अध्याय 204: मनु का समापन: वासुदेव, अविनाशी ब्रह्म

तदेव सततं मन्ये न शक्यमनुवर्णितुम् ।
यथा निदर्शनं वस्तु न शक्यमनुबोधितुम्

tadeva satataṃ manye na śakyamanuvarṇitum |
yathā nidarśanaṃ vastu na śakyamanubodhitum

यथाहि सारं जानाति न कथंचन संस्थितम् ।
परकायच्छविस्तद्वद्देहेऽयं चेतनस्तथा

yathāhi sāraṃ jānāti na kathaṃcana saṃsthitam |
parakāyacchavistadvaddehe'yaṃ cetanastathā

विना कायं न सा च्छाया तां विना कायमस्त्युत ।
तद्वदेव विना नास्ति प्रकृतेरिह वर्तनम्

vinā kāyaṃ na sā cchāyā tāṃ vinā kāyamastyuta |
tadvadeva vinā nāsti prakṛteriha vartanam

इदं वै नास्ति नेदमस्ति परं विना ।
जीवात्मना त्वसौ छिन्नस्त्वेष चैव परात्मना

idaṃ vai nāsti nedamasti paraṃ vinā |
jīvātmanā tvasau chinnastveṣa caiva parātmanā

तत्तवेति विदुः केचिदतथ्यमिति चापरे ।
उभयं मे मतं विद्वन्मुक्तिहेतौ समाहितम्

tattaveti viduḥ kecidatathyamiti cāpare |
ubhayaṃ me mataṃ vidvanmuktihetau samāhitam

विमुक्तैश्च मृगः सोऽपि दृश्यते संयतेन्द्रियः ।
सर्वेषां न हि दृश्यो हि तटिद्वत्स्फुरति ह्यसौ

vimuktaiśca mṛgaḥ so'pi dṛśyate saṃyatendriyaḥ |
sarveṣāṃ na hi dṛśyo hi taṭidvatsphurati hyasau

ब्राह्मणस्य समादृश्यो वर्तते सोऽपि किं पुनः ।
विद्यते परमः शुद्धः साक्षिभूतो विभावसुः

brāhmaṇasya samādṛśyo vartate so'pi kiṃ punaḥ |
vidyate paramaḥ śuddhaḥ sākṣibhūto vibhāvasuḥ

श्रुतिरेषा ततो नित्या तस्मादेकः परो मतः ।
न प्रयोजनमुद्दिश्य चेष्टा तस्य महात्मनः

śrutireṣā tato nityā tasmādekaḥ paro mataḥ |
na prayojanamuddiśya ceṣṭā tasya mahātmanaḥ

तादृशोस्त्विति मन्तव्यस्तथा सत्यं महात्मना ।
नानासंस्थेन भेदेन सदा गतिविभेदवत् ।
तस्य भेदः समाख्यातो भेदो ह्यस्ति तथाविधः

tādṛśostviti mantavyastathā satyaṃ mahātmanā |
nānāsaṃsthena bhedena sadā gativibhedavat |
tasya bhedaḥ samākhyāto bhedo hyasti tathāvidhaḥ

एवं विद्वन्विजानीहि परमात्मानमव्ययम् ।
तत्तद्गुणविशेषेण संज्ञानामनुसंयुतम्

evaṃ vidvanvijānīhi paramātmānamavyayam |
tattadguṇaviśeṣeṇa saṃjñānāmanusaṃyutam

सर्वेश्वरः सर्वमयः स च सर्वप्रवर्तकः ।
सर्वात्मकः सर्वशक्तिः सर्वकारणकारणम्

sarveśvaraḥ sarvamayaḥ sa ca sarvapravartakaḥ |
sarvātmakaḥ sarvaśaktiḥ sarvakāraṇakāraṇam

सर्वसाधारणः सर्वैरुपास्यश्च महात्मभिः ।
वासुदेवेति विख्यातस्तं विदित्वाऽश्नुतेऽमृतम्

sarvasādhāraṇaḥ sarvairupāsyaśca mahātmabhiḥ |
vāsudeveti vikhyātastaṃ viditvā'śnute'mṛtam

