अध्याय 219: व्यक्त और अव्यक्त पर गुरु का उपदेश

न स वेद परं ब्रह्म यो न वेद चतुष्टयम् ।
व्यक्ताव्यक्तं च यत्तत्त्वं संप्रोक्तं परमर्षिणा

na sa veda paraṃ brahma yo na veda catuṣṭayam |
vyaktāvyaktaṃ ca yattattvaṃ saṃproktaṃ paramarṣiṇā

व्यक्तं मृत्युमुखं विद्यादव्यक्तममृतं पदम् ।
निवृत्तिलक्षणं धर्ममृषिर्नारायणोऽब्रवीत्

vyaktaṃ mṛtyumukhaṃ vidyādavyaktamamṛtaṃ padam |
nivṛttilakṣaṇaṃ dharmamṛṣirnārāyaṇo'bravīt

तत्रैवावस्थितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
निवृत्तिलक्षणं धर्ममव्यक्तं ब्रह्म शाश्वतम्

tatraivāvasthitaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram |
nivṛttilakṣaṇaṃ dharmamavyaktaṃ brahma śāśvatam

प्रवृत्तिलक्षणं धर्मं प्रजापतिरतथाब्रवीत् ।
प्रवृत्तिः पुनरावृत्तिर्निवृत्तिः परमा गतिः

pravṛttilakṣaṇaṃ dharmaṃ prajāpatiratathābravīt |
pravṛttiḥ punarāvṛttirnivṛttiḥ paramā gatiḥ

तां गतिं परमामेति निवृत्तिपरमो मुनिः ।
ज्ञानतत्त्वपरो नित्यं शुभाशुभनिदर्शकः

tāṃ gatiṃ paramāmeti nivṛttiparamo muniḥ |
jñānatattvaparo nityaṃ śubhāśubhanidarśakaḥ

तदेवमेतौ विज्ञेयावव्यक्तपुरुषाबुभौ ।
अव्यक्तपुरुषाभ्यां तु यत्स्यादन्यन्महत्तरम्

tadevametau vijñeyāvavyaktapuruṣābubhau |
avyaktapuruṣābhyāṃ tu yatsyādanyanmahattaram

तं विशेषमवेक्षेति विशेषेण विचक्षणः ।
अनाद्यन्तावुभावेतावलिङ्गौ चाप्युभावपि

taṃ viśeṣamavekṣeti viśeṣeṇa vicakṣaṇaḥ |
anādyantāvubhāvetāvaliṅgau cāpyubhāvapi

उभौ नित्यावनुचरौ महद्भ्यश्च महत्तरौ ।
सामान्यमेतदुभयोरेवं ह्यन्यद्विशेषणम्

ubhau nityāvanucarau mahadbhyaśca mahattarau |
sāmānyametadubhayorevaṃ hyanyadviśeṣaṇam

प्रकृत्या सर्गधर्मिण्या तथा त्रिगुणसत्वया ।
विपरीतमतो विद्यात्क्षेत्रज्ञस्य स्वलक्षणम्

prakṛtyā sargadharmiṇyā tathā triguṇasatvayā |
viparītamato vidyātkṣetrajñasya svalakṣaṇam

प्रकृतेश्च विकाराणां द्रष्टारमगुणान्वितम् ।
क्षेत्रज्ञमाहुर्जीवं तु कर्तारं गुणसंवृतम्

prakṛteśca vikārāṇāṃ draṣṭāramaguṇānvitam |
kṣetrajñamāhurjīvaṃ tu kartāraṃ guṇasaṃvṛtam

अग्राह्यं येन जानन्ति तज्ज्ञानं दंशितश्च तत् ।
तेनैव दंशितो नित्यं न गुणः परिभूयते

agrāhyaṃ yena jānanti tajjñānaṃ daṃśitaśca tat |
tenaiva daṃśito nityaṃ na guṇaḥ paribhūyate

