अध्याय 224: सुवर्चला ने देखने वाले अन्धे श्वेतकेतु को वरा

अस्ति कश्चिद्यदि विभो सदारो नियतो गृहे ।
अतीतसर्वसंसारः सर्वद्वन्द्वविवर्जितः ।
तं मे ब्रूहि महाप्राज्ञ दुर्लभः पुरुषो महान्

asti kaścidyadi vibho sadāro niyato gṛhe |
atītasarvasaṃsāraḥ sarvadvandvavivarjitaḥ |
taṃ me brūhi mahāprājña durlabhaḥ puruṣo mahān

शृणु राजन्यथावृत्तं यन्मां त्वं पृष्टवानसि ।
इतिहासमिमं शुद्धं संसारभयभेषजम्

śṛṇu rājanyathāvṛttaṃ yanmāṃ tvaṃ pṛṣṭavānasi |
itihāsamimaṃ śuddhaṃ saṃsārabhayabheṣajam

देवलो नाम विप्रर्षिः सर्वशास्त्रार्थकोविदः ।
क्रियावान्धार्मिको नित्यं देवब्राह्मणपूजकः

devalo nāma viprarṣiḥ sarvaśāstrārthakovidaḥ |
kriyāvāndhārmiko nityaṃ devabrāhmaṇapūjakaḥ

सुता सुवर्चला नाम तस्य कल्याणलक्षणा ।
नातिह्रस्वा नातिकृशा नातिदीर्घा यशस्विनी ।
प्रदानसमयं प्राप्ता पिता तस्य ह्यचिन्तयत्

sutā suvarcalā nāma tasya kalyāṇalakṣaṇā |
nātihrasvā nātikṛśā nātidīrghā yaśasvinī |
pradānasamayaṃ prāptā pitā tasya hyacintayat

अस्याः पतिः कुतो वेति ब्राह्मणः श्रोत्रियः परः ।
विद्वान्विप्रो ह्यकुटुम्बः प्रियवादी महातपाः

asyāḥ patiḥ kuto veti brāhmaṇaḥ śrotriyaḥ paraḥ |
vidvānvipro hyakuṭumbaḥ priyavādī mahātapāḥ

इत्येवं चिन्तयानं तं रहस्याह सुवर्चला

ityevaṃ cintayānaṃ taṃ rahasyāha suvarcalā

अन्धाय मां महाप्राज्ञ देह्यनन्धाय वै पितः ।
एवं स्मर सदा विद्वन्ममेदं प्रार्थितं मुने

andhāya māṃ mahāprājña dehyanandhāya vai pitaḥ |
evaṃ smara sadā vidvanmamedaṃ prārthitaṃ mune

न शक्यं प्रार्थितं वत्से त्वयाऽद्य प्रतिभाति मे ।
अन्धतानन्धता चेति विकारो मम जायते

na śakyaṃ prārthitaṃ vatse tvayā'dya pratibhāti me |
andhatānandhatā ceti vikāro mama jāyate

उन्मत्तेवाशुभं वाक्यं भाषसे शुभलोचने

unmattevāśubhaṃ vākyaṃ bhāṣase śubhalocane

नाहमुन्मत्तभूताऽद्य बुद्धिपूर्वं ब्रवीमि ते ।
विद्यते चेत्पतिस्तादृक्स मां भरति वेदवित्

nāhamunmattabhūtā'dya buddhipūrvaṃ bravīmi te |
vidyate cetpatistādṛksa māṃ bharati vedavit

येभ्यस्त्वं मन्यसे दातुं मामिहानय तान्द्विजान् ।
तादृशं तं पतिं तेषु वरयिष्ये यथातथम्

yebhyastvaṃ manyase dātuṃ māmihānaya tāndvijān |
tādṛśaṃ taṃ patiṃ teṣu varayiṣye yathātatham

तथेति चोक्त्वा तां कन्यामृषिः शिष्यानुवाच ह ।
ब्राह्मणान्वेदसंपन्नान्योनिगोत्रविशोधितान्

tatheti coktvā tāṃ kanyāmṛṣiḥ śiṣyānuvāca ha |
brāhmaṇānvedasaṃpannānyonigotraviśodhitān

मातृतः पितृतः शुद्धाञ्शुद्धानाचारतः शुभान् ।
अरोगान्बुद्धिसंपन्नाञ्शीलसत्वगुणान्वितान्

mātṛtaḥ pitṛtaḥ śuddhāñśuddhānācārataḥ śubhān |
arogānbuddhisaṃpannāñśīlasatvaguṇānvitān