यदा ते प़ञ्चभिः पञ्च युक्तानि मनसा सह ।
अथ तद्द्रक्ष्यते ब्रह्म मणौ सूत्रमिवार्पितम्

yadā te pa़ñcabhiḥ pañca yuktāni manasā saha |
atha taddrakṣyate brahma maṇau sūtramivārpitam

तदेव च यथा सूत्रं सुवर्णे वर्तते पुनः ।
मुक्तास्वथ प्रवालेषु मृन्मये राजते तथा

tadeva ca yathā sūtraṃ suvarṇe vartate punaḥ |
muktāsvatha pravāleṣu mṛnmaye rājate tathā

तद्वद्गोऽश्वमनुष्येषु तद्वद्धस्तिमृगादिषु ।
तद्वत्कीटपतङ्गेषु प्रसक्तात्मा स्वकर्मभिः

tadvadgo'śvamanuṣyeṣu tadvaddhastimṛgādiṣu |
tadvatkīṭapataṅgeṣu prasaktātmā svakarmabhiḥ

येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोत्ययम् ।
तेनतेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते

yenayena śarīreṇa yadyatkarma karotyayam |
tenatena śarīreṇa tattatphalamupāśnute

यथा ह्येकरसा भूमिरोषध्यर्थानुसारिणी ।
तथा कर्मानुगा बुद्धिरन्तरात्माऽनुदर्शिनी

yathā hyekarasā bhūmiroṣadhyarthānusāriṇī |
tathā karmānugā buddhirantarātmā'nudarśinī

ज्ञानपूर्वोद्भवा लिप्सा लिप्सापूर्वाभिसन्धिता ।
अभिसन्धिपूर्वकं कर्म कर्ममूलं ततः फलम्

jñānapūrvodbhavā lipsā lipsāpūrvābhisandhitā |
abhisandhipūrvakaṃ karma karmamūlaṃ tataḥ phalam

फलं कर्मत्मकं विद्यात्कर्म ज्ञेयात्मकं तथा ।
ज्ञेयं ज्ञानात्मकं विद्याज्ज्ञानं सदसदात्मकम्

phalaṃ karmatmakaṃ vidyātkarma jñeyātmakaṃ tathā |
jñeyaṃ jñānātmakaṃ vidyājjñānaṃ sadasadātmakam

तदेवमिष्यते ब्रह्म संख्यानाद्विनिभिद्यते ।
ज्ञानानां च फलानां च ज्ञेयानां कर्मणां तथा ।
क्षयान्ते यत्फलं विद्याज्ज्ञानं ज्ञेयप्रतिष्ठितम्

tadevamiṣyate brahma saṃkhyānādvinibhidyate |
jñānānāṃ ca phalānāṃ ca jñeyānāṃ karmaṇāṃ tathā |
kṣayānte yatphalaṃ vidyājjñānaṃ jñeyapratiṣṭhitam

महद्धि परमं भूतं युक्ताः पश्यन्ति योगिनः ।
अबुधास्तं न पश्यन्ति ह्यात्मस्थं गुणबुद्धयः

mahaddhi paramaṃ bhūtaṃ yuktāḥ paśyanti yoginaḥ |
abudhāstaṃ na paśyanti hyātmasthaṃ guṇabuddhayaḥ

पृथिवीरुपतो रूपमपामिह महत्तरम् ।
अद्भ्यो महत्तरं तेजस्तेजसः पवनो महान्

pṛthivīrupato rūpamapāmiha mahattaram |
adbhyo mahattaraṃ tejastejasaḥ pavano mahān

पवनाच्च महद्व्योम तस्मात्परतरं मनः ।
मनसो महती बुद्धिर्बुद्धेः कालो महान्स्मृतः

pavanācca mahadvyoma tasmātparataraṃ manaḥ |
manaso mahatī buddhirbuddheḥ kālo mahānsmṛtaḥ

