अध्याय 229: प्रह्लाद बताते हैं कि वे शोक क्यों नहीं करते

यदिदं कर्म लोकेऽस्मिञ्शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।
पुरुषं योजयत्येव फलयोगेन भारत

yadidaṃ karma loke'smiñśubhaṃ vā yadi vā'śubham |
puruṣaṃ yojayatyeva phalayogena bhārata

कर्ता स्वित्तस्य पुरुष उताहो नेति संशयः ।
एतदिच्छामि तत्त्वेन त्वत्तः श्रोतुं पितामह

kartā svittasya puruṣa utāho neti saṃśayaḥ |
etadicchāmi tattvena tvattaḥ śrotuṃ pitāmaha

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रह्लादस्य च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
prahlādasya ca saṃvādamindrasya ca yudhiṣṭhira

असक्तं धूतपाप्मानं कुले जातं बहुश्रुतम् ।
अस्तब्धमनहंकारं सत्वस्थं संयतेन्द्रियम्

asaktaṃ dhūtapāpmānaṃ kule jātaṃ bahuśrutam |
astabdhamanahaṃkāraṃ satvasthaṃ saṃyatendriyam

तुल्यनिन्दास्तुतिं दान्तं शून्यागारसमाकृतिम् ।
चराचराणां भूतानां विदितप्रभवाप्ययम्

tulyanindāstutiṃ dāntaṃ śūnyāgārasamākṛtim |
carācarāṇāṃ bhūtānāṃ viditaprabhavāpyayam

अक्रुध्यन्तमहृष्यन्तमप्रियेषु प्रियेषु च ।
काञ्चने वाऽथ लोष्ठे वा उभयोः समदर्शनम्

akrudhyantamahṛṣyantamapriyeṣu priyeṣu ca |
kāñcane vā'tha loṣṭhe vā ubhayoḥ samadarśanam

आत्मनि श्रेयसि ज्ञाने धीरं निश्चितनिश्चयम् ॥
परावरज्ञं भूतानां सर्वज्ञं सर्वदर्शनम्

ātmani śreyasi jñāne dhīraṃ niścitaniścayam ||
parāvarajñaṃ bhūtānāṃ sarvajñaṃ sarvadarśanam

अव्यक्तात्मनि गोविन्दे वासुदेवे महात्मनि ।
हृदयेन समाविष्टं सर्वभावप्रियंकरम्

avyaktātmani govinde vāsudeve mahātmani |
hṛdayena samāviṣṭaṃ sarvabhāvapriyaṃkaram

भक्तं भागवतं नित्यं नारायणपरायणम् ।
ध्यायन्तं परमात्मानं हिरण्यकशिपोः सुतम्

bhaktaṃ bhāgavataṃ nityaṃ nārāyaṇaparāyaṇam |
dhyāyantaṃ paramātmānaṃ hiraṇyakaśipoḥ sutam

शक्रः प्रह्लादमासीनमेकान्ते संयतेन्द्रियम् ।
बुभुत्समानस्तत्प्रज्ञामभिगम्येदमब्रवीत्

śakraḥ prahlādamāsīnamekānte saṃyatendriyam |
bubhutsamānastatprajñāmabhigamyedamabravīt

यैः कैश्चित्संमतो लोके गुणैः स्यात्पुरुषो नृषु ।
भवत्यनपगान्सर्वांस्तान्गुणाँल्लक्षयामहे

yaiḥ kaiścitsaṃmato loke guṇaiḥ syātpuruṣo nṛṣu |
bhavatyanapagānsarvāṃstānguṇām̐llakṣayāmahe

अथ ते लक्ष्यते बुद्धिः समा बालजनैरिह ।
आत्मानं मन्यमानः सञ्श्रेयः किमिह मन्यसे

atha te lakṣyate buddhiḥ samā bālajanairiha |
ātmānaṃ manyamānaḥ sañśreyaḥ kimiha manyase

