अध्याय 225: भीष्म दम की महिमा कहते हैं

किं कुर्वन्सुखमाप्नोति किं कुर्वन्दुःखमाप्नुयात् ।
किं कुर्वन्निर्भयो लोके सिद्धश्चरति भारत

kiṃ kurvansukhamāpnoti kiṃ kurvanduḥkhamāpnuyāt |
kiṃ kurvannirbhayo loke siddhaścarati bhārata

दममेव प्रशंसन्ति वृद्धाः श्रुतिसमाधयः ।
सर्वेषामेव वर्णानां ब्राह्मणस्य विशेषतः

damameva praśaṃsanti vṛddhāḥ śrutisamādhayaḥ |
sarveṣāmeva varṇānāṃ brāhmaṇasya viśeṣataḥ

नादान्तस्य क्रियासिद्धिर्यथावदुपपद्यते ।
क्रिया तपश्च देवाश्च दमे सर्वं प्रतिष्ठितम्

nādāntasya kriyāsiddhiryathāvadupapadyate |
kriyā tapaśca devāśca dame sarvaṃ pratiṣṭhitam

दमस्तेजो वर्धयति पवित्रं दम उच्यते ।
विपाष्मा निर्भयो दान्तः पुरुषो विन्दते महत्

damastejo vardhayati pavitraṃ dama ucyate |
vipāṣmā nirbhayo dāntaḥ puruṣo vindate mahat

सुखं दान्तः प्रस्वपिति सुखं च प्रतिबुध्यते ।
सुखं लोके विपर्येति मनश्चास्य प्रसीदति

sukhaṃ dāntaḥ prasvapiti sukhaṃ ca pratibudhyate |
sukhaṃ loke viparyeti manaścāsya prasīdati

तेजो दमन ध्रियते तत्र तीक्ष्णोऽधिगच्छति ।
अमित्रांश्च बहून्नित्यं पृथगात्मनि पश्यति

tejo damana dhriyate tatra tīkṣṇo'dhigacchati |
amitrāṃśca bahūnnityaṃ pṛthagātmani paśyati

क्रव्याद्भ्य इव भूतानामदान्तेभ्यः सदा भयम् ।
तेषां विप्रतिषेधार्थं राजा सृष्टः स्वयंभुवा

kravyādbhya iva bhūtānāmadāntebhyaḥ sadā bhayam |
teṣāṃ vipratiṣedhārthaṃ rājā sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā

आश्रमेषु च सर्वेषु दम एव विशिष्यते ।
धर्मः संरक्ष्यते तैस्तु यतस्ते धर्मसेतवः ।
यच्च तेषु फलं धर्म्यं भूयो दान्ते तदुच्यते

āśrameṣu ca sarveṣu dama eva viśiṣyate |
dharmaḥ saṃrakṣyate taistu yataste dharmasetavaḥ |
yacca teṣu phalaṃ dharmyaṃ bhūyo dānte taducyate

तेषां लिङ्गानि वक्ष्यानि येषां समुदयो दमः ।
अकार्पण्यमसंरम्भः संतोषः श्रद्दधानता

teṣāṃ liṅgāni vakṣyāni yeṣāṃ samudayo damaḥ |
akārpaṇyamasaṃrambhaḥ saṃtoṣaḥ śraddadhānatā

अक्रोध आर्जवं नित्यं नातिवादोऽभिमानिता ।
गुरुपूजाऽनसूया च दया भूतेष्वपैशुनम्

akrodha ārjavaṃ nityaṃ nātivādo'bhimānitā |
gurupūjā'nasūyā ca dayā bhūteṣvapaiśunam

जनवादमृषावादस्तुतिनिन्दाविवर्जनम् ।
साधुकामांश्च स्पृहयेन्नायतिं प्रत्ययेषु च

janavādamṛṣāvādastutinindāvivarjanam |
sādhukāmāṃśca spṛhayennāyatiṃ pratyayeṣu ca

अवैरकृत्सूपचारः समो निन्दाप्रशंसयोः ।
सुवृत्तः शीलसंपन्नः प्रसन्नात्माऽऽत्मवाञ्शुचिः

avairakṛtsūpacāraḥ samo nindāpraśaṃsayoḥ |
suvṛttaḥ śīlasaṃpannaḥ prasannātmā''tmavāñśuciḥ

प्राप्य लोके च सत्कारं स्वर्गं वै प्रेत्य गच्छति ।
दुर्गमं सर्वभूतानां प्रापयन्मोदते सुखी

prāpya loke ca satkāraṃ svargaṃ vai pretya gacchati |
durgamaṃ sarvabhūtānāṃ prāpayanmodate sukhī

सर्वभूतहिते युक्तो न स्म यो द्विषते जनम् ।
महाह्रद इवाक्षोभ्यः प्राज्ञस्तृप्तः प्रसीदति

sarvabhūtahite yukto na sma yo dviṣate janam |
mahāhrada ivākṣobhyaḥ prājñastṛptaḥ prasīdati

अभयं यस्य भूतेभ्यः सर्वेषामभयं यतः ।
नमस्यः सर्वभूतानां दान्तो भवति बुद्धिमान्

abhayaṃ yasya bhūtebhyaḥ sarveṣāmabhayaṃ yataḥ |
namasyaḥ sarvabhūtānāṃ dānto bhavati buddhimān

न हृष्यति महत्यर्थे व्यसने च न शोचति ।
सदाऽपरिमितप्रज्ञः स दान्तो द्विज उच्यते

na hṛṣyati mahatyarthe vyasane ca na śocati |
sadā'parimitaprajñaḥ sa dānto dvija ucyate

कर्मभिः श्रुतसंपन्नः सद्भिराचारेतः शुचिः ।
सदैव दमसंयुक्तस्तस्य भुङ्क्ते महाफलम्

karmabhiḥ śrutasaṃpannaḥ sadbhirācāretaḥ śuciḥ |
sadaiva damasaṃyuktastasya bhuṅkte mahāphalam

अनसूयाऽक्षमा शान्तिः संतोषः प्रियवादिता ।
सत्यं दानमनायासो नैष मार्गो दुरात्मनाम्

anasūyā'kṣamā śāntiḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā |
satyaṃ dānamanāyāso naiṣa mārgo durātmanām

कामक्रोधौ च लोभश्च परस्येर्ष्या विकत्थना ।
अतुष्टिरनृतं मोह एष मार्गो दुरात्मनाम्

kāmakrodhau ca lobhaśca parasyerṣyā vikatthanā |
atuṣṭiranṛtaṃ moha eṣa mārgo durātmanām

कामक्रोधौ वशे कृत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।
विक्रम्य घोरे तमसि ब्राह्मणः संशितव्रतः ।
कालाकाङ्क्षी चरेल्लोकान्निरपाय इवात्मवान्

kāmakrodhau vaśe kṛtvā brahmacārī jitendriyaḥ |
vikramya ghore tamasi brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ |
kālākāṅkṣī carellokānnirapāya ivātmavān