अध्याय 221: जनक पूछते हैं, मृत्यु के बाद क्या रहता है

जनको नरदेवस्तु ज्ञापितः परमर्षिणा ।
पुनरेवानुपप्रच्छ सांपराये भवाभवौ

janako naradevastu jñāpitaḥ paramarṣiṇā |
punarevānupapraccha sāṃparāye bhavābhavau

भगवन्यदिदं प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् ।
एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति

bhagavanyadidaṃ pretya saṃjñā bhavati kasyacit |
evaṃ sati kimajñānaṃ jñānaṃ vā kiṃ kariṣyati

विवादादेव सिद्धोऽसौ कारणस्येव वेदना ।
चेतनो विद्यते ह्यत्र हैतुकं च मनोगतम्

vivādādeva siddho'sau kāraṇasyeva vedanā |
cetano vidyate hyatra haitukaṃ ca manogatam

आगमादेव सिद्धोऽसौ स्वताः सिद्धा इति श्रुतिः ।
वर्तते पृथगन्योन्यं न ह्यपःश्रित्य कर्मसु

āgamādeva siddho'sau svatāḥ siddhā iti śrutiḥ |
vartate pṛthaganyonyaṃ na hyapaḥśritya karmasu

चेतनो ह्यंशवस्तत्र स्वमूर्तं धारयन्त्यतः ।
स्वभावं पौरुषं कर्म ह्यात्मानं तमुपाश्रितम् ।
तमाश्रित्य प्रवर्तन्ते देहिनो देहबन्धनाः

cetano hyaṃśavastatra svamūrtaṃ dhārayantyataḥ |
svabhāvaṃ pauruṣaṃ karma hyātmānaṃ tamupāśritam |
tamāśritya pravartante dehino dehabandhanāḥ

गुणज्ञानमभिज्ञानं तस्य लिङ्गानुशब्दयत् ।
पृथिव्यादिषु भूतेषु तत्तदाहुर्निदर्शनम्

guṇajñānamabhijñānaṃ tasya liṅgānuśabdayat |
pṛthivyādiṣu bhūteṣu tattadāhurnidarśanam

आत्माऽसौ वर्तते भिन्नस्तत्रतत्र समन्वितः ।
परमात्मा तथीवैको देवेऽस्मिन्निति वै श्रुतिः

ātmā'sau vartate bhinnastatratatra samanvitaḥ |
paramātmā tathīvaiko deve'sminniti vai śrutiḥ

आकाशं वायुरूष्भा च स्नेहो यच्चापि पार्थिवम् ।
यथा त्रिधा प्रवर्तन्ते तथाऽसौ पुरुषः स्मृतः

ākāśaṃ vāyurūṣbhā ca sneho yaccāpi pārthivam |
yathā tridhā pravartante tathā'sau puruṣaḥ smṛtaḥ

पपस्यन्तर्हितं यद्वत्तद्वद्व्याप्तं महात्मकम् ।
पूर्वं नैश्चर्ययोगेन तस्मादेतन्न शेपवान्

papasyantarhitaṃ yadvattadvadvyāptaṃ mahātmakam |
pūrvaṃ naiścaryayogena tasmādetanna śepavān

शब्दाः कालः क्रिया देहो ममैकस्वैव कल्पना ।
स्वभावं तन्मयं त्वेदं मायारूपं तु भेदवत्

śabdāḥ kālaḥ kriyā deho mamaikasvaiva kalpanā |
svabhāvaṃ tanmayaṃ tvedaṃ māyārūpaṃ tu bhedavat

नानाख्यं परं शुद्धं निर्विकल्पं परात्मकम् ।
लिङ्गादि देवमध्यास्ते ज्ञानं देवस्य तत्तथा

nānākhyaṃ paraṃ śuddhaṃ nirvikalpaṃ parātmakam |
liṅgādi devamadhyāste jñānaṃ devasya tattathā

चिन्मयोऽयं हि नादाख्यः शब्दश्चासौ मनो महान् ।
गतिमानुत संधत्ते वर्णमत्तत्पदान्वितम्

cinmayo'yaṃ hi nādākhyaḥ śabdaścāsau mano mahān |
gatimānuta saṃdhatte varṇamattatpadānvitam

कायो नास्ति च तेषां वै अवकाशस्तथा परम् ।
एतेनोढा इति चाख्याताः सर्वे ते धर्मदूषकाः

kāyo nāsti ca teṣāṃ vai avakāśastathā param |
etenoḍhā iti cākhyātāḥ sarve te dharmadūṣakāḥ

अवन्धनमविज्ञानाज्ज्ञानं तद्भुवमव्ययम् ।
नानाभेदविकल्पने येषामात्मा स्मृतः सदा

avandhanamavijñānājjñānaṃ tadbhuvamavyayam |
nānābhedavikalpane yeṣāmātmā smṛtaḥ sadā

प्रकृतेरपरस्तेषां बहवोऽप्यात्मवादिनः ।
विरोधो ह्यात्मसन्मायां न तेषां सिद्ध एव हि ।
अन्यदा च गृहीतै-----वेदबाह्यास्ततः स्मृताः

prakṛteraparasteṣāṃ bahavo'pyātmavādinaḥ |
virodho hyātmasanmāyāṃ na teṣāṃ siddha eva hi |
anyadā ca gṛhītai-----vedabāhyāstataḥ smṛtāḥ

एकानेकात्मकं तेषां प्रतिषेधो हि भेदनुत् ।
तस्माद्वेदस्य हृदयमद्वैध्यमिति विद्धि तत्

ekānekātmakaṃ teṣāṃ pratiṣedho hi bhedanut |
tasmādvedasya hṛdayamadvaidhyamiti viddhi tat

वेदादृष्टेरयं लोकः सर्वार्थेषु प्रवर्तते ।
तस्माच्च स्मृतयो जाताः सेतिहासाः पृथग्विधाः

vedādṛṣṭerayaṃ lokaḥ sarvārtheṣu pravartate |
tasmācca smṛtayo jātāḥ setihāsāḥ pṛthagvidhāḥ

न यन्न साध्यं तद्ब्रह्म नादिमध्यं न चान्तवत् ।
इन्द्रियाणि च भूरीणि परा च प्रकृतिर्मनः

na yanna sādhyaṃ tadbrahma nādimadhyaṃ na cāntavat |
indriyāṇi ca bhūrīṇi parā ca prakṛtirmanaḥ

आत्मा च परमः शुद्धः प्रोक्तोऽसौ परमः पुमान्

ātmā ca paramaḥ śuddhaḥ prokto'sau paramaḥ pumān

उत्पत्तिलक्षणं चेदं विपरीतमथोभयोः ।
यो वेत्ति प्रकृतिं नित्यं तथा चैवात्मनस्तु ताम् ।
प्रदहत्येष कर्माख्यं दावोद्भूत इवानलः

utpattilakṣaṇaṃ cedaṃ viparītamathobhayoḥ |
yo vetti prakṛtiṃ nityaṃ tathā caivātmanastu tām |
pradahatyeṣa karmākhyaṃ dāvodbhūta ivānalaḥ

चिन्मात्रपरमः शुद्धः सर्वाकृतिषु वर्तते

cinmātraparamaḥ śuddhaḥ sarvākṛtiṣu vartate

आकाशकल्पं विमलं नानाशक्तिसमन्वितम् ।
तापनं सर्वभूतानां ज्योतिषां मध्यमस्थितिम् ।
दुःखमस्ति न निर्दुःखं तद्विद्वान्न च लिप्यति

ākāśakalpaṃ vimalaṃ nānāśaktisamanvitam |
tāpanaṃ sarvabhūtānāṃ jyotiṣāṃ madhyamasthitim |
duḥkhamasti na nirduḥkhaṃ tadvidvānna ca lipyati

असावश्नाति यद्वत्तद्वमरोऽश्नाति यन्मधु ।
एवमेव महानात्मा नात्मानमवबुध्यते

asāvaśnāti yadvattadvamaro'śnāti yanmadhu |
evameva mahānātmā nātmānamavabudhyate

एवंभूतस्त्वमित्यत्र स्वाधितो बुद्ध्यते परम ।
बुधस्य बोधनं तत्र क्रियते सद्भिरित्युत ।
न बुधस्येति वै कश्चिन्न तथावच्छृणुष्व मे

evaṃbhūtastvamityatra svādhito buddhyate parama |
budhasya bodhanaṃ tatra kriyate sadbhirityuta |
na budhasyeti vai kaścinna tathāvacchṛṇuṣva me

शोकमस्य न गत्वा ते शास्त्राणां शास्त्रदस्यवः ।
लोकं निध्नन्ति संभिन्ना ज्ञातिनोत्र वदन्त्युत

śokamasya na gatvā te śāstrāṇāṃ śāstradasyavaḥ |
lokaṃ nidhnanti saṃbhinnā jñātinotra vadantyuta