असंकीर्णांश्च गोत्रेषु वेदव्रतसमन्वितान् ।
ब्राह्मणान्स्नातकाञ्शीघ्रं मातापितृसमन्वितान् ।
निवेष्टुकामान्कन्यां मे दृष्ट्वाऽऽनयत शिष्यकाः

asaṃkīrṇāṃśca gotreṣu vedavratasamanvitān |
brāhmaṇānsnātakāñśīghraṃ mātāpitṛsamanvitān |
niveṣṭukāmānkanyāṃ me dṛṣṭvā''nayata śiṣyakāḥ

तच्छ्रुत्वा त्वरिताः शिष्या ह्याश्रमेषु ततस्ततः ।
ग्रामेषु च ततो गत्वा ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयन्

tacchrutvā tvaritāḥ śiṣyā hyāśrameṣu tatastataḥ |
grāmeṣu ca tato gatvā brāhmaṇebhyo nyavedayan

ऋषेः प्रभावं मत्वा ते कन्यायाश्च द्विजोत्तमाः ।
अनेकमुनयो राजन्संप्राप्ता देवलाश्रमम्

ṛṣeḥ prabhāvaṃ matvā te kanyāyāśca dvijottamāḥ |
anekamunayo rājansaṃprāptā devalāśramam

अनुमान्य यथान्यायं मुनीन्मुनिकुमारकान् ।
अभ्यर्च्य विधिवत्तत्र कन्यामाह पिता महान्

anumānya yathānyāyaṃ munīnmunikumārakān |
abhyarcya vidhivattatra kanyāmāha pitā mahān

एतेऽपि मुनयो वत्से स्वपुत्रैकमता इह ।
वेदवेदाङ्गसंपन्नाः कुलीनाः शीलसंमताः

ete'pi munayo vatse svaputraikamatā iha |
vedavedāṅgasaṃpannāḥ kulīnāḥ śīlasaṃmatāḥ

येऽमी तेषु वरं भद्रे त्वमिच्छसि महाव्रतम् ।
तं कुमारं वृणीष्वाद्य तस्मै दास्याम्यहं शुभे

ye'mī teṣu varaṃ bhadre tvamicchasi mahāvratam |
taṃ kumāraṃ vṛṇīṣvādya tasmai dāsyāmyahaṃ śubhe

तथेति चोक्त्वा कल्याणी तप्तहेमनिभा तदा ।
सर्वलक्षणसंपन्ना वाक्यमाह यशस्विनी

tatheti coktvā kalyāṇī taptahemanibhā tadā |
sarvalakṣaṇasaṃpannā vākyamāha yaśasvinī

विप्राणां समितीर्दृष्ट्वा प्रणिपत्य तपोधनान् ।
यद्यस्ति समितौ विप्रो ह्यन्धोऽनन्धः स मे वरः

viprāṇāṃ samitīrdṛṣṭvā praṇipatya tapodhanān |
yadyasti samitau vipro hyandho'nandhaḥ sa me varaḥ

तच्छ्रुत्वा मुनयस्तत्र वीक्षमाणाः परस्परम् ।
नोचुर्विप्रा महाभागाः कन्यां मत्वा ह्यवेदिकां

tacchrutvā munayastatra vīkṣamāṇāḥ parasparam |
nocurviprā mahābhāgāḥ kanyāṃ matvā hyavedikāṃ

कुत्सयित्वा मुनिं तत्र मनसा मुनिसत्तमाः ।
यथागतं ययुः क्रुद्धा नानादेशनिवासिनः

kutsayitvā muniṃ tatra manasā munisattamāḥ |
yathāgataṃ yayuḥ kruddhā nānādeśanivāsinaḥ

कन्या च संस्थिता तत्र पितृवेश्मनि भामिनी

kanyā ca saṃsthitā tatra pitṛveśmani bhāminī

ततः कदाचिद्ब्रह्मण्यो विद्वान्न्यायविशारदः ।
ऊहापोहविधानज्ञो ब्रह्मचर्यसमन्वितः

tataḥ kadācidbrahmaṇyo vidvānnyāyaviśāradaḥ |
ūhāpohavidhānajño brahmacaryasamanvitaḥ

वेदविद्वेदतत्वज्ञः क्रियाकल्पविशारदः ।
आत्मतत्वविभागज्ञः पितृमान्गुणसागरः

vedavidvedatatvajñaḥ kriyākalpaviśāradaḥ |
ātmatatvavibhāgajñaḥ pitṛmānguṇasāgaraḥ

श्वेतकेतुरिति ख्यातः श्रुत्वा वृत्तान्तमादरात् ।
कन्यार्थं देवलं चापि शीघ्रं तत्रागतोऽभवत्

