अध्याय 228: तप क्या है, और सुवर्चला की कथा फिर

यदिदं तप इत्याहुः किं तपः संप्रकीर्तितम् ।
उपवासमथान्यत्तु वेदाचारमथो नु किम् ।
शास्त्रं तपो महाप्राज्ञ तन्मे ब्रूहि पितामह

yadidaṃ tapa ityāhuḥ kiṃ tapaḥ saṃprakīrtitam |
upavāsamathānyattu vedācāramatho nu kim |
śāstraṃ tapo mahāprājña tanme brūhi pitāmaha

पक्षमासोपवासादीन्मन्यन्ते वै तपोधनाः ।
वेदव्रतादीनि तप अपरे वेदपारगाः ।
वेदपारायणं चान्ये चाहुस्तत्वमथापरे

pakṣamāsopavāsādīnmanyante vai tapodhanāḥ |
vedavratādīni tapa apare vedapāragāḥ |
vedapārāyaṇaṃ cānye cāhustatvamathāpare

यथाविहितमाचारस्तपः सर्वं व्रतं गताः ।
आत्मविद्याविधानं यत्तत्तपः परिकीर्तितम्

yathāvihitamācārastapaḥ sarvaṃ vrataṃ gatāḥ |
ātmavidyāvidhānaṃ yattattapaḥ parikīrtitam

त्यागस्तपस्तथा शान्तिस्तप इन्द्रियनिग्रहः ।
ब्रह्मचर्यं तपः प्रोक्तमाहुरेवं द्विजातयः

tyāgastapastathā śāntistapa indriyanigrahaḥ |
brahmacaryaṃ tapaḥ proktamāhurevaṃ dvijātayaḥ

सदोपवासो यो विद्वान्ब्रह्मचारी सदा भवेत्

sadopavāso yo vidvānbrahmacārī sadā bhavet

यो मुनिश्च सदा धीमान्विघसाशी विमत्सरः ।
ततस्त्वनन्तमप्याहुर्यो नित्यमतिथिप्रियः

yo muniśca sadā dhīmānvighasāśī vimatsaraḥ |
tatastvanantamapyāhuryo nityamatithipriyaḥ

नान्तराशीस्ततो नित्यमुपवासी महाव्रतः ।
ऋतुगामी तथा प्रोक्तो विघसाशी स्मृतो बुधैः

nāntarāśīstato nityamupavāsī mahāvrataḥ |
ṛtugāmī tathā prokto vighasāśī smṛto budhaiḥ

भृत्यशेषं तु यो भुङ्क्ते यज्ञशेषं तथाऽमृतम् ।
एवं नानार्थसंयोगं तपः शश्वदुदाहृतम्

bhṛtyaśeṣaṃ tu yo bhuṅkte yajñaśeṣaṃ tathā'mṛtam |
evaṃ nānārthasaṃyogaṃ tapaḥ śaśvadudāhṛtam

केषां लोका ह्यपर्यन्ताः सर्वे सत्यव्रते स्थिताः ।
येऽपि कर्ममयं प्राहुस्ते द्विजा ब्राह्मणाः स्मृताः ।
रमन्ते दिव्यभोगैश्च पूजिता ह्यप्सरोगणैः

keṣāṃ lokā hyaparyantāḥ sarve satyavrate sthitāḥ |
ye'pi karmamayaṃ prāhuste dvijā brāhmaṇāḥ smṛtāḥ |
ramante divyabhogaiśca pūjitā hyapsarogaṇaiḥ

ज्ञानात्मकं तपश्शब्दं ये वदन्ति विनिश्चिताः ।
ते ह्यन्तराऽऽत्मसद्भावं प्रपन्ना नृपसत्तम

jñānātmakaṃ tapaśśabdaṃ ye vadanti viniścitāḥ |
te hyantarā''tmasadbhāvaṃ prapannā nṛpasattama

एतत्ते नृपशार्दूल प्रोक्तं यत्पृष्ट्वानसि ।
यथा वस्तुनि संज्ञानि विविधानि भवन्त्युत

etatte nṛpaśārdūla proktaṃ yatpṛṣṭvānasi |
yathā vastuni saṃjñāni vividhāni bhavantyuta