बद्धः पाशैश्च्युतः स्थानाद्द्विषतां वशमागतः ।
श्रिया विहीनः प्रह्लाद शोचितव्ये न शोचसि

baddhaḥ pāśaiścyutaḥ sthānāddviṣatāṃ vaśamāgataḥ |
śriyā vihīnaḥ prahlāda śocitavye na śocasi

प्रज्ञालाभेन दैतेय उताहो धृतिमत्तथा ।
प्रह्लाद स्वस्थरूपोऽसि पश्यन्व्यसनमात्मनः

prajñālābhena daiteya utāho dhṛtimattathā |
prahlāda svastharūpo'si paśyanvyasanamātmanaḥ

इति संचोदितस्तेन धीरो निश्चितनिश्चयः ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा स्वां प्रज्ञामनुवर्णयन्

iti saṃcoditastena dhīro niścitaniścayaḥ |
uvāca ślakṣṇayā vācā svāṃ prajñāmanuvarṇayan

प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च भूतानां यो न बुध्यते ।
तस्य स्तम्भो भवेद्बाल्यान्नास्ति स्तंभोऽनुपश्यतः

pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca bhūtānāṃ yo na budhyate |
tasya stambho bhavedbālyānnāsti staṃbho'nupaśyataḥ

गहनं सर्वभूतानां ध्येयं नित्यं सनातनम् ।
अनिग्रहमनौपम्यं सर्वाकारं परात्परम्

gahanaṃ sarvabhūtānāṃ dhyeyaṃ nityaṃ sanātanam |
anigrahamanaupamyaṃ sarvākāraṃ parātparam

सर्वावरणसंभूतं तस्मादेतत्प्रवर्तते ।
तन्मया अपि संपश्य नानालक्षणलक्षिताः

sarvāvaraṇasaṃbhūtaṃ tasmādetatpravartate |
tanmayā api saṃpaśya nānālakṣaṇalakṣitāḥ

स वै पाति जगत्स्रष्टा विष्णुरित्यभिशब्दितः ।
पुनर्दर्शति संप्राप्ते------सुरेश्चरः

sa vai pāti jagatsraṣṭā viṣṇurityabhiśabditaḥ |
punardarśati saṃprāpte------sureścaraḥ

स्वभावात्संप्रवर्तन्ते निवर्तन्ते तथैव च ।
सर्वे भावास्तथा भावाः पुरुषार्थो न विद्यते

svabhāvātsaṃpravartante nivartante tathaiva ca |
sarve bhāvāstathā bhāvāḥ puruṣārtho na vidyate

पुरुषार्थस्य चाभावे नास्ति कश्चित्स्वकारकः ।
स्वयं च कुर्वतस्तस्य जातु मानो भवेदिह

puruṣārthasya cābhāve nāsti kaścitsvakārakaḥ |
svayaṃ ca kurvatastasya jātu māno bhavediha

यस्तु कर्तारमात्मानं मन्यते साध्वसाधु वा ।
तस्य दोषवती प्रज्ञा अतत्त्वज्ञेति मे मतिः

yastu kartāramātmānaṃ manyate sādhvasādhu vā |
tasya doṣavatī prajñā atattvajñeti me matiḥ

यदि स्यात्पुरुषः कर्ता शक्रात्मश्रेयसे ध्रुवम् ।
आरम्भास्तस्य सिद्ध्येयुर्न तु जातु पराभवेत्

yadi syātpuruṣaḥ kartā śakrātmaśreyase dhruvam |
ārambhāstasya siddhyeyurna tu jātu parābhavet

अनिष्टस्य हि निर्वृत्तिरनिवृत्तिः प्रियस्य च ।
लक्ष्यते यतमानानां पुरुषार्थस्ततः कुतः

aniṣṭasya hi nirvṛttiranivṛttiḥ priyasya ca |
lakṣyate yatamānānāṃ puruṣārthastataḥ kutaḥ

