasya karmaṃ śakra sanātanam |
tvamapyevamavekṣasva mā''tmanā vismagaṃ gamaḥ

प्रभवश्च प्रभावश्च नात्मसंस्थः कदाचन ।
कौमारमेव ते चित्तं तथैवाद्य यथा पुरा ।
समवेक्षस्व मघवन्बुद्धिं विन्दस्व नैष्ठिकीम्

prabhavaśca prabhāvaśca nātmasaṃsthaḥ kadācana |
kaumārameva te cittaṃ tathaivādya yathā purā |
samavekṣasva maghavanbuddhiṃ vindasva naiṣṭhikīm

देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वोरगराक्षसाः ।
आसन्सर्वे मम वशे तत्सर्वं वेत्थ वासव

devā manuṣyāḥ pitaro gandharvoragarākṣasāḥ |
āsansarve mama vaśe tatsarvaṃ vettha vāsava

नमस्तस्यै दिशेऽप्यस्तु यस्यां वैरोचनो बलिः ।
इति मामभ्यपद्यन्त बुद्धिमात्सर्यमोहिताः

namastasyai diśe'pyastu yasyāṃ vairocano baliḥ |
iti māmabhyapadyanta buddhimātsaryamohitāḥ

नाहं तदनुशोचामि नात्मभ्रंशं शचीपते ।
एवं मे निश्चिता बुद्धिः शास्तुस्तिष्ठाम्यहं वशे

nāhaṃ tadanuśocāmi nātmabhraṃśaṃ śacīpate |
evaṃ me niścitā buddhiḥ śāstustiṣṭhāmyahaṃ vaśe

दृश्यते हि कुले जातो दर्शनीयः प्रतापवान् ।
दुःखं जीवन्सहामात्यो भवितव्यं हि तत्तथा

dṛśyate hi kule jāto darśanīyaḥ pratāpavān |
duḥkhaṃ jīvansahāmātyo bhavitavyaṃ hi tattathā

दौष्कुलेयस्तथा मूढो दुर्जातः शक्र दृश्यते ।
सुखं जीवन्सहामात्यो भवितव्यं हि तत्तथा

dauṣkuleyastathā mūḍho durjātaḥ śakra dṛśyate |
sukhaṃ jīvansahāmātyo bhavitavyaṃ hi tattathā

कल्याणी रूपसंपन्ना दुर्भगा शक्र दृश्यते ।
अलक्षणा विरूपा च सुभगा दृश्यते परा

kalyāṇī rūpasaṃpannā durbhagā śakra dṛśyate |
alakṣaṇā virūpā ca subhagā dṛśyate parā

नैतदस्मत्कृतं शक्र नैतच्छक्र त्वया कृतम् ।
यत्तमेवं गतो वज्रिन्यच्चाप्येवं गता वयम्

naitadasmatkṛtaṃ śakra naitacchakra tvayā kṛtam |
yattamevaṃ gato vajrinyaccāpyevaṃ gatā vayam

न कर्म तव नान्येषां कुतो मम शतक्रतो ।
ऋद्धिर्वाऽप्यथवा नर्द्धिः पर्यायकृतमेव तत्

na karma tava nānyeṣāṃ kuto mama śatakrato |
ṛddhirvā'pyathavā narddhiḥ paryāyakṛtameva tat

पश्यामि त्वां विराजन्तं देवराजमवस्थितम् ।
श्रीमन्तं द्युतिमन्तं च गर्जमानं ममोपरि

paśyāmi tvāṃ virājantaṃ devarājamavasthitam |
śrīmantaṃ dyutimantaṃ ca garjamānaṃ mamopari

एवं नैव न चेत्कालो मामाक्रम्य स्थितो भवेत् ।
पातयेयमहं त्वाऽद्य सवज्रमपि मुष्टिना

evaṃ naiva na cetkālo māmākramya sthito bhavet |
pātayeyamahaṃ tvā'dya savajramapi muṣṭinā

न तु विक्रमकालोऽयं शान्तिकालोऽयमागतः ।
कालः स्थापयते सर्वं कालः पचति वै तथा

na tu vikramakālo'yaṃ śāntikālo'yamāgataḥ |
kālaḥ sthāpayate sarvaṃ kālaḥ pacati vai tathā

