अध्याय 223: जनक जलती मिथिला देख अविचल क्यों रहे

किं कारणं महाप्राज्ञ दह्यमानश्च मैथिलः ।
मिथिलां नेह धर्मात्मा प्राह वीक्ष्य विदाहिताम्

kiṃ kāraṇaṃ mahāprājña dahyamānaśca maithilaḥ |
mithilāṃ neha dharmātmā prāha vīkṣya vidāhitām

श्रृयतां नृपशार्दूल यदर्थं दीपिता पुरा ।
वह्निना दीपिता सा तु तन्मे शृणु महामते

śrṛyatāṃ nṛpaśārdūla yadarthaṃ dīpitā purā |
vahninā dīpitā sā tu tanme śṛṇu mahāmate

जनको जनदेवस्तु कर्माण्याध्याय चात्मनि ।
सर्वभावमनुप्राप्य भावेन विचचार सः

janako janadevastu karmāṇyādhyāya cātmani |
sarvabhāvamanuprāpya bhāvena vicacāra saḥ

यजन्ददंस्तथा जुह्वन्पालयन्पृथिवीमिमाम् ।
अध्यात्मविन्महाप्राज्ञस्तन्मयत्वेन निष्ठितः

yajandadaṃstathā juhvanpālayanpṛthivīmimām |
adhyātmavinmahāprājñastanmayatvena niṣṭhitaḥ

स तस्य हृदि संकल्पं ज्ञातुमैच्छत्स्वयं प्रभुः ।
सर्वलोकाधिपस्तत्र द्विजरूपेण संयुतः

sa tasya hṛdi saṃkalpaṃ jñātumaicchatsvayaṃ prabhuḥ |
sarvalokādhipastatra dvijarūpeṇa saṃyutaḥ

मिथिलायां महाबुद्धिर्व्यलीकं किंचिदाचरन् ।
स गृहीत्वा द्विजश्रेष्ठैर्नृपाय प्रतिवेदितः

mithilāyāṃ mahābuddhirvyalīkaṃ kiṃcidācaran |
sa gṛhītvā dvijaśreṣṭhairnṛpāya prativeditaḥ

अपराधं समुद्दिश्य तं राजा प्रत्यभाषत ।
न त्वां ब्राह्मण दण्डेन नियोक्ष्यामि कथंचन

aparādhaṃ samuddiśya taṃ rājā pratyabhāṣata |
na tvāṃ brāhmaṇa daṇḍena niyokṣyāmi kathaṃcana

मम राज्याद्विनिर्गच्छ यावत्सीमा भुवो मम ।
तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणो गत्वा राजानं प्रत्युवाच ह

mama rājyādvinirgaccha yāvatsīmā bhuvo mama |
tacchrutvā brāhmaṇo gatvā rājānaṃ pratyuvāca ha

करिष्ये वचनं राजन्ब्रवीहि मम जानतः ।
का सीमा तव भूमेस्तु ब्रूहि धर्मं ममाद्य वै

kariṣye vacanaṃ rājanbravīhi mama jānataḥ |
kā sīmā tava bhūmestu brūhi dharmaṃ mamādya vai

तच्छ्रुत्वा मैथिलो राजा लज्जयावनताननः ।
नोवाच वचनं विप्रं तत्वबुद्ध्या समीक्ष्य तत्

tacchrutvā maithilo rājā lajjayāvanatānanaḥ |
novāca vacanaṃ vipraṃ tatvabuddhyā samīkṣya tat

पुनःपुनश्च तं विप्रश्चोदयामास सत्वरम् ।
ब्रूहि राजेन्द्र गच्छामि तव राज्या द्विवासितः

punaḥpunaśca taṃ vipraścodayāmāsa satvaram |
brūhi rājendra gacchāmi tava rājyā dvivāsitaḥ

ततो नृपो विचार्यैवमाह ब्राह्मणपुङ्गवम् ।
आवासो वा न मेऽस्त्यत्र सर्वा वा पृथिवी मम ।
गच्छ वा तिष्ठ वा ब्रह्मन्निति मे निश्चिता मतिः

tato nṛpo vicāryaivamāha brāhmaṇapuṅgavam |
āvāso vā na me'styatra sarvā vā pṛthivī mama |
gaccha vā tiṣṭha vā brahmanniti me niścitā matiḥ

इत्युक्तः स तथा तेन मैथिलेन द्विजोत्तमः ।
अब्रवीत्तं महात्मानं राजानं मन्त्रिभिर्वृतम्

ityuktaḥ sa tathā tena maithilena dvijottamaḥ |
abravīttaṃ mahātmānaṃ rājānaṃ mantribhirvṛtam

त्वमेवं पद्मनाभस्य नित्यं पक्षपदाहितः ।
अहो सिद्धार्थरूपोऽसि गमिष्ये स्वस्ति तेऽस्तु वै

tvamevaṃ padmanābhasya nityaṃ pakṣapadāhitaḥ |
aho siddhārtharūpo'si gamiṣye svasti te'stu vai

इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रस्तज्जिज्ञासुर्द्विजोत्तमान् ।
अदहच्चाग्निना तस्य मिथिलां भगवान्स्वयम्

ityuktvā prayayau viprastajjijñāsurdvijottamān |
adahaccāgninā tasya mithilāṃ bhagavānsvayam

प्रदीप्यमानां मिथिलां दृष्ट्वा राजा न कम्पितः ।
जनैः स परिपृष्टस्तु वाक्यमेतदुवाच ह

pradīpyamānāṃ mithilāṃ dṛṣṭvā rājā na kampitaḥ |
janaiḥ sa paripṛṣṭastu vākyametaduvāca ha

अनन्तं वत मे वित्तं भाव्यं मे नास्ति किंचन ।
मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे किंचन दह्यते

anantaṃ vata me vittaṃ bhāvyaṃ me nāsti kiṃcana |
mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me kiṃcana dahyate

तदस्य भाषमाणस्य श्रुत्वा श्रुत्वा हृदि स्थितम् ।
पुनः संजीवयामास मिथिलां तां द्विजोत्तमः

tadasya bhāṣamāṇasya śrutvā śrutvā hṛdi sthitam |
punaḥ saṃjīvayāmāsa mithilāṃ tāṃ dvijottamaḥ

आत्मानं दर्शयामास वरं चास्नै दद्रौ पुनः ।
धर्मे तिष्ठस्व सद्भावो बुद्धिस्तेऽर्थे नराधिप

ātmānaṃ darśayāmāsa varaṃ cāsnai dadrau punaḥ |
dharme tiṣṭhasva sadbhāvo buddhiste'rthe narādhipa

सत्ये तिष्ठस्व निर्विण्णः स्वस्ति तेऽस्तु व्रजाम्यहम् ।
इत्युक्त्वा भगवांश्चैनं तत्रैवान्तरधीयत ।
एतत्ते कथितं राजन्किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

satye tiṣṭhasva nirviṇṇaḥ svasti te'stu vrajāmyaham |
ityuktvā bhagavāṃścainaṃ tatraivāntaradhīyata |
etatte kathitaṃ rājankiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi