अध्याय 220: पञ्चशिख जनक की सभा में आते हैं

केन वृत्तेन वृत्तज्ञो जनको मिथिलाधिपः ।
जगाम मोक्षं धर्मज्ञो भोगानुत्सृज्य बुद्धिमान्

kena vṛttena vṛttajño janako mithilādhipaḥ |
jagāma mokṣaṃ dharmajño bhogānutsṛjya buddhimān

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
येन वृत्तेन धर्मज्ञः स जगाम महत्सुखम्

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
yena vṛttena dharmajñaḥ sa jagāma mahatsukham

जनको जनदेवस्तु मिथिलायां जनाधिप ।
और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिन्तने

janako janadevastu mithilāyāṃ janādhipa |
aurdhvadehikadharmāṇāmāsīdyukto vicintane

तस्य स्म शतमाचार्या वसन्ति सततं गृहे ।
दर्शयन्तः पृथग्धर्मान्नानापाषण्डवादिनः

tasya sma śatamācāryā vasanti satataṃ gṛhe |
darśayantaḥ pṛthagdharmānnānāpāṣaṇḍavādinaḥ

स तेषां प्रेत्यभावेन प्रेत्य गातौ विनिश्चये ।
आगमस्थः स भूयिष्ठमात्मतत्त्वेन तुष्यन्ति

sa teṣāṃ pretyabhāvena pretya gātau viniścaye |
āgamasthaḥ sa bhūyiṣṭhamātmatattvena tuṣyanti

तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः ।
परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम यलामथ

tatra pañcaśikho nāma kāpileyo mahāmuniḥ |
paridhāvanmahīṃ kṛtsnāṃ jagāma yalāmatha

सर्वसंन्यासधर्माणां तत्त्वज्ञाननिश्चये ।
सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वन्द्वो नष्टगशयः

sarvasaṃnyāsadharmāṇāṃ tattvajñānaniścaye |
suparyavasitārthaśca nirdvandvo naṣṭagaśayaḥ

ऋषीणामाहुरेकं यं कामाद-----नृषु ।
शाश्वतं सुखमत्यन्तमन्वि---सुदुर्लभम्

ṛṣīṇāmāhurekaṃ yaṃ kāmāda-----nṛṣu |
śāśvataṃ sukhamatyantamanvi---sudurlabham

यमाहुः कपिलं साङ्ख्याः परमर्षि प्रजापतिम् ।
समेत्य तेन रूपेण विस्मापयति हि स्वयम्

yamāhuḥ kapilaṃ sāṅkhyāḥ paramarṣi prajāpatim |
sametya tena rūpeṇa vismāpayati hi svayam

आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् ।
पञ्चस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रिकम्

āsureḥ prathamaṃ śiṣyaṃ yamāhuścirajīvinam |
pañcasrotasi yaḥ satramāste varṣasahasrikam

तमासीनं समागम्य कापिलं मण्डलं महत् ।
[पञ्चस्रोतसि निष्णातः पञ्चरात्रविशारदः ।

tamāsīnaṃ samāgamya kāpilaṃ maṇḍalaṃ mahat |
[pañcasrotasi niṣṇātaḥ pañcarātraviśāradaḥ |

पञ्चज्ञः पञ्चकृत्पञ्चगुणः पञ्चशिखः स्मृतः ।]
पुरुषावस्थमव्यक्तं परमार्थं न्यवेदयत्

pañcajñaḥ pañcakṛtpañcaguṇaḥ pañcaśikhaḥ smṛtaḥ |]
puruṣāvasthamavyaktaṃ paramārthaṃ nyavedayat

इष्ट्वा सत्रेण संपृष्टो भूयश्च तपसाऽऽसुरिः ।
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं बुबुधे देवदर्शनात्

iṣṭvā satreṇa saṃpṛṣṭo bhūyaśca tapasā''suriḥ |
kṣetrakṣetrajñayorvyaktiṃ bubudhe devadarśanāt

यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते ।
बोधायनपरान्विप्रानृषिभावमुपागतः ।
आसुरिर्मण्डले तस्मिन्प्रतिपेदे तदव्ययम्

yattadekākṣaraṃ brahma nānārūpaṃ pradṛśyate |
bodhāyanaparānviprānṛṣibhāvamupāgataḥ |
āsurirmaṇḍale tasminpratipede tadavyayam

तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्याः पयसा भृतः ।
ब्राह्मणी कपिला नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी

tasya pañcaśikhaḥ śiṣyo mānuṣyāḥ payasā bhṛtaḥ |
brāhmaṇī kapilā nāma kācidāsītkuṭumbinī

तस्याः पुत्रत्वमागम्य स्त्रियाः स पिबति स्तनौ ।
ततः स कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्ठिकीम्

tasyāḥ putratvamāgamya striyāḥ sa pibati stanau |
tataḥ sa kāpileyatvaṃ lebhe buddhiṃ ca naiṣṭhikīm

एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् ।
तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम्

etanme bhagavānāha kāpileyasya saṃbhavam |
tasya tatkāpileyatvaṃ sarvavittvamanuttamam

सामान्यं जनकं ज्ञात्वा धर्मज्ञानामनुत्तमम् ।
उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः

sāmānyaṃ janakaṃ jñātvā dharmajñānāmanuttamam |
upetya śatamācāryānmohayāmāsa hetubhiḥ

निराकरिष्णुस्तान्सर्वांस्तेषां हेतुगुणान्वहून् ।
श्रावयामास मतिमान्मुनिः पञ्चशिखो नृप

nirākariṣṇustānsarvāṃsteṣāṃ hetuguṇānvahūn |
śrāvayāmāsa matimānmuniḥ pañcaśikho nṛpa

जनकस्त्वभिसंरक्तः कापिलेयानुदर्शनात् ।
उत्सृज्य शतमाचार्यान्पृष्ठतोऽनुजगाम तम्

janakastvabhisaṃraktaḥ kāpileyānudarśanāt |
utsṛjya śatamācāryānpṛṣṭhato'nujagāma tam

तस्मै परमकल्याय प्रणताय च धर्मतः ।
अब्रवीत्परमं मोक्षं यतः साङ्ख्यं विधीयते

tasmai paramakalyāya praṇatāya ca dharmataḥ |
abravītparamaṃ mokṣaṃ yataḥ sāṅkhyaṃ vidhīyate

जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् ।
कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत्

jātinirvedamuktvā sa karmanirvedamabravīt |
karmanirvedamuktvā ca sarvanirvedamabravīt

यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः ।
तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम्

yadarthaṃ dharmasaṃsargaḥ karmaṇāṃ ca phalodayaḥ |
tamanāśvāsikaṃ mohaṃ vināśi calamadhruvam

दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके ।
आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः

dṛśyamāne vināśe ca pratyakṣe lokasākṣike |
āgamātparamastīti bruvannapi parājitaḥ

आत्मना ह्यात्मनो नित्यं क्लेशमृत्युजरामयम् ।
आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक्परं मतम्

ātmanā hyātmano nityaṃ kleśamṛtyujarāmayam |
ātmānaṃ manyate mohāttadasamyakparaṃ matam

अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते ।
अजरोऽयममृत्युश्च राजाऽसौ मन्यते तथा

atha cedevamapyasti yalloke nopapadyate |
ajaro'yamamṛtyuśca rājā'sau manyate tathā

अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसति लक्षणे ।
किमधिष्ठाय तद्ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम्

asti nāstīti cāpyetattasminnasati lakṣaṇe |
kimadhiṣṭhāya tadbrūyāllokayātrāviniścayam

प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतान्तैतिह्ययोरपि ।
प्रत्यक्षेणागमो भिन्नः कृतान्तो वा न कश्चन

pratyakṣaṃ hyetayormūlaṃ kṛtāntaitihyayorapi |
pratyakṣeṇāgamo bhinnaḥ kṛtānto vā na kaścana

यत्रतत्रानुमानेऽस्मिन्कृतं भावयतोऽपि च ।
नान्यो जीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्मृतः

yatratatrānumāne'sminkṛtaṃ bhāvayato'pi ca |
nānyo jīvaḥ śarīrasya nāstikānāṃ mate smṛtaḥ

रेतो वटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् ।
जातिः स्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्तोऽम्बुभक्षणम्

reto vaṭakaṇīkāyāṃ ghṛtapākādhivāsanam |
jātiḥ smṛtirayaskāntaḥ sūryakānto'mbubhakṣaṇam

प्रेत्य भूताप्ययश्चैव देवताभ्युपयाचनम् ।
मृते कर्मनिवृत्तिश्च प्रमाणमिति निश्चयः

pretya bhūtāpyayaścaiva devatābhyupayācanam |
mṛte karmanivṛttiśca pramāṇamiti niścayaḥ

न त्वेते हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिताः ।
अमूर्तस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपपद्यते

na tvete hetavaḥ santi ye kecinmūrtisaṃsthitāḥ |
amūrtasya hi mūrtena sāmānyaṃ nopapadyate

अविद्याकर्मचेष्टानां केचिदाहुः पुनर्भवे ।
कारणं लोभमोहौ तु दोषाणां च निषेवणम्

avidyākarmaceṣṭānāṃ kecidāhuḥ punarbhave |
kāraṇaṃ lobhamohau tu doṣāṇāṃ ca niṣevaṇam

अविद्यां क्षेत्रमाहुर्हि कर्मबीजं तथा कृतम् ।
तृष्णासंजननं स्नेह एष तेषां पुनर्भवः

avidyāṃ kṣetramāhurhi karmabījaṃ tathā kṛtam |
tṛṣṇāsaṃjananaṃ sneha eṣa teṣāṃ punarbhavaḥ

तस्मिन्मूढे च जग्धे च देहे मरणधर्मिणि ।
अन्योऽसौ जायते प्रेतस्तदाहुस्तत्वमक्षयम्

tasminmūḍhe ca jagdhe ca dehe maraṇadharmiṇi |
anyo'sau jāyate pretastadāhustatvamakṣayam

