अध्याय 207: प्रजापति, देवगण और दिशाओं के ऋषि

के पूर्वमासन्पतयः प्रजानां भरतर्षभ ।
के चर्षयो महाभागा दिक्षु प्रत्येकशः स्थिताः

ke pūrvamāsanpatayaḥ prajānāṃ bharatarṣabha |
ke carṣayo mahābhāgā dikṣu pratyekaśaḥ sthitāḥ

श्रूयतां भरतश्रेष्ठ यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
प्रजानां पतयो ये च दिक्षु ये चर्षयः स्मृताः

śrūyatāṃ bharataśreṣṭha yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
prajānāṃ patayo ye ca dikṣu ye carṣayaḥ smṛtāḥ

एकः स्वयंभूर्भगवानाद्यो ब्रह्मा सनातनः ।
ब्रह्मणः सप्त वै पुत्रा महात्मानः स्वयंभुवः

ekaḥ svayaṃbhūrbhagavānādyo brahmā sanātanaḥ |
brahmaṇaḥ sapta vai putrā mahātmānaḥ svayaṃbhuvaḥ

मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
वसिष्ठश्च महाभागः सदृशो वै स्वयंभुवा

marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
vasiṣṭhaśca mahābhāgaḥ sadṛśo vai svayaṃbhuvā

सप्त ब्रह्मण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सर्वानेव प्रजापतीन्

sapta brahmaṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ |
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sarvāneva prajāpatīn

अत्रिवंशतमुत्पन्नो ब्रह्मयोनिः सनातनः ।
प्राचनवर्हिर्भगवांस्तस्मात्प्राचेतसो दश

atrivaṃśatamutpanno brahmayoniḥ sanātanaḥ |
prācanavarhirbhagavāṃstasmātprācetaso daśa

दशानां तनयस्त्वेको दक्षो नाम प्रजापतिः ।
तस्य द्वे नामनी लोके दक्षः क इति चोच्यते

daśānāṃ tanayastveko dakṣo nāma prajāpatiḥ |
tasya dve nāmanī loke dakṣaḥ ka iti cocyate

मरीचेः कश्यपः पुत्रस्तस्य द्वे नामनी स्मृते ।
अरिष्टनेमिरित्येके कश्यपेत्यपरे विदुः

marīceḥ kaśyapaḥ putrastasya dve nāmanī smṛte |
ariṣṭanemirityeke kaśyapetyapare viduḥ

अत्रेश्चैवौरसः श्रीमान्राजा सोमश्च वीर्यवान् ।
सहस्रं यश्च दिव्यानां युगानां पर्युपासिता

atreścaivaurasaḥ śrīmānrājā somaśca vīryavān |
sahasraṃ yaśca divyānāṃ yugānāṃ paryupāsitā

अर्यमा चैव भगवान्ये चास्य तनया विभो ।
एते प्रदेशाः कथिता भुवनानां प्रभावनाः

aryamā caiva bhagavānye cāsya tanayā vibho |
ete pradeśāḥ kathitā bhuvanānāṃ prabhāvanāḥ

शशबिन्दोश्च भार्याणां सहस्राणि दशाच्युत ।
एकैकस्यां सहस्रं तु तनयानामभूत्तदा

śaśabindośca bhāryāṇāṃ sahasrāṇi daśācyuta |
ekaikasyāṃ sahasraṃ tu tanayānāmabhūttadā

एवं शतसहस्राणि दश तस्य महात्मनः ।
पुत्राणां च न ते संचिदिच्छन्त्यन्यं प्रजापतिम्

evaṃ śatasahasrāṇi daśa tasya mahātmanaḥ |
putrāṇāṃ ca na te saṃcidicchantyanyaṃ prajāpatim

प्रजामाचक्षते विप्राः पुराणाः शाशबिन्दवीम् ।
स वृष्णिवंशप्रभवो महावंशः प्रजापतेः

prajāmācakṣate viprāḥ purāṇāḥ śāśabindavīm |
sa vṛṣṇivaṃśaprabhavo mahāvaṃśaḥ prajāpateḥ