कालात्स भगवान्विष्णुर्यस्य सर्वमिदं जगत् ।
नादिर्न मध्यं नैवान्तस्तस्य देवस्य विद्यते

kālātsa bhagavānviṣṇuryasya sarvamidaṃ jagat |
nādirna madhyaṃ naivāntastasya devasya vidyate

अनादित्वादमध्यत्वादनन्तत्वाच्च सोऽव्ययः ।
अत्येति सर्वदुःखानि दुःखं ह्यन्तवदुच्यते

anāditvādamadhyatvādanantatvācca so'vyayaḥ |
atyeti sarvaduḥkhāni duḥkhaṃ hyantavaducyate

तद्ब्रह्म परमं प्रोक्तं तद्धाम परमं पदम् ।
तद्गत्वा कालविषयाद्विमुक्ता मोक्षमाश्रिताः

tadbrahma paramaṃ proktaṃ taddhāma paramaṃ padam |
tadgatvā kālaviṣayādvimuktā mokṣamāśritāḥ

गुणेष्वेते प्रकाशन्ते निर्गुणत्वात्ततः परम् ।
निवृत्तिलक्षणो धर्मस्तथाऽऽनन्त्याय कल्पते

guṇeṣvete prakāśante nirguṇatvāttataḥ param |
nivṛttilakṣaṇo dharmastathā''nantyāya kalpate

ऋचो यजूंषि सामानि शरीराणि व्यपाश्रिताः ।
जिह्वाग्रेषु प्रवर्तन्ते यत्नसाध्याविनाशिनः

ṛco yajūṃṣi sāmāni śarīrāṇi vyapāśritāḥ |
jihvāgreṣu pravartante yatnasādhyāvināśinaḥ

न चैवमिष्यते ब्रह्म शरीराश्रयसंभवम् ।
न यत्नसाध्यं तद्ब्रह्म नादिमध्यं न चान्तवन्

na caivamiṣyate brahma śarīrāśrayasaṃbhavam |
na yatnasādhyaṃ tadbrahma nādimadhyaṃ na cāntavan

ऋचामादिस्तथा साम्नां यजुषामादिरुच्यते ।
अन्तश्चादिमतां दृष्टो न त्वादिर्ब्रह्मणः स्मृतः

ṛcāmādistathā sāmnāṃ yajuṣāmādirucyate |
antaścādimatāṃ dṛṣṭo na tvādirbrahmaṇaḥ smṛtaḥ

अनादित्वादनन्तत्वात्तदनन्तमथाव्ययम् ।
अव्ययत्वाच्च निर्दुःखं द्वन्द्वाभावस्ततः परम्

anāditvādanantatvāttadanantamathāvyayam |
avyayatvācca nirduḥkhaṃ dvandvābhāvastataḥ param

अदृष्टतोऽनुपायाच्च प्रतिसन्धेश्च कर्मणः ।
न तेन मर्त्याः पश्यन्ति येन गच्छान्त तत्पदम्

adṛṣṭato'nupāyācca pratisandheśca karmaṇaḥ |
na tena martyāḥ paśyanti yena gacchānta tatpadam

विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य च संशयात् ।
मनसा चान्यदाकाङ्क्षन्परं न प्रतिपद्यते

viṣayeṣu ca saṃsargācchāśvatasya ca saṃśayāt |
manasā cānyadākāṅkṣanparaṃ na pratipadyate

गुणान्यदिह पश्यन्ति तदिच्छन्त्यपरे जनाः ।
परं नैवाभिकाङ्क्षन्ति निर्गुणत्वाद्गुणार्थिनः

guṇānyadiha paśyanti tadicchantyapare janāḥ |
paraṃ naivābhikāṅkṣanti nirguṇatvādguṇārthinaḥ

गुणैर्यस्त्ववरैर्युक्तः कथं विद्याद्गुणानिमान् ।
अनुमानाद्धि गन्तव्यं गुणैरवयवैः परम्

guṇairyastvavarairyuktaḥ kathaṃ vidyādguṇānimān |
anumānāddhi gantavyaṃ guṇairavayavaiḥ param