यदा स्वरूपतश्चान्यो जातितः श्रुतितोऽर्थतः ।
कथमस्मिन्स इत्येवं संबोधः स्यादसंहितः

yadā svarūpataścānyo jātitaḥ śrutito'rthataḥ |
kathamasminsa ityevaṃ saṃbodhaḥ syādasaṃhitaḥ

एवं सति च का प्रीतिर्दानविद्यातपोबलैः ।
यद्यदाचरितं कर्म सर्वमन्यत्प्रपद्यते

evaṃ sati ca kā prītirdānavidyātapobalaiḥ |
yadyadācaritaṃ karma sarvamanyatprapadyate

यदि ह्ययमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् ।
सुखितो दुःखितैर्वाऽपि दृश्यो ह्यस्यविनिर्णयः

yadi hyayamihaivānyaiḥ prākṛtairduḥkhito bhavet |
sukhito duḥkhitairvā'pi dṛśyo hyasyavinirṇayaḥ

यदा हि मुसलैर्हन्युः शरीरं न पुनर्भवेत् ।
पृथग्ज्ञानं यदन्यच्च येनैतन्नोपपद्यते

yadā hi musalairhanyuḥ śarīraṃ na punarbhavet |
pṛthagjñānaṃ yadanyacca yenaitannopapadyate

ऋतुसंवत्सरौ तिथ्यः शीतोष्णेऽथ प्रियाप्रिये ।
यथाऽतीता न दृश्यन्ते तादृशः सत्वसंक्षयः

ṛtusaṃvatsarau tithyaḥ śītoṣṇe'tha priyāpriye |
yathā'tītā na dṛśyante tādṛśaḥ satvasaṃkṣayaḥ

जरयाऽभिपरीतस्य मृत्युना न विनाशिना ।
दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति

jarayā'bhiparītasya mṛtyunā na vināśinā |
durbalaṃ durbalaṃ pūrvaṃ gṛhasyeva vinaśyati

इन्द्रियाणी मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ।
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयान्ति च

indriyāṇī mano vāyuḥ śoṇitaṃ māṃsamasthi ca |
ānupūrvyā vinaśyanti svaṃ dhātumupayānti ca

लोकयात्राविधानं च दानधर्मफलागमः ।
तदर्थं वेदशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः

lokayātrāvidhānaṃ ca dānadharmaphalāgamaḥ |
tadarthaṃ vedaśabdāśca vyavahārāśca laukikāḥ

इति सम्यङ्भनस्येते बहवः सन्ति हेतवः ।
एतदासीन्ममास्तीति न कश्चित्प्रतिपद्यते

iti samyaṅbhanasyete bahavaḥ santi hetavaḥ |
etadāsīnmamāstīti na kaścitpratipadyate

तेषां विमृशतामेवं तत्तत्समभिधावताम् ।
क्वचिन्निविशते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत्

teṣāṃ vimṛśatāmevaṃ tattatsamabhidhāvatām |
kvacinniviśate buddhistatra jīryati vṛkṣavat

एवमर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः ।
आगमैरपकृष्यन्ते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा

evamarthairanarthaiśca duḥkhitāḥ sarvajantavaḥ |
āgamairapakṛṣyante hastipairhastino yathā

न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati |
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate

अर्थांस्तथाऽत्यन्तमुखावहांश्च
लिप्सन्त एते बहवो विशुष्काः ।
महत्तरं दुःखमनुप्रपन्ना
हित्वा सुखं मृत्युवशं प्रयान्ति

arthāṃstathā'tyantamukhāvahāṃśca
lipsanta ete bahavo viśuṣkāḥ |
mahattaraṃ duḥkhamanuprapannā
hitvā sukhaṃ mṛtyuvaśaṃ prayānti

विनाशिनो ह्यध्नुवजीवितस्य
किं बन्धुभिर्मित्रपरिग्रहैश्च ।
विहाय यो गच्छति सर्वमेव
क्षणेन गत्वा न निवर्तते च

vināśino hyadhnuvajīvitasya
kiṃ bandhubhirmitraparigrahaiśca |
vihāya yo gacchati sarvameva
kṣaṇena gatvā na nivartate ca

भूव्योमतोयानलवायवोऽपि
सदा शरीरं प्रतिपालयन्ति ।
इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवे
द्विनाशिनो ह्यस्य न कर्म विद्यते

bhūvyomatoyānalavāyavo'pi
sadā śarīraṃ pratipālayanti |
itīdamālakṣya ratiḥ kuto bhave
dvināśino hyasya na karma vidyate

इदमनुपधिवाक्यमच्छलं
परमनिरामयमात्मसाक्षिकम् ।
नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः
पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे

idamanupadhivākyamacchalaṃ
paramanirāmayamātmasākṣikam |
narapatirabhivīkṣya vismitaḥ
punaranuyoktumidaṃ pracakrame