अनिष्टस्याभिनिर्वृत्तिमिष्टसंवृतिमेव च ।
अप्रयत्नेन पश्यामः केषां चित्तत्स्वभावतः

aniṣṭasyābhinirvṛttimiṣṭasaṃvṛtimeva ca |
aprayatnena paśyāmaḥ keṣāṃ cittatsvabhāvataḥ

प्रतिरूपतराः केचिद्दृस्यन्ते बुद्धिमत्तराः ।
विरूपेभ्योऽल्पबुद्धिभ्यो लिप्समाना धनागमं

pratirūpatarāḥ keciddṛsyante buddhimattarāḥ |
virūpebhyo'lpabuddhibhyo lipsamānā dhanāgamaṃ

स्वभावप्रेरिताः सर्वे निविशन्ते गुणा यदा ।
शुभाशुभास्तदा तत्र तस्य किं मानकारणम्

svabhāvapreritāḥ sarve niviśante guṇā yadā |
śubhāśubhāstadā tatra tasya kiṃ mānakāraṇam

स्वभावादेव तत्सर्वमिति मे निश्चिता मतिः ।
आत्मप्रतिष्ठा प्रज्ञा वा मम नास्ति ततोऽन्यथा

svabhāvādeva tatsarvamiti me niścitā matiḥ |
ātmapratiṣṭhā prajñā vā mama nāsti tato'nyathā

कर्मजं त्विह मन्यन्ते पलयोगं शुभाशुभम् ।
कर्मणां विषयं कृत्स्नमहं वक्ष्यामि तच्छृणु

karmajaṃ tviha manyante palayogaṃ śubhāśubham |
karmaṇāṃ viṣayaṃ kṛtsnamahaṃ vakṣyāmi tacchṛṇu

यथा वेदयते कश्चिदोदनं पायसं ह्यदन् ।
एवं सर्वाणि कर्माणि स्वभावस्यैव लक्षणम्

yathā vedayate kaścidodanaṃ pāyasaṃ hyadan |
evaṃ sarvāṇi karmāṇi svabhāvasyaiva lakṣaṇam

विकारानेव यो वेद न वेद प्रकृतिं पराम् ।
तस्य स्तंभोऽभवेद्बाल्यान्नास्ति स्तंभोऽनुपश्यतः

vikārāneva yo veda na veda prakṛtiṃ parām |
tasya staṃbho'bhavedbālyānnāsti staṃbho'nupaśyataḥ

स्वभावभाविनो भावान्सर्वानेवेह निश्चये ।
बुद्ध्यमानस्य दर्पो वा मानो वा किं करिष्यति

svabhāvabhāvino bhāvānsarvāneveha niścaye |
buddhyamānasya darpo vā māno vā kiṃ kariṣyati

वेद धर्मविधिं कृत्स्नं भूतानां चाप्यनित्यताम् ।
तस्माच्छक्र न शोचारि सर्वं ह्येवेदमन्तवत्

veda dharmavidhiṃ kṛtsnaṃ bhūtānāṃ cāpyanityatām |
tasmācchakra na śocāri sarvaṃ hyevedamantavat

निर्ममो निरहंकारो निरीहो मुक्तबन्धनः ।
स्वस्थो व्यपेतः पश्यामि भूतानां प्रभवाप्ययौ

nirmamo nirahaṃkāro nirīho muktabandhanaḥ |
svastho vyapetaḥ paśyāmi bhūtānāṃ prabhavāpyayau

कृतप्रज्ञस्य दान्तस्य वितृष्णाय निराशिषः ।
नायासो विद्यते शक्र पश्यतो योगवित्तया

kṛtaprajñasya dāntasya vitṛṣṇāya nirāśiṣaḥ |
nāyāso vidyate śakra paśyato yogavittayā

प्रकृतौ च विकारे च न मे प्रीतिर्न च द्विषे ।
द्वेष्टारं च न पश्यामि यो ममाद्य विरुध्यति

prakṛtau ca vikāre ca na me prītirna ca dviṣe |
dveṣṭāraṃ ca na paśyāmi yo mamādya virudhyati