मां चेदभ्यागतः कालो दानवेश्वरमूर्जितम् ।
गर्जन्तं प्रतपन्तं च कमन्यं नागमिष्यति

māṃ cedabhyāgataḥ kālo dānaveśvaramūrjitam |
garjantaṃ pratapantaṃ ca kamanyaṃ nāgamiṣyati

द्वादशानां तु भवतामादित्यानां महात्मनाम् ।
तेजांस्येकेन सर्वेषां देवराज धृतानि मे

dvādaśānāṃ tu bhavatāmādityānāṃ mahātmanām |
tejāṃsyekena sarveṣāṃ devarāja dhṛtāni me

अहमेवोद्वहाम्यापो विसृजामि च वासव ।
तपामि चैव त्रैलोक्यं विद्योताम्यहमेव च

ahamevodvahāmyāpo visṛjāmi ca vāsava |
tapāmi caiva trailokyaṃ vidyotāmyahameva ca

संरक्षामि विलुम्पामि ददाम्यहमथाददे ।
संयच्छामि नियच्छामि लोकेषु प्रभुरीश्वरः

saṃrakṣāmi vilumpāmi dadāmyahamathādade |
saṃyacchāmi niyacchāmi lokeṣu prabhurīśvaraḥ

तदद्य विनिवृत्तं मे प्रभुत्वममराधिप ।
कालसैन्यावगाढस्य सर्वं न प्रतिभाति मे

tadadya vinivṛttaṃ me prabhutvamamarādhipa |
kālasainyāvagāḍhasya sarvaṃ na pratibhāti me

नाहं कर्ता न चैव त्वं नान्यः कर्ता शचीपते ।
पर्यायेण हि भुज्यन्ते लोकाः शक्र यदृच्छया

nāhaṃ kartā na caiva tvaṃ nānyaḥ kartā śacīpate |
paryāyeṇa hi bhujyante lokāḥ śakra yadṛcchayā

मासमासार्धवेश्मानमहोरात्राभिसंवृतम् ।
ऋतुद्वारं वायुमुखमायुर्वेदविदो जनाः

māsamāsārdhaveśmānamahorātrābhisaṃvṛtam |
ṛtudvāraṃ vāyumukhamāyurvedavido janāḥ

आहुः सर्वमिदं चिन्त्यं जनाः केचिन्मनीषया ।
अनित्यपञ्चवर्षाणि षष्ठो दृश्यति देहिनाम्

āhuḥ sarvamidaṃ cintyaṃ janāḥ kecinmanīṣayā |
anityapañcavarṣāṇi ṣaṣṭho dṛśyati dehinām

अस्याः पञ्चैव चिन्तायाः पर्येष्यामि च पञ्चधा ।
ततस्तानि न पश्यामि काले तमपि वृत्रहन्

asyāḥ pañcaiva cintāyāḥ paryeṣyāmi ca pañcadhā |
tatastāni na paśyāmi kāle tamapi vṛtrahan

गम्भीरं गहनं ब्रह्म महत्तोयार्णवं यथा ।
अनादिनिधनं चाहुरक्षरं क्षरमेव च

gambhīraṃ gahanaṃ brahma mahattoyārṇavaṃ yathā |
anādinidhanaṃ cāhurakṣaraṃ kṣarameva ca

सत्त्वेषु लिङ्गमाविश्य निर्लिङ्गमपि तत्स्वयम् ।
मन्यन्ते ध्रुवमेवैनं ये जनास्तत्त्वदर्शिनः

sattveṣu liṅgamāviśya nirliṅgamapi tatsvayam |
manyante dhruvamevainaṃ ye janāstattvadarśinaḥ

यमिन्द्रियाणि सर्वाणि नानुपश्यन्ति पञ्चधा ।
तं कालमिति जानीहि यस्य सर्वमिदं वशे

yamindriyāṇi sarvāṇi nānupaśyanti pañcadhā |
taṃ kālamiti jānīhi yasya sarvamidaṃ vaśe

भूतानां तु विषर्यासं कुरुते भगवानिति ।
न ह्येतावद्भवेद्ग्राम्यं न यस्मात्प्रभवेत्पुनः

bhūtānāṃ tu viṣaryāsaṃ kurute bhagavāniti |
na hyetāvadbhavedgrāmyaṃ na yasmātprabhavetpunaḥ

