अध्याय 208: वराह रूप विष्णु हिरण्याक्ष का वध करते हैं

पितामह महाप्राज्ञ युधि सत्यपराक्रम ।
श्रोतुमिच्छामि कार्त्स्न्येन वृष्णमव्ययमीश्वरम्

pitāmaha mahāprājña yudhi satyaparākrama |
śrotumicchāmi kārtsnyena vṛṣṇamavyayamīśvaram

यच्चास्य तेजः सुमहद्यच्च कर्म पुरा कृतम् ।
तन्मे सर्वं यथातत्त्वं ब्रूहि त्वं पुरुषर्षभ

yaccāsya tejaḥ sumahadyacca karma purā kṛtam |
tanme sarvaṃ yathātattvaṃ brūhi tvaṃ puruṣarṣabha

तिर्यग्योनिगतो रूपं कथं धारितवान्प्रभुः ।
केन कार्यनिसर्गेण तमाख्याहि महाबल

tiryagyonigato rūpaṃ kathaṃ dhāritavānprabhuḥ |
kena kāryanisargeṇa tamākhyāhi mahābala

पुराऽहं मृगयां यातो मार्कण्डेयाश्रमे स्थितः ।
तत्रापश्यं मुनिगणान्समासीनान्सहस्रशः

purā'haṃ mṛgayāṃ yāto mārkaṇḍeyāśrame sthitaḥ |
tatrāpaśyaṃ munigaṇānsamāsīnānsahasraśaḥ

ततस्ते मधुपर्केण पूजां चक्रुरथो मयि ।
प्रतिगृह्य च तां पूजां चक्रुरथो मयि ।

tataste madhuparkeṇa pūjāṃ cakruratho mayi |
pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ cakruratho mayi |

कथैषा कथिता तत्र कश्यपेन महर्षिणा ।
मनः प्रह्वादिनीं दिव्यां तामिहैकमनाः शृणु

kathaiṣā kathitā tatra kaśyapena maharṣiṇā |
manaḥ prahvādinīṃ divyāṃ tāmihaikamanāḥ śṛṇu

पुरा दानवमुख्या हि क्रोधलोभसमन्विताः ।
बलेन मत्ताः शतशो नरकाद्या महासुराः

purā dānavamukhyā hi krodhalobhasamanvitāḥ |
balena mattāḥ śataśo narakādyā mahāsurāḥ

तथैव चान्ये बहवो दानवा युद्धदुर्मदाः ।
न सहन्ते स्म देवानां समृद्धिं तामनुत्तमाम्

tathaiva cānye bahavo dānavā yuddhadurmadāḥ |
na sahante sma devānāṃ samṛddhiṃ tāmanuttamām

नराकाद्या महाघोरा हिरण्याक्षमुपाश्रिताः ।
उद्योगं परमं चक्रुर्देवानां निग्रहे तदा

narākādyā mahāghorā hiraṇyākṣamupāśritāḥ |
udyogaṃ paramaṃ cakrurdevānāṃ nigrahe tadā

नियुतं वत्सराणां तु वायुभक्षोऽभवत्तदा ।
हिरण्याक्षो महारौद्रो लेभे देवात्पितामहात् ।
वरानचिन्त्यानतुलाञ्शतशोऽथ सहस्रशः

niyutaṃ vatsarāṇāṃ tu vāyubhakṣo'bhavattadā |
hiraṇyākṣo mahāraudro lebhe devātpitāmahāt |
varānacintyānatulāñśataśo'tha sahasraśaḥ

दानवैरर्द्यमानास्तु देवा देवर्षयस्तथा ।
न शर्म लेभिरे राजन्क्लिश्यमानास्ततस्ततः

dānavairardyamānāstu devā devarṣayastathā |
na śarma lebhire rājankliśyamānāstatastataḥ

पृथिवीमार्तरूपां ते समपश्यन्दिवौकसः ।
दानवैरभिसंकीर्णां घोररूपैर्महाबलैः ।
भारार्तामप्रहृष्टां च दुःखितां संनिमज्जतीम्

pṛthivīmārtarūpāṃ te samapaśyandivaukasaḥ |
dānavairabhisaṃkīrṇāṃ ghorarūpairmahābalaiḥ |
bhārārtāmaprahṛṣṭāṃ ca duḥkhitāṃ saṃnimajjatīm