śvetaketuriti khyātaḥ śrutvā vṛttāntamādarāt |
kanyārthaṃ devalaṃ cāpi śīghraṃ tatrāgato'bhavat

उद्दालकसुतं दृष्ट्वा श्वेतकेतुं महाव्रतम् ।
यथान्यायं च संपूज्य देवलः प्रत्यभाषत

uddālakasutaṃ dṛṣṭvā śvetaketuṃ mahāvratam |
yathānyāyaṃ ca saṃpūjya devalaḥ pratyabhāṣata

कन्ये एष महाभागे प्राप्तो ऋषिकुमारकः ।
वरयैनं महाप्राज्ञं वेदवेदाङ्गपारगम्

kanye eṣa mahābhāge prāpto ṛṣikumārakaḥ |
varayainaṃ mahāprājñaṃ vedavedāṅgapāragam

तच्छ्रुत्वा कुपिता कन्या ऋषिपुत्रमुदैक्षत ।
तां कन्यामाह विप्रर्षिः सोऽहं भद्रे समागतः

tacchrutvā kupitā kanyā ṛṣiputramudaikṣata |
tāṃ kanyāmāha viprarṣiḥ so'haṃ bhadre samāgataḥ

अन्धोऽहमत्र तत्वं हि तथा मन्ये च सर्वदा ।
विशालनयनं विद्धि तथा मां हीनसंशयम् ।
वृणीष्व मां वरारोहे भजे च त्वामनिन्दिते

andho'hamatra tatvaṃ hi tathā manye ca sarvadā |
viśālanayanaṃ viddhi tathā māṃ hīnasaṃśayam |
vṛṇīṣva māṃ varārohe bhaje ca tvāmanindite

येनेदं वीक्षते नित्यं वृणोति स्पृशतेऽथवा ।
घ्रायते वक्ति सततं येनेदं सार्यते पुनः

yenedaṃ vīkṣate nityaṃ vṛṇoti spṛśate'thavā |
ghrāyate vakti satataṃ yenedaṃ sāryate punaḥ

येनेदं मन्यते तत्वं येन बुध्यति वा पुनः ।
न चक्षुर्विद्यते ह्येतत्स वै भूतान्ध उच्यते

yenedaṃ manyate tatvaṃ yena budhyati vā punaḥ |
na cakṣurvidyate hyetatsa vai bhūtāndha ucyate

यस्मिन्प्रवर्तते चेदं पश्यञ्छृण्वन्स्पृशन्नपि ।
जिघ्रंश्च रसयंस्तद्वद्वर्तते येन चक्षुषा

yasminpravartate cedaṃ paśyañchṛṇvanspṛśannapi |
jighraṃśca rasayaṃstadvadvartate yena cakṣuṣā

तन्मे नास्ति ततो ह्यन्धो वृणु भद्रेऽद्य मामतः ।
लोकदृष्ट्या करोमीह नित्यनैमित्तिकादिकम्

tanme nāsti tato hyandho vṛṇu bhadre'dya māmataḥ |
lokadṛṣṭyā karomīha nityanaimittikādikam

आत्मदृष्ट्या च तत्सर्वं विलिप्यासि च नित्यशः ।
स्थितोऽहं निर्भरः शान्तः कार्यकारणभावनः

ātmadṛṣṭyā ca tatsarvaṃ vilipyāsi ca nityaśaḥ |
sthito'haṃ nirbharaḥ śāntaḥ kāryakāraṇabhāvanaḥ

अविद्यया तरन्मृत्युं विद्यया तं तथाऽमृतम् ।
यथाप्राप्तं तु संदृश्य वसामीह विमत्सरः ।
क्रीते व्यवसितं भद्रे भर्ताऽहं ते वृणीष्व माम्

avidyayā taranmṛtyuṃ vidyayā taṃ tathā'mṛtam |
yathāprāptaṃ tu saṃdṛśya vasāmīha vimatsaraḥ |
krīte vyavasitaṃ bhadre bhartā'haṃ te vṛṇīṣva mām

ततः सुवर्चला दृष्ट्वा प्राह तं द्विजसत्तमम् ।
मनसाऽसि वृतो विद्वञ्शेषकर्ता पिता मम ।
वृणीष्व पितरं मह्यमेष वेदविधिक्रमः

tataḥ suvarcalā dṛṣṭvā prāha taṃ dvijasattamam |
manasā'si vṛto vidvañśeṣakartā pitā mama |
vṛṇīṣva pitaraṃ mahyameṣa vedavidhikramaḥ