अग्राह्यौ पुरुषावेतावलिङ्गत्वादसङ्गिनौ ।
संयोगलक्षणोत्पत्तिः कर्मजा गृह्यते यथा

agrāhyau puruṣāvetāvaliṅgatvādasaṅginau |
saṃyogalakṣaṇotpattiḥ karmajā gṛhyate yathā

करणैः कर्मनिर्वृत्तैः कर्ता यद्यद्विचेष्टते ।
कीर्त्यते शब्दसंज्ञाभिः कोऽहमेषोप्यसाविति

karaṇaiḥ karmanirvṛttaiḥ kartā yadyadviceṣṭate |
kīrtyate śabdasaṃjñābhiḥ ko'hameṣopyasāviti

ममापि कायमिति च तदज्ञो नित्यसंवृतः ।
उष्णीषवान्यथा वस्त्रैस्त्रिभिर्भवति संवृतः ।
संवृतोऽयं तथा देही सत्त्वराजसतामसैः

mamāpi kāyamiti ca tadajño nityasaṃvṛtaḥ |
uṣṇīṣavānyathā vastraistribhirbhavati saṃvṛtaḥ |
saṃvṛto'yaṃ tathā dehī sattvarājasatāmasaiḥ

भेदवस्तु त्वभेदेन जानाति स यदा पुमान् ।
तदा परं परात्माऽसौ भवत्येव निरञ्जनः

bhedavastu tvabhedena jānāti sa yadā pumān |
tadā paraṃ parātmā'sau bhavatyeva nirañjanaḥ

क्रियायोगे च भेदाख्ये बहु संक्षिप्यते क्वचित् ।
वसुरुद्रगणाद्येषु स्वानुभोगेन भोगतः

kriyāyoge ca bhedākhye bahu saṃkṣipyate kvacit |
vasurudragaṇādyeṣu svānubhogena bhogataḥ

एवमेष परः सत्त्वो नानारूपेण संस्थितः ।
संक्षिप्तो दृश्यते पश्चादेकरूपेण विष्ठितः

evameṣa paraḥ sattvo nānārūpeṇa saṃsthitaḥ |
saṃkṣipto dṛśyate paścādekarūpeṇa viṣṭhitaḥ

तस्माच्चतुष्टयं वेद्यमेतैर्हेतुभिरावृतम् ।
तथासंज्ञो ह्ययं सम्यगन्तकाले न मुह्यति ।
वायुर्विधो यथा भानुर्विप्रकाशं गमिष्यति

tasmāccatuṣṭayaṃ vedyametairhetubhirāvṛtam |
tathāsaṃjño hyayaṃ samyagantakāle na muhyati |
vāyurvidho yathā bhānurviprakāśaṃ gamiṣyati

श्रियं दिव्यामभिप्रेप्सुर्वर्ष्मवान्मनसा शुचिः ।
शारीरैर्नियमैरुग्रैश्चरेन्निष्कल्मषं तपः

śriyaṃ divyāmabhiprepsurvarṣmavānmanasā śuciḥ |
śārīrairniyamairugraiścarenniṣkalmaṣaṃ tapaḥ

त्रैलोक्यं तपसा व्याप्तमन्तर्भूतेन भास्वता ।
सूर्यश्च चन्द्रमाश्चैव भासतस्तपसा दिवि

trailokyaṃ tapasā vyāptamantarbhūtena bhāsvatā |
sūryaśca candramāścaiva bhāsatastapasā divi

अन्यच्च धर्मसाम्यं यत्तपस्तत्कीर्त्यते पुनः ।
प्रकाशस्तपसो ज्ञानं लोके संशब्दितं तपः

anyacca dharmasāmyaṃ yattapastatkīrtyate punaḥ |
prakāśastapaso jñānaṃ loke saṃśabditaṃ tapaḥ

रजस्तमोघ्नं यत्कर्म तपसस्तत्स्वलक्षणम् ।
त्रितयं ह्येतदाख्यातं यद्यस्माद्भासितुं पुनः

rajastamoghnaṃ yatkarma tapasastatsvalakṣaṇam |
tritayaṃ hyetadākhyātaṃ yadyasmādbhāsituṃ punaḥ