नोर्ध्वं नावाङ्वतिर्यक्च न क्वचिच्छक्र कामये ।
न हि ज्ञेये न विज्ञाने नाज्ञाने विद्यतेऽन्तरम्

nordhvaṃ nāvāṅvatiryakca na kvacicchakra kāmaye |
na hi jñeye na vijñāne nājñāne vidyate'ntaram

येनैषा लभ्यते प्रज्ञा येन शान्तिरवाप्यते ।
प्रब्रूहि तमुपायं मे सम्यक्प्रह्लाद पृच्छते

yenaiṣā labhyate prajñā yena śāntiravāpyate |
prabrūhi tamupāyaṃ me samyakprahlāda pṛcchate

आर्जवेनाप्रमादेन प्रसादेनात्मवत्तया ।
गुरुशुश्रूषया शक्र पुरुषो लभते महत्

ārjavenāpramādena prasādenātmavattayā |
guruśuśrūṣayā śakra puruṣo labhate mahat

स्वभावाल्लभते प्रज्ञां शान्तिमेति स्वभावतः ।
स्वभावादेव तत्सर्वं यत्किंचिदनुपश्यति

svabhāvāllabhate prajñāṃ śāntimeti svabhāvataḥ |
svabhāvādeva tatsarvaṃ yatkiṃcidanupaśyati

नैवान्तरं विजानाति श्रुत्वा गुरुमुखात्ततः ।
वाक्यं वाक्यार्थविज्ञानमालोक्य मनसा यतिः

naivāntaraṃ vijānāti śrutvā gurumukhāttataḥ |
vākyaṃ vākyārthavijñānamālokya manasā yatiḥ

विवेकप्रत्ययापन्नमात्मानमनुपश्यति ।
विरज्यति ततो भीत्या परमेश्वरमृच्छति

vivekapratyayāpannamātmānamanupaśyati |
virajyati tato bhītyā parameśvaramṛcchati

त्रातारं सर्वदुःखानां तत्सुखान्वेषणं ततः ।
करोति सद्भिः संसर्गमलं सन्तः सुखाय वै

trātāraṃ sarvaduḥkhānāṃ tatsukhānveṣaṇaṃ tataḥ |
karoti sadbhiḥ saṃsargamalaṃ santaḥ sukhāya vai

सतां सकाशादाज्ञाय मार्गं लक्षणवत्तया ।
सर्वसङ्गविनिर्मुक्तः परमात्मानमृच्छति

satāṃ sakāśādājñāya mārgaṃ lakṣaṇavattayā |
sarvasaṅgavinirmuktaḥ paramātmānamṛcchati

विषयेच्छाकृतो धर्मं सरजस्को भयावहः ।
धर्महानिमवाप्नोति क्रमात्तेन नरः पुनः

viṣayecchākṛto dharmaṃ sarajasko bhayāvahaḥ |
dharmahānimavāpnoti kramāttena naraḥ punaḥ

भक्तिहीनो भवत्येव परमात्मनि चाच्युत ।
वाचके वाऽपि च स्थानं न हन्त्येव विमोचितः

bhaktihīno bhavatyeva paramātmani cācyuta |
vācake vā'pi ca sthānaṃ na hantyeva vimocitaḥ

सार्क्ष्ये चास्य रतिर्नित्यं संसारे च रतिर्भवेत् ।
तस्य नित्यमविज्ञानादात्माचैव न सिद्ध्यति

sārkṣye cāsya ratirnityaṃ saṃsāre ca ratirbhavet |
tasya nityamavijñānādātmācaiva na siddhyati

उन्मत्तवृत्तिर्भवति क्रमादेवं प्रवर्तते ।
आशौचं वर्धते नित्यं न शाम्यति कथंचन

unmattavṛttirbhavati kramādevaṃ pravartate |
āśaucaṃ vardhate nityaṃ na śāmyati kathaṃcana