तद्विज्ञाय पिता तस्या देवलो मुनिसत्तमः ।
श्वेतकेतुं च संपूज्य तथैवोद्दालकेन तम्

tadvijñāya pitā tasyā devalo munisattamaḥ |
śvetaketuṃ ca saṃpūjya tathaivoddālakena tam

मुनीनामग्रतः कन्यां प्रददौ जलपूर्वकम् ।
उदाहरन्ति वै तत्र श्वेतकेतुं निरीक्ष्य तम्

munīnāmagrataḥ kanyāṃ pradadau jalapūrvakam |
udāharanti vai tatra śvetaketuṃ nirīkṣya tam

हृत्पुण्डरीकनिलयः सर्वभूतात्मको हरिः ।
श्वेतकेतुस्वरूपेण स्थितोऽसौ मधुसूदनः

hṛtpuṇḍarīkanilayaḥ sarvabhūtātmako hariḥ |
śvetaketusvarūpeṇa sthito'sau madhusūdanaḥ

प्रीयतां माधवो देवः पत्नी चेयं सुता मम ।
प्रतिपादयामि ते कन्यां सहधर्मचरीं शुभाम् ।
इत्युक्त्वा प्रददौ तस्मै देवलो मुनिपुङ्गवः

prīyatāṃ mādhavo devaḥ patnī ceyaṃ sutā mama |
pratipādayāmi te kanyāṃ sahadharmacarīṃ śubhām |
ityuktvā pradadau tasmai devalo munipuṅgavaḥ

प्रतिगृह्य च तां कन्यां श्वेतकेतुर्महायशाः ।
उपयम्य यथान्यायमत्र कृत्वा यथाविधि

pratigṛhya ca tāṃ kanyāṃ śvetaketurmahāyaśāḥ |
upayamya yathānyāyamatra kṛtvā yathāvidhi

समाप्य तन्त्रं मुनिभिर्वैवाहिकमनुत्तमम् ।
स गार्हस्थ्ये वसन्धीमान्भार्यां तामिदमब्रवीत्

samāpya tantraṃ munibhirvaivāhikamanuttamam |
sa gārhasthye vasandhīmānbhāryāṃ tāmidamabravīt

यानि चोक्तानि वेदेषु तत्सर्वं कुरु शोभने ।
मया सह यथान्यायं सहधर्मचरी मम्

yāni coktāni vedeṣu tatsarvaṃ kuru śobhane |
mayā saha yathānyāyaṃ sahadharmacarī mam

अहमित्येव भावेन स्थितोऽहं त्वं तथैव च ।
तस्मात्कर्माणि कुर्वीथाः कुर्यां ते च ततः परम्

ahamityeva bhāvena sthito'haṃ tvaṃ tathaiva ca |
tasmātkarmāṇi kurvīthāḥ kuryāṃ te ca tataḥ param

न ममेति च भावेन ज्ञानाग्निनिलयेन च ।
अनन्तरं तथा कुर्यास्तानि कर्माणि भस्मसात्

na mameti ca bhāvena jñānāgninilayena ca |
anantaraṃ tathā kuryāstāni karmāṇi bhasmasāt

एवं त्वया च कर्तव्यं सर्वदा दुर्भगा मया ।
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
तस्माल्लोकस्य सिद्ध्यर्थं कर्तव्यं चात्मसिद्धये

evaṃ tvayā ca kartavyaṃ sarvadā durbhagā mayā |
yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ |
tasmāllokasya siddhyarthaṃ kartavyaṃ cātmasiddhaye

उक्त्वैवं स महाप्राज्ञः सर्वज्ञानैकभाजनः ।
पुत्रानुत्पाद्य तस्यां च यज्ञैः संतर्प्य देवताः

uktvaivaṃ sa mahāprājñaḥ sarvajñānaikabhājanaḥ |
putrānutpādya tasyāṃ ca yajñaiḥ saṃtarpya devatāḥ

आत्मयोगपरो नित्यं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः ।
भार्यां तां सदृशीं प्राप्य बुद्धिं क्षेत्रज्ञयोरिव

ātmayogaparo nityaṃ nirdvandvo niṣparigrahaḥ |
bhāryāṃ tāṃ sadṛśīṃ prāpya buddhiṃ kṣetrajñayoriva

लोकमन्यमनुप्राप्तौ भार्या भर्ता तथैव च ।
साक्षिभूतौ जगत्यस्मिंश्चरमाणौ मुदाऽन्वितौ

lokamanyamanuprāptau bhāryā bhartā tathaiva ca |
sākṣibhūtau jagatyasmiṃścaramāṇau mudā'nvitau