पितामह महाप्राज्ञ राजाधीना नृपाः पुनः ।
अन्यानि च सहस्राणि नामानि विविधानि च

pitāmaha mahāprājña rājādhīnā nṛpāḥ punaḥ |
anyāni ca sahasrāṇi nāmāni vividhāni ca

प्रतियोगीनि वै तेषां छन्नान्यस्तमितानि च ।
दृढं सर्वं प्राकृतकभिदं सर्वत्र पश्य वै

pratiyogīni vai teṣāṃ channānyastamitāni ca |
dṛḍhaṃ sarvaṃ prākṛtakabhidaṃ sarvatra paśya vai

तस्माद्यथागतं राजन्यथारुचि नृणां भवेत् ।
अस्मिन्नर्थे पुरावृत्तं शृणु राजन्युधिष्ठिर

tasmādyathāgataṃ rājanyathāruci nṛṇāṃ bhavet |
asminnarthe purāvṛttaṃ śṛṇu rājanyudhiṣṭhira

ब्राह्मणानां समूहे तु यदुवाच सुवर्चला ।
देवलस्य सुता विद्वन्सर्वलक्षणशोभिता

brāhmaṇānāṃ samūhe tu yaduvāca suvarcalā |
devalasya sutā vidvansarvalakṣaṇaśobhitā

कन्या सुवर्चला नाम योगभावितचेतना ।
हेतुना केन जाता सा निर्द्वन्द्वा नष्टसंशया

kanyā suvarcalā nāma yogabhāvitacetanā |
hetunā kena jātā sā nirdvandvā naṣṭasaṃśayā

साऽब्रवीत्पितरं विप्रं वरान्वेषणतत्परा

sā'bravītpitaraṃ vipraṃ varānveṣaṇatatparā

अन्धाय मां महाप्राज्ञ देहि वीक्ष्य सुलोचनम् ।
एवं स्म च पितः शश्वन्मयेदं---मुने

andhāya māṃ mahāprājña dehi vīkṣya sulocanam |
evaṃ sma ca pitaḥ śaśvanmayedaṃ---mune

न शक्यं प्रार्थितुं वत्से त्वयाऽद्य प्रतिभाति मे ।
अन्धताऽनन्धता चेति विचारो मम जायते ।
उन्मत्तेव सुते वाक्यं भाषसे पृथुलोचने

na śakyaṃ prārthituṃ vatse tvayā'dya pratibhāti me |
andhatā'nandhatā ceti vicāro mama jāyate |
unmatteva sute vākyaṃ bhāṣase pṛthulocane

नाहमुन्मत्तभूताऽऽद्य बुद्धिपूर्वं ब्रवीमि ते ।
विद्धि वैतादृशं लोके स मां भजति वेदवित्

nāhamunmattabhūtā''dya buddhipūrvaṃ bravīmi te |
viddhi vaitādṛśaṃ loke sa māṃ bhajati vedavit

यान्यांस्त्वं मन्यसे दातुं मां द्विजोत्तम तानिह ।
आनयान्यान्महाभाग ह्यहं द्रक्ष्यामि तेषु तम्

yānyāṃstvaṃ manyase dātuṃ māṃ dvijottama tāniha |
ānayānyānmahābhāga hyahaṃ drakṣyāmi teṣu tam

तथेति चोक्त्वा तां विप्रः प्रेषयामास शिष्यकान् ।
ऋषेः प्रभावं दृष्ट्वा ते कन्यायाश्च द्विजोत्तमाः ।
अनेकमुनयो राजन्संप्राप्ता देवलाश्रमम्

tatheti coktvā tāṃ vipraḥ preṣayāmāsa śiṣyakān |
ṛṣeḥ prabhāvaṃ dṛṣṭvā te kanyāyāśca dvijottamāḥ |
anekamunayo rājansaṃprāptā devalāśramam

तानागतानथाभ्यर्च्यं कन्यामाह पिता महान् ।
यदीच्छसि वरं भद्रे तं विप्रं वरय स्वयम्

tānāgatānathābhyarcyaṃ kanyāmāha pitā mahān |
yadīcchasi varaṃ bhadre taṃ vipraṃ varaya svayam