विषये चान्वितस्यास्य मोक्षवाञ्छा न जायते ।
हेत्वाभासेषु संलीनः स्तौति वैषयिकान्गुणान्

viṣaye cānvitasyāsya mokṣavāñchā na jāyate |
hetvābhāseṣu saṃlīnaḥ stauti vaiṣayikānguṇān

न शास्त्राणि शृणोत्येव मानदर्पसमन्वितः ।
स्वतःसिद्धं न भोगस्तं स्वतः सिद्धं न वेत्ति च ।
चिद्रूपधारणं चैव परसृष्टिमथाव्ययम्

na śāstrāṇi śṛṇotyeva mānadarpasamanvitaḥ |
svataḥsiddhaṃ na bhogastaṃ svataḥ siddhaṃ na vetti ca |
cidrūpadhāraṇaṃ caiva parasṛṣṭimathāvyayam

नानायोनिगतस्तेन भ्राम्यमाणः स्वकर्मभिः ।
तीर्णपारं न जानाति महामोहसमन्वितः ।
आचार्यसंश्रयाद्विद्याद्विनयं समुपागतः

nānāyonigatastena bhrāmyamāṇaḥ svakarmabhiḥ |
tīrṇapāraṃ na jānāti mahāmohasamanvitaḥ |
ācāryasaṃśrayādvidyādvinayaṃ samupāgataḥ

अनुकूलेषु धर्मेषु चिनोत्येनं ततस्ततः ।
आचार्य इति च ख्यातस्तेनासौ बलवृत्रहन्

anukūleṣu dharmeṣu cinotyenaṃ tatastataḥ |
ācārya iti ca khyātastenāsau balavṛtrahan

नियतेनैव सद्भावस्तेन जन्मान्तरादिषु ।
कर्मसञ्चयतूलौघः क्षिप्यते ज्ञानवायुना

niyatenaiva sadbhāvastena janmāntarādiṣu |
karmasañcayatūlaughaḥ kṣipyate jñānavāyunā

एवं युक्तसमाचारः संसारविनिवर्तकः ।
अनुकूलवृत्तिं सततं छिनत्त्येव भृगुर्यथा

evaṃ yuktasamācāraḥ saṃsāravinivartakaḥ |
anukūlavṛttiṃ satataṃ chinattyeva bhṛguryathā

येन चायं समापन्नं वैतृष्ण्यं नाधिगच्छति ।
अभ्यन्तरः स्मृतः शक्र तत्साम्यं परिवर्जयेत्

yena cāyaṃ samāpannaṃ vaitṛṣṇyaṃ nādhigacchati |
abhyantaraḥ smṛtaḥ śakra tatsāmyaṃ parivarjayet

प्रथमं तत्कृतेनैव कर्मणा परिमृच्छति ।
द्वितीयं स्वप्नयोगं च कर्मणा परिगच्छति

prathamaṃ tatkṛtenaiva karmaṇā parimṛcchati |
dvitīyaṃ svapnayogaṃ ca karmaṇā parigacchati

एतैरक्षैः समापन्नः प्रत्यक्षोऽसौ समास्थितः ।
सुपुप्त्याख्यस्तुरीयोसौ न च ह्यावरणान्वितः

etairakṣaiḥ samāpannaḥ pratyakṣo'sau samāsthitaḥ |
supuptyākhyasturīyosau na ca hyāvaraṇānvitaḥ

लोकवृत्त्या तमीशानं यजञ्जुह्वन्यमी भवेत् ।
आत्मन्यायासयोगेन निष्क्रियं स परात्परम्

lokavṛttyā tamīśānaṃ yajañjuhvanyamī bhavet |
ātmanyāyāsayogena niṣkriyaṃ sa parātparam

आयामे तां विजानाति मायैषा परमात्मनः ।
प्रातिभासिकसामान्याद्बुद्धेर्या संविदात्मिका

āyāme tāṃ vijānāti māyaiṣā paramātmanaḥ |
prātibhāsikasāmānyādbuddheryā saṃvidātmikā