ततः कदाचिद्भर्तारं श्वेतकेतुं सुवर्चला ।
पप्रच्छ को भवानत्र ब्रूहि मे तद्द्विजोत्तम

tataḥ kadācidbhartāraṃ śvetaketuṃ suvarcalā |
papraccha ko bhavānatra brūhi me taddvijottama

तामाह भगवान्वाग्मी तया ज्ञातो न संशयः ।
द्विजोत्तमेति मामुक्त्वा पुनः कमनुपृच्छसि

tāmāha bhagavānvāgmī tayā jñāto na saṃśayaḥ |
dvijottameti māmuktvā punaḥ kamanupṛcchasi

सा तमाह महात्मानं पृच्छामि हृदि शायिनम् ।
तच्छ्रुत्वा प्रत्युवाचैनां स न वक्ष्यति भामिनि

sā tamāha mahātmānaṃ pṛcchāmi hṛdi śāyinam |
tacchrutvā pratyuvācaināṃ sa na vakṣyati bhāmini

नामगोत्रसमायुक्तमात्मानं मन्यसे यदि ।
तन्मिथ्यागोत्रसद्भावे वर्तते देहबन्धनम्

nāmagotrasamāyuktamātmānaṃ manyase yadi |
tanmithyāgotrasadbhāve vartate dehabandhanam

अहमित्येष भावोऽत्र त्वयि चापि समाहितः ।
त्वमप्यहमहं सर्वमहमित्येव वर्तते ।
नात्र तत्परमार्थं वै किमर्थमनुपृच्छसि

ahamityeṣa bhāvo'tra tvayi cāpi samāhitaḥ |
tvamapyahamahaṃ sarvamahamityeva vartate |
nātra tatparamārthaṃ vai kimarthamanupṛcchasi

ततः प्रहस्य सा हृष्टा भर्तारं धर्मचारिणी ।
उवाच वचनं काले स्मयमाना तदा नृप

tataḥ prahasya sā hṛṣṭā bhartāraṃ dharmacāriṇī |
uvāca vacanaṃ kāle smayamānā tadā nṛpa

किमनेकप्रकारेण विरोधेन प्रयोजनम् ।
क्रियाकलापैर्ब्रह्मर्षे ज्ञाननष्टोऽसि सर्वदा ।
तन्मे ब्रूहि महाप्राज्ञ यथाऽहं त्वामनुव्रता

kimanekaprakāreṇa virodhena prayojanam |
kriyākalāpairbrahmarṣe jñānanaṣṭo'si sarvadā |
tanme brūhi mahāprājña yathā'haṃ tvāmanuvratā

यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
वर्तते तेन लोकोऽयं संकीर्णश्च भविष्यति

yadyadācarati śreṣṭhastattadevetaro janaḥ |
vartate tena loko'yaṃ saṃkīrṇaśca bhaviṣyati

संकीर्णे च तथा धर्मे वर्णः संकरमेति च ।
संकरे च प्रवृत्ते तु मात्स्यो न्यायः प्रवर्तते

saṃkīrṇe ca tathā dharme varṇaḥ saṃkarameti ca |
saṃkare ca pravṛtte tu mātsyo nyāyaḥ pravartate

तदनिष्टं हरेर्भद्रे धातुरस्य महात्मनः ।
परमेश्वरसंक्रीडा लोकसृष्टिरियं शुभे

tadaniṣṭaṃ harerbhadre dhāturasya mahātmanaḥ |
parameśvarasaṃkrīḍā lokasṛṣṭiriyaṃ śubhe

यावत्पासव उद्दिष्टास्तावत्योऽस्य विभूतयः ।
तावत्यश्चैव मायास्तु तावत्योऽस्याश्च शक्तयः

yāvatpāsava uddiṣṭāstāvatyo'sya vibhūtayaḥ |
tāvatyaścaiva māyāstu tāvatyo'syāśca śaktayaḥ

एवं सुगह्वरे युक्तो यत्र मे तद्भवाभवम् ।
छित्त्वा ज्ञानासिना गच्छेत्स विद्वान्स च मे प्रियः ।
सोऽहमेव न सन्देहः प्रतिज्ञा इति तस्य वै

evaṃ sugahvare yukto yatra me tadbhavābhavam |
chittvā jñānāsinā gacchetsa vidvānsa ca me priyaḥ |
so'hameva na sandehaḥ pratijñā iti tasya vai

ये मूढास्ते दुरात्मानो धर्मसंकरकारकाः ।
मर्यादाभेदका नीचा नरके यान्ति जन्तवः

ye mūḍhāste durātmāno dharmasaṃkarakārakāḥ |
maryādābhedakā nīcā narake yānti jantavaḥ