गृहीत्वा पृथिवी देवी पाताले न्यवसत्तदा ।
ततस्त्रैलोक्यमखिलं निरोषधिगणान्वितम् ।
निःस्वाध्यायवषट्कारमभूत्सर्वं समन्ततः

gṛhītvā pṛthivī devī pātāle nyavasattadā |
tatastrailokyamakhilaṃ niroṣadhigaṇānvitam |
niḥsvādhyāyavaṣaṭkāramabhūtsarvaṃ samantataḥ

अथादितेयाः संत्रस्ता ब्रह्माणमिदमब्रुवन् ।
कथं शक्ष्यामहे ब्रह्मन्दानवैरभिमर्दनम्

athāditeyāḥ saṃtrastā brahmāṇamidamabruvan |
kathaṃ śakṣyāmahe brahmandānavairabhimardanam

हिरण्याक्षेण भगवन्गृहीतेयं वसुन्धरा ।
न शक्ष्यामो वयं तत्र प्रवेष्टुं जलदुर्गमम्

hiraṇyākṣeṇa bhagavangṛhīteyaṃ vasundharā |
na śakṣyāmo vayaṃ tatra praveṣṭuṃ jaladurgamam

तानाह भगवान्ब्रह्मा मुनिरेव प्रसाद्यताम् ।
अगस्त्योऽसौ महातेजाः पातु तज्जलमञ्जसा

tānāha bhagavānbrahmā munireva prasādyatām |
agastyo'sau mahātejāḥ pātu tajjalamañjasā

तथेति चोक्त्वा ते देवा मुनिमूचुर्मुदान्विताः ।
त्रायस्व लोकान्विप्रर्षे जलमेतत्क्षयं नय

tatheti coktvā te devā munimūcurmudānvitāḥ |
trāyasva lokānviprarṣe jalametatkṣayaṃ naya

तथेति चोक्त्वा भगवान्कालानलसमद्युतिः ।
ध्यायञ्जलादनिवहं स क्षणेन पपौ जलम्

tatheti coktvā bhagavānkālānalasamadyutiḥ |
dhyāyañjalādanivahaṃ sa kṣaṇena papau jalam

शोषिते तु समुद्रे च देवाः सर्षिपुरोगमाः ।
ब्रह्माणं प्रणिपत्योचुर्मुनिना शोषितं जलम् ।
इति भूयः समाचक्ष्व किं करिष्यामहे विभो

śoṣite tu samudre ca devāḥ sarṣipurogamāḥ |
brahmāṇaṃ praṇipatyocurmuninā śoṣitaṃ jalam |
iti bhūyaḥ samācakṣva kiṃ kariṣyāmahe vibho

स्वयंभूस्तानुवाचेदं निसृष्टोऽत्र विधिर्मया

svayaṃbhūstānuvācedaṃ nisṛṣṭo'tra vidhirmayā

ते वरेणाभिसंपन्ना बलेन च मदेन च ।
नावबुद्ध्यन्ति संमूढा विष्णुमव्यक्तदर्शनम् ।
वराहरूपिणं देवमधृष्यममरैरपि

te vareṇābhisaṃpannā balena ca madena ca |
nāvabuddhyanti saṃmūḍhā viṣṇumavyaktadarśanam |
varāharūpiṇaṃ devamadhṛṣyamamarairapi

एष वेगेन गत्वा हि यत्र ते दानवाधमाः ।
अन्तर्भूमिगता घोरा निवसन्ति सहस्रशः ।
शमयिष्यति तच्छ्रुत्वा जहृषुः सुरसत्तमाः

eṣa vegena gatvā hi yatra te dānavādhamāḥ |
antarbhūmigatā ghorā nivasanti sahasraśaḥ |
śamayiṣyati tacchrutvā jahṛṣuḥ surasattamāḥ