एते प्रजानां पतयः समुद्दिष्टा यशस्विनः

ete prajānāṃ patayaḥ samuddiṣṭā yaśasvinaḥ

शशबिन्दुस्तु राजर्षिर्महायोगी महामनाः ।
अध्यात्मवित्सहस्राणां भार्याणां दशमध्यगः

śaśabindustu rājarṣirmahāyogī mahāmanāḥ |
adhyātmavitsahasrāṇāṃ bhāryāṇāṃ daśamadhyagaḥ

स योगी योगमापन्नस्ततः सायुज्यतां गतः ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि देवांस्त्रिभुवनेश्वरान्

sa yogī yogamāpannastataḥ sāyujyatāṃ gataḥ |
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi devāṃstribhuvaneśvarān

भगोंऽशश्चार्यमा चैव मित्रोऽथ वरुणस्तथा ।
सविता चैव घाता च विवस्वांश्च महाबलः

bhagoṃ'śaścāryamā caiva mitro'tha varuṇastathā |
savitā caiva ghātā ca vivasvāṃśca mahābalaḥ

त्वष्टा पूषा तथैवेन्द्रो द्वादशो विष्णुरुच्यते ।
इत्येते द्वादशादित्याः कश्यपस्यात्मसंभवाः

tvaṣṭā pūṣā tathaivendro dvādaśo viṣṇurucyate |
ityete dvādaśādityāḥ kaśyapasyātmasaṃbhavāḥ

नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतो द्वावश्विनावपि ।
मार्तण्डस्यात्मजावेतावात्मस्य प्रजापतेः

nāsatyaścaiva dasraśca smṛto dvāvaśvināvapi |
mārtaṇḍasyātmajāvetāvātmasya prajāpateḥ

त्वष्टुश्चैवात्मजः श्रीमान्विश्वरूपो महायशाः

tvaṣṭuścaivātmajaḥ śrīmānviśvarūpo mahāyaśāḥ

अजैकपादहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षोऽथ रैवतः ।
हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्च सुरेश्वरः

ajaikapādahirbudhnyo virūpākṣo'tha raivataḥ |
haraśca bahurūpaśca tryambakaśca sureśvaraḥ

सावित्रश्च जयन्तश्च पिनाकी चापराजितः ।
एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः

sāvitraśca jayantaśca pinākī cāparājitaḥ |
ekādaśaite kathitā rudrāstribhuvaneśvarāḥ

पूर्वमेव महाभागा वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ।
एत एवविधा देवा मनोरेव प्रजापतेः ।
ते च पूर्वं सुराश्चेति द्विविधाः पितरः स्मृताः

pūrvameva mahābhāgā vasavo'ṣṭau prakīrtitāḥ |
eta evavidhā devā manoreva prajāpateḥ |
te ca pūrvaṃ surāśceti dvividhāḥ pitaraḥ smṛtāḥ

शीलयौवनयोस्त्वन्यस्तथाऽन्ये सिद्धसाध्ययोः ।
ऋभवो मरुतश्चैव देवानां चोदितो गणः

śīlayauvanayostvanyastathā'nye siddhasādhyayoḥ |
ṛbhavo marutaścaiva devānāṃ codito gaṇaḥ

एवमेते समाम्नाता विश्वेदेवास्तथाऽश्विनौ ।
आदित्याः क्षत्रियास्तेषां विशश्च मरुतस्तथा

evamete samāmnātā viśvedevāstathā'śvinau |
ādityāḥ kṣatriyāsteṣāṃ viśaśca marutastathā

अश्विनौ तु स्मृतौ शूद्रौ तपस्युग्रे समास्थितौ ।
स्मृतास्त्वङ्गिरसो देवा ब्राह्मणा इति निश्चयः ।
इत्येतत्सर्वदेवानां चातुर्वर्ण्यं प्रकीर्तितम्

aśvinau tu smṛtau śūdrau tapasyugre samāsthitau |
smṛtāstvaṅgiraso devā brāhmaṇā iti niścayaḥ |
ityetatsarvadevānāṃ cāturvarṇyaṃ prakīrtitam