आसुरीं योनिमापन्ना इति देवानुशासनम्

āsurīṃ yonimāpannā iti devānuśāsanam

भगवत्या तथा लोके रक्षितव्यं न संशयः ।
मर्यादालोकरक्षार्थमेवमस्ति तथा स्थितः

bhagavatyā tathā loke rakṣitavyaṃ na saṃśayaḥ |
maryādālokarakṣārthamevamasti tathā sthitaḥ

शब्दः कोत्र इति ख्यातस्तथाऽर्थं च महामुने ।
आकृत्या पतयो ब्रूहि लक्षणेन पृथक्पृथक्

śabdaḥ kotra iti khyātastathā'rthaṃ ca mahāmune |
ākṛtyā patayo brūhi lakṣaṇena pṛthakpṛthak

व्यत्ययेन च वर्णानां परिवादकृतो हि यः ।
स शब्द इति विज्ञेयस्तन्निपातोऽर्थ उच्यते

vyatyayena ca varṇānāṃ parivādakṛto hi yaḥ |
sa śabda iti vijñeyastannipāto'rtha ucyate

शब्दार्थयोर्हि संबन्धस्त्वनयोरस्ति वा न वा ।
तन्मे ब्रूहि यथातत्वं शब्दस्यानेऽर्थ एव चेत्

śabdārthayorhi saṃbandhastvanayorasti vā na vā |
tanme brūhi yathātatvaṃ śabdasyāne'rtha eva cet

शब्दार्थयोर्न चैवास्ति संबन्धोऽत्यन्त एव हि ।
पुष्करे च यथा तोयं तथाऽस्मीति च वेत्थ तत्

śabdārthayorna caivāsti saṃbandho'tyanta eva hi |
puṣkare ca yathā toyaṃ tathā'smīti ca vettha tat

अर्थे स्थितिर्हि शब्दस्य नान्यथा च स्थितिर्भवेत् ।
विद्यते चेन्महाप्राज्ञ विनाऽर्थं ब्रूहि सत्तम

arthe sthitirhi śabdasya nānyathā ca sthitirbhavet |
vidyate cenmahāprājña vinā'rthaṃ brūhi sattama

ससंसर्गोऽतिमात्रस्तु वाचकत्वेन वर्तते ।
अस्ति चेद्वर्तते नित्यं विकारोच्चारणेन वै

sasaṃsargo'timātrastu vācakatvena vartate |
asti cedvartate nityaṃ vikāroccāraṇena vai

शब्दस्थानोत्र इत्युक्तस्तथाऽर्थ इति मे कृतः ।
अर्थः स्थितो न तिष्ठेच्च विरूढमिह भाषितम्

śabdasthānotra ityuktastathā'rtha iti me kṛtaḥ |
arthaḥ sthito na tiṣṭhecca virūḍhamiha bhāṣitam

न विकूलोऽत्र कथितो नाकाशं हि विना जगत् ।
संबन्धस्तत्र नास्त्येव तद्वदित्येष मन्यताम्

na vikūlo'tra kathito nākāśaṃ hi vinā jagat |
saṃbandhastatra nāstyeva tadvadityeṣa manyatām

सदाऽहंकारशब्दोऽयं व्यक्तमात्मनि संश्रितः ।
न वाचस्तत्र वर्तन्ते इति मिथ्या भविष्यति

sadā'haṃkāraśabdo'yaṃ vyaktamātmani saṃśritaḥ |
na vācastatra vartante iti mithyā bhaviṣyati

अहंशब्दो ह्यहंभावो नात्मभावे शुभव्रते ।
न वर्तन्ते परेऽचिन्त्ये वाचः सगुणलक्षणाः

ahaṃśabdo hyahaṃbhāvo nātmabhāve śubhavrate |
na vartante pare'cintye vācaḥ saguṇalakṣaṇāḥ

अहं गात्रैकतः श्यामा भावनपि तथैव च ।
तन्मे ब्रूहि यथान्यायमेवं चेन्मुनिसत्तम

ahaṃ gātraikataḥ śyāmā bhāvanapi tathaiva ca |
tanme brūhi yathānyāyamevaṃ cenmunisattama

मृण्मये हि घटे भावस्तादृग्भाव इहेष्यते ।
अयं भावः परेऽचिन्त्ये ह्यात्मभावो यथाच तत्

mṛṇmaye hi ghaṭe bhāvastādṛgbhāva iheṣyate |
ayaṃ bhāvaḥ pare'cintye hyātmabhāvo yathāca tat

