अध्याय 217: ब्रह्म को प्रकट करने वाले योग पर गुरु

दुरन्तेष्विन्द्रियार्थेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः ।
ये त्वसक्ता महात्मानस्ते यान्ति परमां गतिम्

duranteṣvindriyārtheṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ |
ye tvasaktā mahātmānaste yānti paramāṃ gatim

जन्ममृत्युजरादुःखैर्व्याधिभिर्मानसक्लमैः ।
दृष्ट्वैव संततं लोकं घटेन्मोक्षाय बुद्धिमान्

janmamṛtyujarāduḥkhairvyādhibhirmānasaklamaiḥ |
dṛṣṭvaiva saṃtataṃ lokaṃ ghaṭenmokṣāya buddhimān

वाङ्भनोभ्यां शरीरेण शुचिः स्यादनहंकृतः ।
प्रशान्तो ज्ञानवान्भिक्षुर्निरपेक्षश्चरेत्सुखम्

vāṅbhanobhyāṃ śarīreṇa śuciḥ syādanahaṃkṛtaḥ |
praśānto jñānavānbhikṣurnirapekṣaścaretsukham

वशा मोक्षवतां पाशास्तासां रूपं प्रदर्शकम् ।
दुर्ग्रहं पश्यमानोऽपि मन्यते मोहितस्तदा

vaśā mokṣavatāṃ pāśāstāsāṃ rūpaṃ pradarśakam |
durgrahaṃ paśyamāno'pi manyate mohitastadā

एवं पश्यन्तमात्मानमनुध्यातं हि बन्धुषु ।
अयथात्वेन जानामि भेदरूपेण संस्थितम्

evaṃ paśyantamātmānamanudhyātaṃ hi bandhuṣu |
ayathātvena jānāmi bhedarūpeṇa saṃsthitam

अथवा मनसः सङ्गं पश्येद्भूतानुकम्पया ।
तत्राप्युपेक्षां कुर्वीत ज्ञात्वा कर्मफलं जगत्

athavā manasaḥ saṅgaṃ paśyedbhūtānukampayā |
tatrāpyupekṣāṃ kurvīta jñātvā karmaphalaṃ jagat

यत्कृतं स्याच्छुभं कर्म पापं वा यदि वाऽश्नुते ।
तस्माच्छुभानि कर्माणि कुर्याद्वा बुद्धिकर्मभिः

yatkṛtaṃ syācchubhaṃ karma pāpaṃ vā yadi vā'śnute |
tasmācchubhāni karmāṇi kuryādvā buddhikarmabhiḥ

अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतेषु चार्जवम् ।
क्षमा चैवाप्रमादश्च यस्यैते स सुखी भवेत्

ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūteṣu cārjavam |
kṣamā caivāpramādaśca yasyaite sa sukhī bhavet

अनक्षसाध्यं तद्ब्रह्म निर्मलं जगतः परम् ।
स्वात्मप्रकाशमग्राह्यमहेतुकमचञ्चलम्

anakṣasādhyaṃ tadbrahma nirmalaṃ jagataḥ param |
svātmaprakāśamagrāhyamahetukamacañcalam

विवेकज्ञानवाचिस्थो ह्याशुरूपेण संस्थितः ।
वैकारिकात्प्रदृश्येतै गैरिके मधुधारवत्

vivekajñānavācistho hyāśurūpeṇa saṃsthitaḥ |
vaikārikātpradṛśyetai gairike madhudhāravat

यश्चैनं परमं धर्मं सर्वभूतसुखावहम् ।
दुःखान्निः सरणं वेद तत्त्वज्ञः स सुखी भवेत्

yaścainaṃ paramaṃ dharmaṃ sarvabhūtasukhāvaham |
duḥkhānniḥ saraṇaṃ veda tattvajñaḥ sa sukhī bhavet