एवं तस्य विभोः कृत्यं धातुरस्य महात्मनः ।
क्षमन्ति ते महात्मानः सर्वद्वन्द्वविवर्जिताः

evaṃ tasya vibhoḥ kṛtyaṃ dhāturasya mahātmanaḥ |
kṣamanti te mahātmānaḥ sarvadvandvavivarjitāḥ

अतोऽन्यथा महात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ।
किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा

ato'nyathā mahātmānamanyathā pratipadyate |
kiṃ tena na kṛtaṃ pāpaṃ coreṇātmāpahāriṇā

तस्य संयोगयोगेन शुचिरप्यशुचिर्भवेत् ।
अशुचिश्च शुचिश्चापि ज्ञानाद्देहादयो यथा

tasya saṃyogayogena śucirapyaśucirbhavet |
aśuciśca śuciścāpi jñānāddehādayo yathā

दृश्यं न चैव दृष्टं स्याद्दृष्टं दृश्यं तु नैव च

dṛśyaṃ na caiva dṛṣṭaṃ syāddṛṣṭaṃ dṛśyaṃ tu naiva ca

अतीतत्रितयाः सिद्धा ज्ञानरूपेण सर्वदा ।
एवं न प्रतिपद्यन्ते रागमोहमदान्विताः

atītatritayāḥ siddhā jñānarūpeṇa sarvadā |
evaṃ na pratipadyante rāgamohamadānvitāḥ

वेदबाह्या दुरात्मानः संसारे दुःखभागिनः ।
आगमानुगतज्ञाना बुद्धियुक्ता भवन्ति ते

vedabāhyā durātmānaḥ saṃsāre duḥkhabhāginaḥ |
āgamānugatajñānā buddhiyuktā bhavanti te

बुद्ध्या भवति बुद्ध्या त्वं यद्बुद्धं चात्मरूपवत् ।
तमस्यन्धे न संदेहात्परं यान्ति न संशयः

buddhyā bhavati buddhyā tvaṃ yadbuddhaṃ cātmarūpavat |
tamasyandhe na saṃdehātparaṃ yānti na saṃśayaḥ

नित्यनैमित्तिकान्कृत्वा पापहानिमवाप्य च ।
शुद्धसत्वा महात्मानो ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः

nityanaimittikānkṛtvā pāpahānimavāpya ca |
śuddhasatvā mahātmāno jñānanirdhūtakalmaṣāḥ

असक्ताः परिवर्तन्ते संसरन्त्यथ वायुवत् ।
न युज्यन्तेऽथवा क्लेशैरहंभावोद्भवैः सह

asaktāḥ parivartante saṃsarantyatha vāyuvat |
na yujyante'thavā kleśairahaṃbhāvodbhavaiḥ saha

इतस्ततः समाहृत्य ज्ञानं निर्वर्णयन्त्युत ।
ज्ञानान्वितस्तमो हन्यादर्कवत्स महामतिः

itastataḥ samāhṛtya jñānaṃ nirvarṇayantyuta |
jñānānvitastamo hanyādarkavatsa mahāmatiḥ

एवमात्मानमन्वीक्ष्य नानादुःखसमन्वितम् ।
देहं पङ्कमले मग्नं निर्मलं परमार्थतः

evamātmānamanvīkṣya nānāduḥkhasamanvitam |
dehaṃ paṅkamale magnaṃ nirmalaṃ paramārthataḥ

तमेवं सर्वदुःखात्तु मोचयेत्परमात्मवान् ।
ब्रह्मचर्यव्रतोपेतः सर्वसङ्गबहिष्कृतः ।
लघ्वाहारो विशुद्धात्मा परं निर्वाणमृच्छति

tamevaṃ sarvaduḥkhāttu mocayetparamātmavān |
brahmacaryavratopetaḥ sarvasaṅgabahiṣkṛtaḥ |
laghvāhāro viśuddhātmā paraṃ nirvāṇamṛcchati

इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ।
आनुपूर्व्याद्विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयान्ति च

indriyāṇi mano vāyuḥ śoṇitaṃ māṃsamasthi ca |
ānupūrvyādvinaśyanti svaṃ dhātumupayānti ca

कारणानुगतं कार्यं यदि तच्च विनश्यति ।
अलिङ्गस्य कथं लिङ्गं युज्यते तन्मृषा दृढम्

kāraṇānugataṃ kāryaṃ yadi tacca vinaśyati |
aliṅgasya kathaṃ liṅgaṃ yujyate tanmṛṣā dṛḍham