गतिं हि सर्वभूतानामगत्वा क्व गमिष्यति ।
यो धावता न हातव्यस्तिष्ठन्नपि न हीयते

gatiṃ hi sarvabhūtānāmagatvā kva gamiṣyati |
yo dhāvatā na hātavyastiṣṭhannapi na hīyate

तमिन्द्रियाणि सर्वाणि नानुपश्यन्ति पञ्चधा ।
आहुश्चैनं केचिदग्निं केचिदाहुः प्रजापतिम्

tamindriyāṇi sarvāṇi nānupaśyanti pañcadhā |
āhuścainaṃ kecidagniṃ kecidāhuḥ prajāpatim

ऋतून्मासार्धमासांश्च दिवसांश्च क्षणांस्तथा ।
पूर्वाह्णमपराह्णं च मध्याह्नमपि चापरे

ṛtūnmāsārdhamāsāṃśca divasāṃśca kṣaṇāṃstathā |
pūrvāhṇamaparāhṇaṃ ca madhyāhnamapi cāpare

मुहूर्तमपि चैवाहुरेकं सन्तमनेकधा ।
तं कालमिति जानीहि यस्य सर्वमिदं वशे

muhūrtamapi caivāhurekaṃ santamanekadhā |
taṃ kālamiti jānīhi yasya sarvamidaṃ vaśe

बहूनीन्द्रसहस्राणि समतीतानि वासव ।
बलवीर्योपपन्नानि यथैव त्वं शचीपते

bahūnīndrasahasrāṇi samatītāni vāsava |
balavīryopapannāni yathaiva tvaṃ śacīpate

त्वामप्यतिबलं शक्र देवराजं बलोत्कटम् ।
प्राप्ते काले महावीर्यः कालः संशमयिष्यति

tvāmapyatibalaṃ śakra devarājaṃ balotkaṭam |
prāpte kāle mahāvīryaḥ kālaḥ saṃśamayiṣyati

य इदं सर्वमादत्ते तस्माच्छक्र स्थिरो भव ।
मया त्वया च पूर्वैश्च न स शक्योऽतिवर्तितुम्

ya idaṃ sarvamādatte tasmācchakra sthiro bhava |
mayā tvayā ca pūrvaiśca na sa śakyo'tivartitum

यामेतां प्राप्य जानीषे राज्यश्रियमनुत्तमाम् ।
स्थिता मयीति तन्मिथ्या नैषा ह्येकत्र तिष्ठति

yāmetāṃ prāpya jānīṣe rājyaśriyamanuttamām |
sthitā mayīti tanmithyā naiṣā hyekatra tiṣṭhati

स्थिता हीन्द्रसहस्रेषु त्वद्विशिष्टतमेष्वियम् ।
मां च लोला परित्यज्य त्वामगाद्विबुधाधिप

sthitā hīndrasahasreṣu tvadviśiṣṭatameṣviyam |
māṃ ca lolā parityajya tvāmagādvibudhādhipa

मैवं शक्र पुनः कार्षीः शान्तो भवितुमर्हसि ।
त्वामप्येवंविधं ज्ञात्वा क्षिप्रमन्यं गमिष्यति ।
कालेन चोदिता शक्र मा ते गर्वः शतक्रतो

maivaṃ śakra punaḥ kārṣīḥ śānto bhavitumarhasi |
tvāmapyevaṃvidhaṃ jñātvā kṣipramanyaṃ gamiṣyati |
kālena coditā śakra mā te garvaḥ śatakrato

क्षमस्व कालयोगं तमागतं विद्धि देवप ।
निर्लज्जश्चैव कस्मात्त्वं देवराज विकत्थसे

kṣamasva kālayogaṃ tamāgataṃ viddhi devapa |
nirlajjaścaiva kasmāttvaṃ devarāja vikatthase

सर्वासुराणामधिपः सर्वदेवभयंकरः ।
जितवान्ब्रह्मणो लोकं को विद्यादागतं गतिम्

sarvāsurāṇāmadhipaḥ sarvadevabhayaṃkaraḥ |
jitavānbrahmaṇo lokaṃ ko vidyādāgataṃ gatim