तस्मात्समाहितं बुद्ध्या मनो भूतेषु धारयेत् ।
नापथ्यायेन्न स्पृहयेन्नाबद्धं चिन्तयेदसत्

tasmātsamāhitaṃ buddhyā mano bhūteṣu dhārayet |
nāpathyāyenna spṛhayennābaddhaṃ cintayedasat

अथामोघप्रयत्नेन मनो ज्ञाने निवेशयेत् ।
सुवाचोऽथ प्रयोगेण मनोज्ञं संप्रवर्तते

athāmoghaprayatnena mano jñāne niveśayet |
suvāco'tha prayogeṇa manojñaṃ saṃpravartate

विवेकयित्वा तद्वाक्यं धर्मसूक्ष्ममवेक्ष्य च ।
सत्यां वाचमहिंस्रां च वदेदनपवादिनीम्

vivekayitvā tadvākyaṃ dharmasūkṣmamavekṣya ca |
satyāṃ vācamahiṃsrāṃ ca vadedanapavādinīm

कल्कापेतामपरुषामनृशंसामपैशुनीम् ।
ईदृगल्पं च वक्तव्यमविक्षिप्तेन चेतसा

kalkāpetāmaparuṣāmanṛśaṃsāmapaiśunīm |
īdṛgalpaṃ ca vaktavyamavikṣiptena cetasā

वाक्यबन्धेन संरागविहाराद्व्याहरेद्यदि ।
बुद्ध्याऽप्यनुगृहीतेन मनसा कर्म तामसम्

vākyabandhena saṃrāgavihārādvyāharedyadi |
buddhyā'pyanugṛhītena manasā karma tāmasam

रजोभूतैर्हि करणैः कर्मणि प्रतिपद्यते ।
स दुःखं प्राप्य लोकेऽस्मिन्नरकायोपपद्यते ।
तस्मान्मनोवाक्शरीरैराचरेद्वैर्यमात्मनः

rajobhūtairhi karaṇaiḥ karmaṇi pratipadyate |
sa duḥkhaṃ prāpya loke'sminnarakāyopapadyate |
tasmānmanovākśarīrairācaredvairyamātmanaḥ

प्रकीर्ण एव भारो हि यद्वद्धार्येत दस्युभिः ।
प्रतिलोमां दिशं बुद्ध्वा संसारमबुधास्तथा ।
संसारमार्गमापन्नः प्रतिलोमं विवर्जयेत्

prakīrṇa eva bhāro hi yadvaddhāryeta dasyubhiḥ |
pratilomāṃ diśaṃ buddhvā saṃsāramabudhāstathā |
saṃsāramārgamāpannaḥ pratilomaṃ vivarjayet

तामेव च यथा दस्यून्हत्वा गच्छेच्छिवां दिशम् ।
तथा रजस्तमः कर्माण्युत्सृज्य प्राप्नुयाच्छुभम्

tāmeva ca yathā dasyūnhatvā gacchecchivāṃ diśam |
tathā rajastamaḥ karmāṇyutsṛjya prāpnuyācchubham

निःसंदिग्धमनीहो वै मुक्तः सर्वपरिग्रहैः ।
विविक्तचारी लघ्वाशी तपस्वी नियतेन्द्रियः

niḥsaṃdigdhamanīho vai muktaḥ sarvaparigrahaiḥ |
viviktacārī laghvāśī tapasvī niyatendriyaḥ

ज्ञानदग्धपरिक्लेशः प्रयोगरतिरात्मवान् ।
निष्प्रचारेण मनसा परं तदधिगच्छति

jñānadagdhaparikleśaḥ prayogaratirātmavān |
niṣpracāreṇa manasā paraṃ tadadhigacchati

धृतिमानात्मवान्बुद्धिं निगृह्णीयादसंशयम् ।
मनो बुद्ध्या निगृह्णीयाद्विषयान्मनसाऽऽत्मनः ।
योजयित्वा मनस्तत्र निश्चलं परमात्मनि

dhṛtimānātmavānbuddhiṃ nigṛhṇīyādasaṃśayam |
mano buddhyā nigṛhṇīyādviṣayānmanasā''tmanaḥ |
yojayitvā manastatra niścalaṃ paramātmani