अहं त्वमेतदित्येव परे संकल्पना मया ।
तस्माद्वाचो न वर्तन्त इति नैव विरुध्यते

ahaṃ tvametadityeva pare saṃkalpanā mayā |
tasmādvāco na vartanta iti naiva virudhyate

तस्माद्वामेन वर्तन्ते मनसा भीरु सर्वशः ।
यथाऽऽकाशगतं विश्वं संसक्तमिव लक्ष्यते

tasmādvāmena vartante manasā bhīru sarvaśaḥ |
yathā''kāśagataṃ viśvaṃ saṃsaktamiva lakṣyate

संसर्गे सति संबन्धात्तद्विकारं भविष्यति ।
अनाकाशगतं सर्वं विकारे च सदा गतम्

saṃsarge sati saṃbandhāttadvikāraṃ bhaviṣyati |
anākāśagataṃ sarvaṃ vikāre ca sadā gatam

तद्ब्रह्म परमं शुद्धमनौषम्यं न शक्यते ।
न दृश्यते तथा तच्च दृश्यते च मतिर्मम

tadbrahma paramaṃ śuddhamanauṣamyaṃ na śakyate |
na dṛśyate tathā tacca dṛśyate ca matirmama

निर्विकारं ह्यमूर्ति च निरयं सर्वगं तथा ।
दृश्यते च वियन्नित्यं दृगात्मा तेन दृश्यते

nirvikāraṃ hyamūrti ca nirayaṃ sarvagaṃ tathā |
dṛśyate ca viyannityaṃ dṛgātmā tena dṛśyate

त्वचा स्पृशति वै वायुमाकाशस्थं पुनः पुनः ।
तत्स्थं गन्धं तथाघ्राति ज्योतिः पश्यति चक्षुषा

tvacā spṛśati vai vāyumākāśasthaṃ punaḥ punaḥ |
tatsthaṃ gandhaṃ tathāghrāti jyotiḥ paśyati cakṣuṣā

तमोरश्मिगणश्चैव मेघजालं तथैव च ।
वर्षं तारागणं चैव नाकाशं दृश्यते पुनः

tamoraśmigaṇaścaiva meghajālaṃ tathaiva ca |
varṣaṃ tārāgaṇaṃ caiva nākāśaṃ dṛśyate punaḥ

आकाशस्याप्यथाकाशं सद्रूपमिति निश्चितम् ।
तदर्थे कल्पिता ह्येते तत्सत्यो विष्णुरेव च ।
यानि नामानि गौणानि ह्युपचारात्परात्मनि

ākāśasyāpyathākāśaṃ sadrūpamiti niścitam |
tadarthe kalpitā hyete tatsatyo viṣṇureva ca |
yāni nāmāni gauṇāni hyupacārātparātmani

न चक्षुषा न मनसा न चान्येन परो विभुः ।
चिन्त्यते सूक्ष्मया बुद्ध्या वाचा वक्तुं न शक्यते

na cakṣuṣā na manasā na cānyena paro vibhuḥ |
cintyate sūkṣmayā buddhyā vācā vaktuṃ na śakyate

एतत्प्रपञ्चमखिलं तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
महाघटोऽल्पकश्चैव यथा मह्यां प्रतिष्ठितौ

etatprapañcamakhilaṃ tasminsarvaṃ pratiṣṭhitam |
mahāghaṭo'lpakaścaiva yathā mahyāṃ pratiṣṭhitau

न च स्त्री न पुमांश्चैव यथैव न नपुंसकः ।
केवलज्ञानमात्रं तत्तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम्

na ca strī na pumāṃścaiva yathaiva na napuṃsakaḥ |
kevalajñānamātraṃ tattasminsarvaṃ pratiṣṭhitam

भूमिसंस्थानयोगेन वस्तुसंस्थानयोगतः ।
रसभेदा यथा तोये प्रकृत्यामात्मनस्तथा

bhūmisaṃsthānayogena vastusaṃsthānayogataḥ |
rasabhedā yathā toye prakṛtyāmātmanastathā

तद्वाक्यस्मरणान्नित्यं तृप्तिं वारि पिबन्निव ।
प्राप्नोति ज्ञानमखिलं तेन तत्सुखमेधते

tadvākyasmaraṇānnityaṃ tṛptiṃ vāri pibanniva |
prāpnoti jñānamakhilaṃ tena tatsukhamedhate

अनेन साध्यं किं स्याद्वै शब्देनेति मतिर्मम ।
वेदगम्यः परोऽचिन्त्य इति पौराणिका विदुः

anena sādhyaṃ kiṃ syādvai śabdeneti matirmama |
vedagamyaḥ paro'cintya iti paurāṇikā viduḥ