एतान्वै प्रातरुत्थाय देवान्यस्तु प्रकीर्तयेत् ।
स्वजादन्यकृताच्चैव सर्वपापात्प्रमुच्यते

etānvai prātarutthāya devānyastu prakīrtayet |
svajādanyakṛtāccaiva sarvapāpātpramucyate

यवक्रीतोऽथ रैभ्यश्च अर्वावसुपरावसू ।
औशिजश्चैव कक्षीवान्बलश्चाङ्गिरसः स्मृतः

yavakrīto'tha raibhyaśca arvāvasuparāvasū |
auśijaścaiva kakṣīvānbalaścāṅgirasaḥ smṛtaḥ

ऋषिर्मेधातिथेः पुत्रः कण्वो बर्हिषदस्तथा ।
त्रैलोक्यभावनास्तात प्राच्यां सप्तर्षयस्तथा

ṛṣirmedhātitheḥ putraḥ kaṇvo barhiṣadastathā |
trailokyabhāvanāstāta prācyāṃ saptarṣayastathā

उन्मुचो विमुचश्चैव स्वस्त्यात्रेयश्च वीर्यवान् ।
प्रमुचश्चेध्मवाहश्च भगवांश्च दृढव्रतः

unmuco vimucaścaiva svastyātreyaśca vīryavān |
pramucaścedhmavāhaśca bhagavāṃśca dṛḍhavrataḥ

मित्रावरुणयोः पुत्रस्तथाऽगस्त्यः प्रतापवान् ।
एते ब्रह्मर्षयो नित्यमास्थिता दक्षिणां दिशम्

mitrāvaruṇayoḥ putrastathā'gastyaḥ pratāpavān |
ete brahmarṣayo nityamāsthitā dakṣiṇāṃ diśam

उषङ्गुः कवषो धौम्यः परिव्याधश्च वीर्यवान् ।
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैवं महर्षयः

uṣaṅguḥ kavaṣo dhaumyaḥ parivyādhaśca vīryavān |
ekataśca dvitaścaiva tritaścaivaṃ maharṣayaḥ

अत्रेः पुत्रश्च दुर्वासास्तथा सारस्वतः प्रभुः ।
एते चैव महात्मानः पश्चिमामाश्रिता दिशम्

atreḥ putraśca durvāsāstathā sārasvataḥ prabhuḥ |
ete caiva mahātmānaḥ paścimāmāśritā diśam

अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च काश्यपश्च महानुषिः ।
गौतमोऽथ भरद्वाजो विश्वामित्रोऽथ कौशिकः

atriścaiva vasiṣṭhaśca kāśyapaśca mahānuṣiḥ |
gautamo'tha bharadvājo viśvāmitro'tha kauśikaḥ

तथैव पुत्रो भगवानृचीकस्य महात्मनः ।
जमदग्निश्च सप्तैते उदीचीमाश्रिता दिशम्

tathaiva putro bhagavānṛcīkasya mahātmanaḥ |
jamadagniśca saptaite udīcīmāśritā diśam

एते प्रतिदिशं सर्वे कीर्तितास्तिग्मतेजसः ।
साक्षिभूता महात्मानो भुवनानां प्रभावनाः

ete pratidiśaṃ sarve kīrtitāstigmatejasaḥ |
sākṣibhūtā mahātmāno bhuvanānāṃ prabhāvanāḥ

एवमेते महात्मानः स्थिताः प्रत्येकशो दिशम् ।
एतेषां कीर्तनं कृत्वा सर्वपापात्प्रमुच्यते

evamete mahātmānaḥ sthitāḥ pratyekaśo diśam |
eteṣāṃ kīrtanaṃ kṛtvā sarvapāpātpramucyate

यस्यांयस्यां दिशि ह्येते तां दिशं शरणं गतः ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यः स्वस्तिमांश्च तथा भवेत्

yasyāṃyasyāṃ diśi hyete tāṃ diśaṃ śaraṇaṃ gataḥ |
mucyate sarvapāpebhyaḥ svastimāṃśca tathā bhavet