न त्वेव हेतवः सन्ति ये केचिन्मूर्तिसंस्थिताः ।
अमर्त्यस्य च मर्त्येन सामान्यं नोपपद्यते

na tveva hetavaḥ santi ye kecinmūrtisaṃsthitāḥ |
amartyasya ca martyena sāmānyaṃ nopapadyate

लोकदृष्टो यथा जातेः स्वेदजः पुरुषः स्त्रियाम् ।
कृतानुस्मरणात्सिद्धो वेदगम्यः परः पुमान्

lokadṛṣṭo yathā jāteḥ svedajaḥ puruṣaḥ striyām |
kṛtānusmaraṇātsiddho vedagamyaḥ paraḥ pumān

प्रत्यक्षानुगतो वेदो नामहेतुभिरिष्यते

pratyakṣānugato vedo nāmahetubhiriṣyate

यथा शाखा हि वै शाखा तरोः संबध्यते तदा ।
श्रुत्या तथापरोप्यात्मा दृश्यते सोऽप्यलिङ्गवान् ।
अलिङ्गसाध्यं तद्ब्रह्म बहवः सन्ति हेतवः

yathā śākhā hi vai śākhā taroḥ saṃbadhyate tadā |
śrutyā tathāparopyātmā dṛśyate so'pyaliṅgavān |
aliṅgasādhyaṃ tadbrahma bahavaḥ santi hetavaḥ

लोकयात्राविधानं च दानधर्मफलागमः ।
तदर्थं वेदशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः

lokayātrāvidhānaṃ ca dānadharmaphalāgamaḥ |
tadarthaṃ vedaśabdāśca vyavahārāśca laukikāḥ

इति सम्यङ्भनस्येते बहवः सन्ति हेतवः ।
एतदस्तीदमस्तीति न किंचित्प्रतिदृश्यते

iti samyaṅbhanasyete bahavaḥ santi hetavaḥ |
etadastīdamastīti na kiṃcitpratidṛśyate

तेषां विमृशतामेवं तत्तत्समभिधावताम् ।
क्वचिन्निविशते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत्

teṣāṃ vimṛśatāmevaṃ tattatsamabhidhāvatām |
kvacinniviśate buddhistatra jīryati vṛkṣavat

एवमर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः ।
आगमैरपकृष्यन्ति हस्तिनो हस्तिपैर्यथा

evamarthairanarthaiśca duḥkhitāḥ sarvajantavaḥ |
āgamairapakṛṣyanti hastino hastipairyathā

न जातु कामः कामामामुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिर्वधते

na jātu kāmaḥ kāmāmāmupabhogena śāmyati |
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhirvadhate

अर्थांस्तथाऽत्यन्तदुःखाबहांश्च
लिप्सन्त एके बहवो विशुष्काः ।
महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना
हित्वा सुखं मृत्युवशं प्रयान्ति

arthāṃstathā'tyantaduḥkhābahāṃśca
lipsanta eke bahavo viśuṣkāḥ |
mahattaraṃ duḥkhamabhiprapannā
hitvā sukhaṃ mṛtyuvaśaṃ prayānti

विनाशिनो ह्यध्रुवजीवितस्य
किं बन्धुभिर्मन्त्रपरिग्रहैश्च ।
विहाय यो गच्छति सर्वमेव
क्षणेन गत्वा न निवर्तते च

vināśino hyadhruvajīvitasya
kiṃ bandhubhirmantraparigrahaiśca |
vihāya yo gacchati sarvameva
kṣaṇena gatvā na nivartate ca

स्वं भूमितोयानलवायवो हि
सदा शरीरं प्रतिपालयन्ति ।
इतीदमालक्ष्य कुतो रतिर्भवे
द्विनाशिनो ह्यस्य न कर्म विद्यते

svaṃ bhūmitoyānalavāyavo hi
sadā śarīraṃ pratipālayanti |
itīdamālakṣya kuto ratirbhave
dvināśino hyasya na karma vidyate

इदमनुपधिवाक्यमच्छलं
परमनिरामयमात्मसाक्षिकम् ।
नरपतिरनुवीक्ष्य विस्मितः
पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे

idamanupadhivākyamacchalaṃ
paramanirāmayamātmasākṣikam |
narapatiranuvīkṣya vismitaḥ
punaranuyoktumidaṃ pracakrame