अध्याय 218: निद्रा, स्वप्न और निर्मल ब्रह्मचर्य

निष्कल्मषं ब्रह्मचर्यमिच्छताचरितुं सदा ।
निद्रा सर्वात्मना त्याज्या स्वप्नदोषमवेक्षता

niṣkalmaṣaṃ brahmacaryamicchatācarituṃ sadā |
nidrā sarvātmanā tyājyā svapnadoṣamavekṣatā

स्वप्ने हि रजसा देही तमसा चाभिभूयते ।
देहान्तरमिवापन्नश्चरत्यपगतस्मृतिः

svapne hi rajasā dehī tamasā cābhibhūyate |
dehāntaramivāpannaścaratyapagatasmṛtiḥ

ज्ञानाभ्यासाज्जागरिता जिज्ञासार्थमनन्तरम् ।
विज्ञानाभिनिवेशात्तु स जागर्त्यनिशं सदा

jñānābhyāsājjāgaritā jijñāsārthamanantaram |
vijñānābhiniveśāttu sa jāgartyaniśaṃ sadā

अत्राह कोन्वयं भावः स्वप्ने विषयवानिव ।
प्रलीनैरिन्द्रियैर्देही वर्तते देहवानिव

atrāha konvayaṃ bhāvaḥ svapne viṣayavāniva |
pralīnairindriyairdehī vartate dehavāniva

अत्रोच्यते यथा ह्येतद्वेद योगेश्वरो हरिः ।
तथैतदुपपन्नार्थं वर्णयन्ति महर्षयः

atrocyate yathā hyetadveda yogeśvaro hariḥ |
tathaitadupapannārthaṃ varṇayanti maharṣayaḥ

इन्द्रियाणां श्रमात्स्वप्नमाहुः सर्वगतं मनः ।
तन्मयानीन्द्रियाण्याहुस्तावद्गच्छन्ति तानि वै

indriyāṇāṃ śramātsvapnamāhuḥ sarvagataṃ manaḥ |
tanmayānīndriyāṇyāhustāvadgacchanti tāni vai

अत्राहुस्त्रितयं नित्यमतथ्यमिति चेच्च न ।
प्रथमे वर्तमानोऽसौ त्रितयं चेति सर्वदा

atrāhustritayaṃ nityamatathyamiti cecca na |
prathame vartamāno'sau tritayaṃ ceti sarvadā

नेतरावुपसंगम्य विजानाति कथंचन ।
स्वप्नावस्थागतो ह्येष स्वप्न इत्येव वेत्ति च

netarāvupasaṃgamya vijānāti kathaṃcana |
svapnāvasthāgato hyeṣa svapna ityeva vetti ca

तदप्यसदृशं युक्त्या त्रितयं मोहलक्षणम् ।
यदात्मत्रितयान्मुक्तस्तदा जानात्यसत्कृतः

tadapyasadṛśaṃ yuktyā tritayaṃ mohalakṣaṇam |
yadātmatritayānmuktastadā jānātyasatkṛtaḥ

मनसस्त्वप्रलीनत्वात्तत्तदाहुर्निदर्शनम् ।
कार्ये चासक्तमनसः संकल्पो जाग्रतो ह्यपि ।
यद्वन्मनोरथैश्चर्यं स्वप्ने तद्वन्मनोगतम्

manasastvapralīnatvāttattadāhurnidarśanam |
kārye cāsaktamanasaḥ saṃkalpo jāgrato hyapi |
yadvanmanorathaiścaryaṃ svapne tadvanmanogatam

संसाराणामसंख्यानां कामात्मा तदवाप्नुयात् ।
मनस्यन्तर्हितं सर्वं वेद सोत्तमपूरुषः

saṃsārāṇāmasaṃkhyānāṃ kāmātmā tadavāpnuyāt |
manasyantarhitaṃ sarvaṃ veda sottamapūruṣaḥ

गुणानामपि यद्येतत्कर्मणा चाप्युपस्थितम् ।
तत्तच्छंसन्ति भूतानि मनो यद्भावितं यथा

guṇānāmapi yadyetatkarmaṇā cāpyupasthitam |
tattacchaṃsanti bhūtāni mano yadbhāvitaṃ yathā

ततस्तमुपसर्पन्ति गुणा राजसतामसाः ।
सात्विका वा यथायोगमानन्तर्यफलोदयम्

tatastamupasarpanti guṇā rājasatāmasāḥ |
sātvikā vā yathāyogamānantaryaphalodayam

ततः पश्यन्त्यसंबन्धान्वातपित्तकफोत्तरान् ।
रजस्तमोभवैर्भावैस्तदप्याहुर्दुरत्ययम्

tataḥ paśyantyasaṃbandhānvātapittakaphottarān |
rajastamobhavairbhāvaistadapyāhurduratyayam

प्रसन्नैरिन्द्रियैर्यद्यत्संकल्पयति मानसम् ।
तत्तत्स्वप्नेप्युपरते मनो बुद्धिर्निरीक्षते

prasannairindriyairyadyatsaṃkalpayati mānasam |
tattatsvapnepyuparate mano buddhirnirīkṣate