योगाभिसन्धियुक्तस्य ब्रह्म तत्संप्रकाशते ।
ऐकान्त्यं तदिदं विद्धि सर्ववस्त्वन्तरस्थितिः

yogābhisandhiyuktasya brahma tatsaṃprakāśate |
aikāntyaṃ tadidaṃ viddhi sarvavastvantarasthitiḥ

विशेषहीनं गृह्णन्ति विशेषां कारणात्मिकाम् ।
अथवा न प्रभुस्तत्र परमात्मनि वर्तितुम् ।
आगामित्तत्त्वं योगात्मा योगतन्त्रमुपक्रमेत्

viśeṣahīnaṃ gṛhṇanti viśeṣāṃ kāraṇātmikām |
athavā na prabhustatra paramātmani vartitum |
āgāmittattvaṃ yogātmā yogatantramupakramet

निगृहीतेन्द्रियस्यास्य कुर्वाणस्य मनो वशे ।
देवतास्ताः प्रकाशन्ते हृष्टा यान्ति तमीश्वरम्

nigṛhītendriyasyāsya kurvāṇasya mano vaśe |
devatāstāḥ prakāśante hṛṣṭā yānti tamīśvaram

ताभिः संयुक्तमनसो ब्रह्म तत्संप्रकाशते ।
शनैश्चापगते सत्वे ब्रह्मभूयाय कल्पते

tābhiḥ saṃyuktamanaso brahma tatsaṃprakāśate |
śanaiścāpagate satve brahmabhūyāya kalpate

अथवा न प्रवर्तेत योगतन्त्रैरुपक्रमेत् ।
योगतन्त्रमयं तन्त्रं वृत्तिः स्यात्ततदाचरेत्

athavā na pravarteta yogatantrairupakramet |
yogatantramayaṃ tantraṃ vṛttiḥ syāttatadācaret

कणकुल्माषपिण्याकशाकयावकसक्तवः ।
तथा मूलफलं भैक्ष्यं पर्यायेणोपयोजयेत्

kaṇakulmāṣapiṇyākaśākayāvakasaktavaḥ |
tathā mūlaphalaṃ bhaikṣyaṃ paryāyeṇopayojayet

आहारनियमं चैव देशे काले च सात्विकः ।
तत्परीक्ष्यानुवर्तेत यत्प्रवृत्त्यनुवर्तकम्

āhāraniyamaṃ caiva deśe kāle ca sātvikaḥ |
tatparīkṣyānuvarteta yatpravṛttyanuvartakam

प्रवृत्तं नोपरुन्धेत शनैरग्निमिवेन्धयेत् ।
ज्ञानैधितं तथा ज्ञानमर्कवत्संप्रकाशते

pravṛttaṃ noparundheta śanairagnimivendhayet |
jñānaidhitaṃ tathā jñānamarkavatsaṃprakāśate

ज्ञानाधिष्ठानमज्ञानं त्रील्लोँकानधितिष्ठति ।
विज्ञानानुगतं ज्ञानमज्ञानेनापकृष्यते

jñānādhiṣṭhānamajñānaṃ trīllom̐kānadhitiṣṭhati |
vijñānānugataṃ jñānamajñānenāpakṛṣyate

पृथक्त्वात्संप्रयोगाच्च नासूयुर्वेद शाश्वतम् ।
स तयोरपवर्गज्ञो वीतरागो विमुच्यते

pṛthaktvātsaṃprayogācca nāsūyurveda śāśvatam |
sa tayorapavargajño vītarāgo vimucyate

वयोतीतो जरामृत्यू जित्वा ब्रह्म सनातनम् ।
अमृतं तदवाप्नोति यत्तदक्षरमव्ययम्

vayotīto jarāmṛtyū jitvā brahma sanātanam |
amṛtaṃ tadavāpnoti yattadakṣaramavyayam