ततो विष्णुर्महातेजा वाराहं रूपमास्थितः ।
अन्तर्भूमिं संप्रविश्य जगाम दितिजान्प्रति

tato viṣṇurmahātejā vārāhaṃ rūpamāsthitaḥ |
antarbhūmiṃ saṃpraviśya jagāma ditijānprati

दृष्ट्वा च सहिताः सर्वे दैत्याः सत्वममानुषम् ।
प्रसह्य तरसा सर्वे संतस्थुः कालमोहिताः

dṛṣṭvā ca sahitāḥ sarve daityāḥ satvamamānuṣam |
prasahya tarasā sarve saṃtasthuḥ kālamohitāḥ

ततस्ते समभिद्रुत्य वराहं जगृहुः समम् ।
संक्रुद्धाश्च वराहं तं व्यकर्षन्त समन्ततः

tataste samabhidrutya varāhaṃ jagṛhuḥ samam |
saṃkruddhāśca varāhaṃ taṃ vyakarṣanta samantataḥ

दानवेन्द्रा महाकाया महावीर्यबलोच्छ्रिताः ।
नाशक्नुवंश्च किंचित्ते तस्य कर्तुं तदा विभो

dānavendrā mahākāyā mahāvīryabalocchritāḥ |
nāśaknuvaṃśca kiṃcitte tasya kartuṃ tadā vibho

ततोऽगच्छन्विस्मयं ते दानवेन्द्रा भयं तथा ।
संशयं गतमात्मानं मेनिरे च सहस्रशः

tato'gacchanvismayaṃ te dānavendrā bhayaṃ tathā |
saṃśayaṃ gatamātmānaṃ menire ca sahasraśaḥ

ततो देवाधिदेवः स योगात्मा योगसारथिः ।
योगमास्थाय भगवांस्तदा भरतसत्तम

tato devādhidevaḥ sa yogātmā yogasārathiḥ |
yogamāsthāya bhagavāṃstadā bharatasattama

विननाद महानादं क्षोभयन्दैत्यदानवान् ।
सन्नादिता येन लोकाः सर्वाश्चैव दिशो दश

vinanāda mahānādaṃ kṣobhayandaityadānavān |
sannāditā yena lokāḥ sarvāścaiva diśo daśa

तेन सन्नादशब्देन लोकानां क्षोभ आगमत् ।
संश्रान्ताश्च दिशः सर्वा देवाः शक्रपुरोगमाः

tena sannādaśabdena lokānāṃ kṣobha āgamat |
saṃśrāntāśca diśaḥ sarvā devāḥ śakrapurogamāḥ

निर्विचेष्टं जगच्चापि बभूवातिभृशं तदा ।
स्थावरं जङ्गमं चैव तेन नादेन मोहितम्

nirviceṣṭaṃ jagaccāpi babhūvātibhṛśaṃ tadā |
sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva tena nādena mohitam

ततस्ते दानवाः सर्वे तेन नादेन भीषिताः ।
पेतुर्गतासवश्चैव विष्णुतेजः प्रमोहिताः

tataste dānavāḥ sarve tena nādena bhīṣitāḥ |
peturgatāsavaścaiva viṣṇutejaḥ pramohitāḥ

त्रस्तांश्च देवानालोक्य ब्रह्मा प्राह पितामहः ।
योगेश्वरोऽयं भगवान्वाराहं रूपमास्थितः ।
नर्दमानोऽत्र संयाति मा भैष्ट सुरसत्तमाः

trastāṃśca devānālokya brahmā prāha pitāmahaḥ |
yogeśvaro'yaṃ bhagavānvārāhaṃ rūpamāsthitaḥ |
nardamāno'tra saṃyāti mā bhaiṣṭa surasattamāḥ

एवमुक्त्वा ततो ब्रह्मा नमश्चक्रे पितामहः ।
देवता मुनयश्चैव विष्णुं वै मुक्तिहेतवे

evamuktvā tato brahmā namaścakre pitāmahaḥ |
devatā munayaścaiva viṣṇuṃ vai muktihetave