व्यापकं सर्वभूतेषु वर्तते दीपवन्मनः ।
आत्मप्रभावात्तं विद्यात्सर्वा ह्यात्मनि देवताः

vyāpakaṃ sarvabhūteṣu vartate dīpavanmanaḥ |
ātmaprabhāvāttaṃ vidyātsarvā hyātmani devatāḥ

मनस्यन्तर्हितं द्वारं देहमास्थाय मानुषम् ।
यत्तत्सदसदव्यक्तं स्वपित्यस्मिन्निदर्शनम्

manasyantarhitaṃ dvāraṃ dehamāsthāya mānuṣam |
yattatsadasadavyaktaṃ svapityasminnidarśanam

व्यक्तभेदमतीतोऽसौ चिन्मात्रं परिदृश्यते ।
सर्वभूतात्मभूतस्थं तमध्यात्मगुणं विदुः

vyaktabhedamatīto'sau cinmātraṃ paridṛśyate |
sarvabhūtātmabhūtasthaṃ tamadhyātmaguṇaṃ viduḥ

लिप्सेन मनसा यश्च संकल्पादैश्वरं गुणम् ।
आत्मप्रसादात्तं विद्यात्सर्वा ह्यात्मनि देवताः

lipsena manasā yaśca saṃkalpādaiśvaraṃ guṇam |
ātmaprasādāttaṃ vidyātsarvā hyātmani devatāḥ

एवं हि तपसा युञ्ज्यादर्कवत्तमसः परम् ।
त्रैलोक्यप्रकृतिर्देही तमसोन्ते महेश्वरम्

evaṃ hi tapasā yuñjyādarkavattamasaḥ param |
trailokyaprakṛtirdehī tamasonte maheśvaram

तपो ह्यधिष्ठितं देवैस्तपोघ्नमसुरैस्तमः ।
एतद्देवासुरैर्गुप्तं तदाहुर्ज्ञानलक्षणम्

tapo hyadhiṣṭhitaṃ devaistapoghnamasuraistamaḥ |
etaddevāsurairguptaṃ tadāhurjñānalakṣaṇam

सत्त्वं रजस्तमश्चेति देवासुरगुणान्विदुः ।
सत्त्वं देवगुणं विद्यादितरावासुरौ गुणौ

sattvaṃ rajastamaśceti devāsuraguṇānviduḥ |
sattvaṃ devaguṇaṃ vidyāditarāvāsurau guṇau

सत्त्वं मनस्तथा बुद्धिर्देवा इत्यभिशंब्दिताः ।
तैरेव हि वृतस्तस्माज्ज्ञात्वैवं परमं-----

sattvaṃ manastathā buddhirdevā ityabhiśaṃbditāḥ |
taireva hi vṛtastasmājjñātvaivaṃ paramaṃ-----

निद्राविकल्पेन सतां---- विशति लोकवत् ।
स्वस्थो भवति गूढात्मा कलुषैः परिवर्जितः

nidrāvikalpena satāṃ---- viśati lokavat |
svastho bhavati gūḍhātmā kaluṣaiḥ parivarjitaḥ

निशादिका ये कथिता लोकानां कलुषा मताः ।
तैर्हीनं यत्पुरं शुद्धं बाह्याभ्यन्तरवर्तिनम् ।
सदानन्दमयं नित्यं भूत्वा तत्परमन्वियात्

niśādikā ye kathitā lokānāṃ kaluṣā matāḥ |
tairhīnaṃ yatpuraṃ śuddhaṃ bāhyābhyantaravartinam |
sadānandamayaṃ nityaṃ bhūtvā tatparamanviyāt

एवमाख्यातमत्यर्थं ब्रह्मचर्यमकल्मषम् ।
सर्वसंयोगहीनं तद्विष्ण्वाख्यं परमं पदम् ।
अचिन्त्यमद्भुतं लोके ज्ञानेन परिवर्तते

evamākhyātamatyarthaṃ brahmacaryamakalmaṣam |
sarvasaṃyogahīnaṃ tadviṣṇvākhyaṃ paramaṃ padam |
acintyamadbhutaṃ loke jñānena parivartate

ब्रह्म तत्परमं ज्ञानममृतं ज्योतिरक्षरम् ।
ये विदुर्भावितात्मानस्ते यान्ति परमां गतिम्

brahma tatparamaṃ jñānamamṛtaṃ jyotirakṣaram |
ye vidurbhāvitātmānaste yānti paramāṃ gatim

हेतुमच्छक्यमाख्यातुमेतावज्ज्ञानचक्षुषा ।
प्रत्याहारेण वा शक्यमव्यक्तं ब्रह्म वेदितुम्

hetumacchakyamākhyātumetāvajjñānacakṣuṣā |
pratyāhāreṇa vā śakyamavyaktaṃ brahma veditum