स्वभासा भासयंश्चापि चन्द्रमा ह्यत्र वर्तते ।
सूर्ययोगे तु यः सन्धिस्तपः सर्वं प्रदीप्यते

svabhāsā bhāsayaṃścāpi candramā hyatra vartate |
sūryayoge tu yaḥ sandhistapaḥ sarvaṃ pradīpyate

ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ।
वाङ्भनोनियमः सम्यङ्भानसं तप उच्यते

brahmacaryamahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate |
vāṅbhanoniyamaḥ samyaṅbhānasaṃ tapa ucyate

विधिज्ञेभ्यो द्विजातिभ्यो ग्राह्यमन्नं विशिष्यते ।
आहारनियमेनास्य पाप्मा शाम्यति राजसः

vidhijñebhyo dvijātibhyo grāhyamannaṃ viśiṣyate |
āhāraniyamenāsya pāpmā śāmyati rājasaḥ

वैमनस्यं च विषये यान्त्यस्य करणानि च ।
तस्मात्तन्मात्रमादद्याद्यावदत्र प्रयोजनम्

vaimanasyaṃ ca viṣaye yāntyasya karaṇāni ca |
tasmāttanmātramādadyādyāvadatra prayojanam

अन्तकाले बलोत्कर्षाच्छनैः कुर्यादनातुरः ।
एवं युक्तेन मनसा ज्ञानं यदुपपद्यते

antakāle balotkarṣācchanaiḥ kuryādanāturaḥ |
evaṃ yuktena manasā jñānaṃ yadupapadyate

रजोवर्ज्यो ह्ययं देही देहवाञ्छब्दवांश्चरेत् ।
कार्यैरव्याहतमतिर्वैराग्यात्प्रकृतौ स्थितः

rajovarjyo hyayaṃ dehī dehavāñchabdavāṃścaret |
kāryairavyāhatamatirvairāgyātprakṛtau sthitaḥ

आ देहादप्रमादाच्च देहान्ताद्विप्रमुच्यते ।
हेतुयुक्तः सदा सार्गो भूतानां प्रलयस्तथा

ā dehādapramādācca dehāntādvipramucyate |
hetuyuktaḥ sadā sārgo bhūtānāṃ pralayastathā

परप्रत्ययसर्गे तु नियमो नातिवर्तते ।
एवं तत्प्रभवां प्रज्ञामासते ये विषर्यये

parapratyayasarge tu niyamo nātivartate |
evaṃ tatprabhavāṃ prajñāmāsate ye viṣaryaye

धृत्या देहान्धारयन्तो बुद्धिसंक्षिप्तचेतसः ।
स्थानेभ्यो ध्वंसमानाश्च सूक्ष्मत्वात्तदुपासते

dhṛtyā dehāndhārayanto buddhisaṃkṣiptacetasaḥ |
sthānebhyo dhvaṃsamānāśca sūkṣmatvāttadupāsate

यथागमं च तत्सर्वं बुद्ध्या तन्नैव बुद्ध्यते ।
देहान्तं कश्चिदन्वास्ते भावितात्मा निराश्रयः

yathāgamaṃ ca tatsarvaṃ buddhyā tannaiva buddhyate |
dehāntaṃ kaścidanvāste bhāvitātmā nirāśrayaḥ

युक्तो धारणया कश्चित्सतः केचिदुपासते ।
अभ्यस्यन्ति परं देवं विद्यासंशब्दिताक्षरम्

yukto dhāraṇayā kaścitsataḥ kecidupāsate |
abhyasyanti paraṃ devaṃ vidyāsaṃśabditākṣaram

अन्तकाले ह्युपासन्ते तपसा दग्धकिल्विषाः ।
सर्व एते महात्मानो गच्छन्ति परमां गतिम्

antakāle hyupāsante tapasā dagdhakilviṣāḥ |
sarva ete mahātmāno gacchanti paramāṃ gatim