सूक्ष्मेण मनसा विद्मो वाचा वक्तुं न शक्नुमः ।
मनो हि मनसा ग्राह्यं दर्शनेन च दर्शनम्

sūkṣmeṇa manasā vidmo vācā vaktuṃ na śaknumaḥ |
mano hi manasā grāhyaṃ darśanena ca darśanam

ज्ञानेन निर्मलीकृत्य बुद्धिं बुद्ध्या मनस्तथा ।
मनसा चेन्द्रियग्राममक्षरं प्रतिपद्यते

jñānena nirmalīkṛtya buddhiṃ buddhyā manastathā |
manasā cendriyagrāmamakṣaraṃ pratipadyate

बुद्धिप्रहीणो मनसा समृद्ध
स्तथाऽनिराशीर्गुणतामुपैति ।
परं त्यजन्तीह विलोभ्यमाना
हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम्

buddhiprahīṇo manasā samṛddha
stathā'nirāśīrguṇatāmupaiti |
paraṃ tyajantīha vilobhyamānā
hutāśanaṃ vāyurivendhanastham

गुणादाने विप्रयोगे च तेषां
मनः सदा विद्धि परावराभ्याम् ।
अनेनैव विधिना संप्रवृत्तो
गुणादाने ब्रह्म शरीरमेति

guṇādāne viprayoge ca teṣāṃ
manaḥ sadā viddhi parāvarābhyām |
anenaiva vidhinā saṃpravṛtto
guṇādāne brahma śarīrameti

अव्यक्तात्मा पुरुषोऽव्यक्तकर्मा
सोऽव्यक्तत्वं गच्छति ह्यन्तकाले ।
तैरेवायं चेन्द्रियैर्वर्धमानै
र्ग्लायद्भिर्वा वर्ततेऽकामरूपः

avyaktātmā puruṣo'vyaktakarmā
so'vyaktatvaṃ gacchati hyantakāle |
tairevāyaṃ cendriyairvardhamānai
rglāyadbhirvā vartate'kāmarūpaḥ

सर्वैरयं चेन्द्रियैः संप्रयुक्तो
देहं प्राप्तः यञ्चभूताश्रयः स्यात् ।
न सामर्थ्याद्गच्छति कर्मणेह
हीनस्तेन परमेणाव्ययेन

sarvairayaṃ cendriyaiḥ saṃprayukto
dehaṃ prāptaḥ yañcabhūtāśrayaḥ syāt |
na sāmarthyādgacchati karmaṇeha
hīnastena parameṇāvyayena

पृथ्व्या नरः पश्यति नान्तमस्या
ह्यन्तश्चास्या भविता चेति विद्धि ।
परं न यातीह विलोभ्यमानो
यथा प्लवं वायुरिवार्णवस्थम्

pṛthvyā naraḥ paśyati nāntamasyā
hyantaścāsyā bhavitā ceti viddhi |
paraṃ na yātīha vilobhyamāno
yathā plavaṃ vāyurivārṇavastham

दिवाकरो गुणमुपलभ्य निर्गुणो
यथा भवेदपगतरश्मिमण्डलः ।
तथां ह्यसौ मुनिरिह निर्विशेषवान्
स निर्गुणं प्रविशति ब्रह्म चाव्ययम्

divākaro guṇamupalabhya nirguṇo
yathā bhavedapagataraśmimaṇḍalaḥ |
tathāṃ hyasau muniriha nirviśeṣavān
sa nirguṇaṃ praviśati brahma cāvyayam

अनागतं सुकृतवतां परां गतिं
स्वयंभुवं प्रभवनिधानमव्ययम् ।
सनातनं यदमृतमव्ययं ध्रुवं
निचाय्य तत्परममृतत्वमश्नुते

anāgataṃ sukṛtavatāṃ parāṃ gatiṃ
svayaṃbhuvaṃ prabhavanidhānamavyayam |
sanātanaṃ yadamṛtamavyayaṃ dhruvaṃ
nicāyya tatparamamṛtatvamaśnute