स्फुलिङ्गसत्त्वसदृशादग्निभावो यथा भवेत् ।
शिशूनामेवमज्ञानामात्मभावोऽन्यथा स्मृतः

sphuliṅgasattvasadṛśādagnibhāvo yathā bhavet |
śiśūnāmevamajñānāmātmabhāvo'nyathā smṛtaḥ

साध्येऽप्यवस्तुभूताख्ये मित्रामित्रादयः कुतः ।
तदभावे तु शोकाद्या न वर्तन्ते सुरेश्वर

sādhye'pyavastubhūtākhye mitrāmitrādayaḥ kutaḥ |
tadabhāve tu śokādyā na vartante sureśvara

एवं बुध्यस्व भगवन्समबुद्धिं समन्वियात् ।
उपायमेतदाख्यातं मा वक्रं गच्छ देवप

evaṃ budhyasva bhagavansamabuddhiṃ samanviyāt |
upāyametadākhyātaṃ mā vakraṃ gaccha devapa

ज्ञानेन पश्यते कर्म ज्ञानिनां न प्रवर्तकम् ।
यावदारब्धमस्येह तावन्नैवोपशाम्यति

jñānena paśyate karma jñānināṃ na pravartakam |
yāvadārabdhamasyeha tāvannaivopaśāmyati

तदन्ते तं प्रयात्येव न विद्वानिति मे मतिः ।
यदस्य वाचकं वक्ष्ये संस्मरे तद्भवेत्तदा

tadante taṃ prayātyeva na vidvāniti me matiḥ |
yadasya vācakaṃ vakṣye saṃsmare tadbhavettadā

तेनतेन च भावेन अपायं तत्र पश्यति ।
स्थानभेदेषु वागेषा तालुसंस्था यथा तथा

tenatena ca bhāvena apāyaṃ tatra paśyati |
sthānabhedeṣu vāgeṣā tālusaṃsthā yathā tathā

तद्वदुद्धिगता ह्यर्था बुद्धिमात्मगतः सदा

tadvaduddhigatā hyarthā buddhimātmagataḥ sadā

समस्तसंकल्पविशेषमुक्तं
परं पराणां परमं महात्मा ।
त्रय्यन्तविद्भिः परिगीयतेऽसौ
विष्णुर्विभुर्वास्ति गुणो न नित्यम्

samastasaṃkalpaviśeṣamuktaṃ
paraṃ parāṇāṃ paramaṃ mahātmā |
trayyantavidbhiḥ parigīyate'sau
viṣṇurvibhurvāsti guṇo na nityam

न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनम्

na cakṣuṣā paśyati kaścidenam

भक्त्या च धृत्या च समाहितात्मा
ज्ञानस्वरूपं परिपश्यतीह

bhaktyā ca dhṛtyā ca samāhitātmā
jñānasvarūpaṃ paripaśyatīha

वदन्ति तन्मे भगवान्ददौ स
स एव शेषं मघवान्महात्मा ।
एवं ममोपायमवैहि शक्र
तस्माल्लोको नास्ति मह्यं सदैव

vadanti tanme bhagavāndadau sa
sa eva śeṣaṃ maghavānmahātmā |
evaṃ mamopāyamavaihi śakra
tasmālloko nāsti mahyaṃ sadaiva

इत्युक्तो दैत्यपतिना शक्रो विस्मयमागमत् ।
प्रीतिमांश्च तदा राजंस्तद्वाक्यं प्रत्यपूजयत्

ityukto daityapatinā śakro vismayamāgamat |
prītimāṃśca tadā rājaṃstadvākyaṃ pratyapūjayat

स तदाभ्यर्च्य दैत्येन्द्रं त्रैलोक्यपतिरीश्वरः ।
असुरेन्द्रमुपामन्त्र्य जगाम स्वं निवेशनम्

sa tadābhyarcya daityendraṃ trailokyapatirīśvaraḥ |
asurendramupāmantrya jagāma svaṃ niveśanam