ततो हरिर्महातेजा ब्रह्माणमभिनन्द्य च ।
रसातलगतश्चापि वराहस्त्रिदशद्विषाम् ।
खुरैर्विदारयामास मांसमेदोस्थिसंचयान्

tato harirmahātejā brahmāṇamabhinandya ca |
rasātalagataścāpi varāhastridaśadviṣām |
khurairvidārayāmāsa māṃsamedosthisaṃcayān

नादेन तेन महता सनातन इति स्मृतः ।
पद्मनाभो महायोगी भूतात्मा भूतभावनः

nādena tena mahatā sanātana iti smṛtaḥ |
padmanābho mahāyogī bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ

ततो देवगणाः सर्वे पितामहमुपाद्रवन् ।
तत्र गत्वा महात्मानमूचुश्चैव जगत्पतिम्

tato devagaṇāḥ sarve pitāmahamupādravan |
tatra gatvā mahātmānamūcuścaiva jagatpatim

नादोऽयं कीदृशो देव नेतं विद्म वयं प्रभो ।
कोसौ हि कस्य वा नादो येन विह्वलितं जगत् ।
देवाश्च दानवाश्चैव मोहितास्तस्य तेजसा

nādo'yaṃ kīdṛśo deva netaṃ vidma vayaṃ prabho |
kosau hi kasya vā nādo yena vihvalitaṃ jagat |
devāśca dānavāścaiva mohitāstasya tejasā

एतस्मिन्नन्तरे विष्णुर्वाराहं रूपमास्थितः ।
उदतिष्ठन्महाबाहो स्तूयमानो महर्षिभिः

etasminnantare viṣṇurvārāhaṃ rūpamāsthitaḥ |
udatiṣṭhanmahābāho stūyamāno maharṣibhiḥ

दिव्यं------ युद्धमासीन्महात्मनोः ।
हिरण्याक्षस्य विष्णोश्च सर्वसंक्षोभकारणम्

divyaṃ------ yuddhamāsīnmahātmanoḥ |
hiraṇyākṣasya viṣṇośca sarvasaṃkṣobhakāraṇam

जघान च हिरण्याक्षमन्तर्भूमिगतं हरिः ।
तदाकर्ण्य महातेजा ब्रह्मा मधुरमब्रवीत्

jaghāna ca hiraṇyākṣamantarbhūmigataṃ hariḥ |
tadākarṇya mahātejā brahmā madhuramabravīt

निहत्य दानवपतीन्महावर्ष्मा महाबलः ।
एष देवो महायोगी भूतात्मा भूतभावनः

nihatya dānavapatīnmahāvarṣmā mahābalaḥ |
eṣa devo mahāyogī bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ

सर्वभूतेश्वरो योगी मुनिरात्मा तथाऽऽत्मनः ।
स्थिरीभवत कृष्णोऽयं सर्वविध्नविनाशनः

sarvabhūteśvaro yogī munirātmā tathā''tmanaḥ |
sthirībhavata kṛṣṇo'yaṃ sarvavidhnavināśanaḥ

कृत्वा कर्मातिसाध्वेतदशक्यममितप्रभः ।
समायातः स्वमात्मानं महाभागो महाद्युतिः

kṛtvā karmātisādhvetadaśakyamamitaprabhaḥ |
samāyātaḥ svamātmānaṃ mahābhāgo mahādyutiḥ

पद्मनाभो महायोगी पुराणपुरुषोत्तमः ।
न संतापो न भीः कार्या शोको वा सुरसत्तमैः

padmanābho mahāyogī purāṇapuruṣottamaḥ |
na saṃtāpo na bhīḥ kāryā śoko vā surasattamaiḥ

विधिरेष प्रभावश्च कालः संक्षयकारकः ।
लोकान्धारयता तेन नादो मुक्तो महात्मना

vidhireṣa prabhāvaśca kālaḥ saṃkṣayakārakaḥ |
lokāndhārayatā tena nādo mukto mahātmanā

स एष हि महाबाहुः सर्वलोकनमस्कृतः ।
अच्युतः पुण्‍डरीकाक्षः सर्वभूतादिरीश्वरः

sa eṣa hi mahābāhuḥ sarvalokanamaskṛtaḥ |
acyutaḥ puṇ‍ḍarīkākṣaḥ sarvabhūtādirīśvaraḥ