सूक्ष्मं विशेषणं तेषामवेक्षेच्छास्त्रचक्षुषा ।
देहं तु परमं विद्याद्विमुक्तमपरिग्रहम्

sūkṣmaṃ viśeṣaṇaṃ teṣāmavekṣecchāstracakṣuṣā |
dehaṃ tu paramaṃ vidyādvimuktamaparigraham

अन्तरिक्षादन्यतरं धारणासक्तमानसम् ।
मर्त्यलोकाद्विमुच्यन्ते विद्यासंसक्तचेतसः

antarikṣādanyataraṃ dhāraṇāsaktamānasam |
martyalokādvimucyante vidyāsaṃsaktacetasaḥ

ब्रह्मभूता विरजसस्ततो यान्ति परां गतिम् ।
एवमेकायनं धर्ममाहुर्वेदविदो जनाः

brahmabhūtā virajasastato yānti parāṃ gatim |
evamekāyanaṃ dharmamāhurvedavido janāḥ

यथाज्ञानमुपासन्तः सर्वे यान्ति परां गतिम् ।
कषायवर्जितं----तेषामुत्पद्यतेऽमलम् ।
यान्ति तेऽपि----- कान्विशुध्यन्ति यथाबलं

yathājñānamupāsantaḥ sarve yānti parāṃ gatim |
kaṣāyavarjitaṃ----teṣāmutpadyate'malam |
yānti te'pi----- kānviśudhyanti yathābalaṃ

भगवन्तमजं दिव्य विष्णुमव्यक्तसंज्ञितम् ।
भावेन यान्ति शुद्धा ये ज्ञानतृप्ता निराशिषः

bhagavantamajaṃ divya viṣṇumavyaktasaṃjñitam |
bhāvena yānti śuddhā ye jñānatṛptā nirāśiṣaḥ

ज्ञात्वाऽऽत्मस्थं------- न निवर्तन्ति तेऽव्ययाः ।
प्राप्य तत्परमं स्थानमोदन्तेऽक्षरमव्ययम्

jñātvā''tmasthaṃ------- na nivartanti te'vyayāḥ |
prāpya tatparamaṃ sthānamodante'kṣaramavyayam

एतावदेतद्विज्ञानमेतदस्ति च नास्ति च ।
तृष्णाबद्धं जगत्सर्वं चक्रवत्परिवर्तते

etāvadetadvijñānametadasti ca nāsti ca |
tṛṣṇābaddhaṃ jagatsarvaṃ cakravatparivartate

विसतन्तुर्यथैवायमन्तस्थः सर्वतो बिसे ।
तृष्णातन्तुरनाद्यन्तस्तथा देहगतः सदा

visatanturyathaivāyamantasthaḥ sarvato bise |
tṛṣṇātanturanādyantastathā dehagataḥ sadā

सूच्या सूत्रं यथा वस्त्रे संसारयति वायकः ।
तद्वत्संसारसूत्रं हि तृष्णासूच्या निबद्ध्यते

sūcyā sūtraṃ yathā vastre saṃsārayati vāyakaḥ |
tadvatsaṃsārasūtraṃ hi tṛṣṇāsūcyā nibaddhyate

इतस्ततः समाहृत्य रूपं निर्वर्तयिष्यति ।
विकारं प्रकृतिं चैव पुरुषं च सनातनम्

itastataḥ samāhṛtya rūpaṃ nirvartayiṣyati |
vikāraṃ prakṛtiṃ caiva puruṣaṃ ca sanātanam

यो यथावद्विजानाति स वितृष्णो विमुच्यते ।
याति नित्यं स सद्भावमात्मनो वै महद्भुवम्

yo yathāvadvijānāti sa vitṛṣṇo vimucyate |
yāti nityaṃ sa sadbhāvamātmano vai mahadbhuvam

प्रकाशं भगवानेतदृषिर्नारायणोऽमृतम् ।
भूतानामनुकम्पार्थं जगाद जगतो हितम्

prakāśaṃ bhagavānetadṛṣirnārāyaṇo'mṛtam |
bhūtānāmanukampārthaṃ jagāda jagato hitam