निरर्थको यथा लोके तद्वत्स्यादिति मे मतिः ।
निरीक्ष्यैवं यथान्यायं वक्तुमर्हसि मेऽनघ

nirarthako yathā loke tadvatsyāditi me matiḥ |
nirīkṣyaivaṃ yathānyāyaṃ vaktumarhasi me'nagha

वेदगम्यं परं शुद्धमिति सत्या परा श्रुतिः ।
व्याहत्या नैतदित्याह व्युपलिङ्गे च वर्तते

vedagamyaṃ paraṃ śuddhamiti satyā parā śrutiḥ |
vyāhatyā naitadityāha vyupaliṅge ca vartate

निरर्थको न चैवास्ति शब्दो लौकिक उत्तमे ।
अनन्वयास्तथा शब्दा निरर्था इति लौकिकैः

nirarthako na caivāsti śabdo laukika uttame |
ananvayāstathā śabdā nirarthā iti laukikaiḥ

गृह्यन्ते तद्वदित्येव न वर्तन्ते परात्मनि ।
अगोचरत्वं वचसां युक्तमेवं तथा शुभे

gṛhyante tadvadityeva na vartante parātmani |
agocaratvaṃ vacasāṃ yuktamevaṃ tathā śubhe

साधनस्योपदेशाच्च ह्युपायस्य च सूचनात् ।
उपलक्षणयोगेन व्यावृत्त्या च प्रदर्शनात् ।
वेदगम्यः परः शुद्ध इति मे धीयते मतिः

sādhanasyopadeśācca hyupāyasya ca sūcanāt |
upalakṣaṇayogena vyāvṛttyā ca pradarśanāt |
vedagamyaḥ paraḥ śuddha iti me dhīyate matiḥ

अध्यात्मध्यानसंभूतमभूतं----- वत्स्फुटम् ।
ज्ञानं विद्धि शुभाचारे तेन यान्ति परां गतिम्

adhyātmadhyānasaṃbhūtamabhūtaṃ----- vatsphuṭam |
jñānaṃ viddhi śubhācāre tena yānti parāṃ gatim

यदि मे व्याहृतं गुह्यं श्रुतं न तु त्वया शुभे ।
तथ्यमित्येव वा शुद्धे ज्ञानं ज्ञानविलोचने

yadi me vyāhṛtaṃ guhyaṃ śrutaṃ na tu tvayā śubhe |
tathyamityeva vā śuddhe jñānaṃ jñānavilocane

नानारूपवदस्यैवमैश्वर्यं दृश्यते शुभे ।
न वायुस्तं न सूर्यस्तं नाग्निस्तत्तत्परं पदम्

nānārūpavadasyaivamaiśvaryaṃ dṛśyate śubhe |
na vāyustaṃ na sūryastaṃ nāgnistattatparaṃ padam

अनेन पूर्णमेतद्धि हृदि भूतमिहेष्यते ।
एतावदात्मविज्ञानमेतावद्यदहं स्मृतम् ।
आवयोर्न च सत्वे वै तस्मादज्ञानबन्धनम्

anena pūrṇametaddhi hṛdi bhūtamiheṣyate |
etāvadātmavijñānametāvadyadahaṃ smṛtam |
āvayorna ca satve vai tasmādajñānabandhanam

एवं सुवर्चला हृष्टा प्रोक्ता भर्त्रा यथार्थवत् ।
परिचर्यमाणा ह्यनिशं तत्वबुद्धिसमन्विता

evaṃ suvarcalā hṛṣṭā proktā bhartrā yathārthavat |
paricaryamāṇā hyaniśaṃ tatvabuddhisamanvitā

भर्ता च तामनुप्रेक्ष्य नित्यनैमित्तिकान्वितः ।
परमात्मनि गोविन्दे वासुदेवे महात्मनि

bhartā ca tāmanuprekṣya nityanaimittikānvitaḥ |
paramātmani govinde vāsudeve mahātmani

समाधाय च कर्माणि तन्मयत्वेन भावितः ।
कालेन महता राजन्प्राप्नोति परमां गतिम्

samādhāya ca karmāṇi tanmayatvena bhāvitaḥ |
kālena mahatā rājanprāpnoti paramāṃ gatim

एतत्ते कथितं राजन्यस्मात्त्वं परिपृच्छसि ।
गार्हस्थ्यं च समास्थाय गतौ जायापती परम्

etatte kathitaṃ rājanyasmāttvaṃ paripṛcchasi |
gārhasthyaṃ ca samāsthāya gatau jāyāpatī param