तथेचि चोक्त्वा कल्याणी तप्तहेमनिभानना ।
करसंमितमध्याङ्गी वाक्यमाह तपोधनाः

tatheci coktvā kalyāṇī taptahemanibhānanā |
karasaṃmitamadhyāṅgī vākyamāha tapodhanāḥ

यद्यस्ति संमतो विप्रो ह्यन्धोऽनन्धः स मे वरः ।
नोचुर्विप्रा महाभागां प्रतिवाक्यं ययुश्च ते

yadyasti saṃmato vipro hyandho'nandhaḥ sa me varaḥ |
nocurviprā mahābhāgāṃ prativākyaṃ yayuśca te

कन्या च तिष्ठतामत्र पितुर्वेश्मनि भारत

kanyā ca tiṣṭhatāmatra piturveśmani bhārata

श्वेतकेतुः कहालस्य श्यालः परमधर्मवित् ।
श्रुत्वा ब्रह्मा तदागम्य कन्यामाह महीपते

śvetaketuḥ kahālasya śyālaḥ paramadharmavit |
śrutvā brahmā tadāgamya kanyāmāha mahīpate

सोहं भद्रे समावृत्तस्त्वयोक्तो यः पुरा द्विजः ।
विशालनयनं विद्धि मामन्धोऽहं वृणीष्व माम्

sohaṃ bhadre samāvṛttastvayokto yaḥ purā dvijaḥ |
viśālanayanaṃ viddhi māmandho'haṃ vṛṇīṣva mām

कथं विशालनेत्रोऽसि कथं वा त्वमलोचनः ।
ब्रूहि पश्चादहं विद्वन्परीक्षे त्वां द्विजोत्तम

kathaṃ viśālanetro'si kathaṃ vā tvamalocanaḥ |
brūhi paścādahaṃ vidvanparīkṣe tvāṃ dvijottama

शब्दे स्पर्शे तथा रूपे रसे गन्धे सहेतुकम् ।
न मे प्रवर्तते चेतो न प्रत्यक्षं हि तेषु मे ।
अलोचनोऽहं तस्माद्धि न गतिर्विद्यते यतः

śabde sparśe tathā rūpe rase gandhe sahetukam |
na me pravartate ceto na pratyakṣaṃ hi teṣu me |
alocano'haṃ tasmāddhi na gatirvidyate yataḥ

येन पश्यति सुश्रोणि भाषते स्पृशते पुनः ।
भुज्यते घ्रायते नित्यं शृणोति मनुते तथा

yena paśyati suśroṇi bhāṣate spṛśate punaḥ |
bhujyate ghrāyate nityaṃ śṛṇoti manute tathā

तच्चक्षुर्विद्यते मह्यं येन पश्यति वै स्फुटम् ।
सुलोचनोऽहं भद्रे वै पृच्छ वा किं वदामि ते ।
सर्वमस्मिन्न मे विद्या विद्वान्हि परमार्थतः

taccakṣurvidyate mahyaṃ yena paśyati vai sphuṭam |
sulocano'haṃ bhadre vai pṛccha vā kiṃ vadāmi te |
sarvamasminna me vidyā vidvānhi paramārthataḥ

सा विशुद्धा ततो भूत्वा श्वेतकेतुं महामुनिम् ।
प्रणम्य पूजयामास तां भार्यां स च लब्धवान्

sā viśuddhā tato bhūtvā śvetaketuṃ mahāmunim |
praṇamya pūjayāmāsa tāṃ bhāryāṃ sa ca labdhavān

वैराग्यसंयुता कन्या तादृशं परिमुत्तमम् ।
प्राप्ता राजन्महाप्राज्ञ तस्मादर्थः पृथक्पृथक्

vairāgyasaṃyutā kanyā tādṛśaṃ parimuttamam |
prāptā rājanmahāprājña tasmādarthaḥ pṛthakpṛthak

एतत्ते कथितं राजन्किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

etatte kathitaṃ rājankiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi