अध्याय 205: निबन्धन का दृष्टान्त और नारद को हरिदर्शन

पितामह महाप्राज्ञ दुःखशोकसमाकुले ।
संसारचक्रे लोकानां निर्वेदो नास्ति किंन्विदम्

pitāmaha mahāprājña duḥkhaśokasamākule |
saṃsāracakre lokānāṃ nirvedo nāsti kiṃnvidam

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
निबन्धनस्य संवादं भोगवत्या नृपोत्तम

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nibandhanasya saṃvādaṃ bhogavatyā nṛpottama

मुनिं निबन्धनं शुष्कं धमनीयाकृतिं तथा ।
निरारम्भं निरालम्बमसज्जन्तं च कर्मणि ।
पुत्रं दृष्ट्वाऽप्युवाचार्तं माता भोगवती तदा

muniṃ nibandhanaṃ śuṣkaṃ dhamanīyākṛtiṃ tathā |
nirārambhaṃ nirālambamasajjantaṃ ca karmaṇi |
putraṃ dṛṣṭvā'pyuvācārtaṃ mātā bhogavatī tadā

उत्तिष्ठ मूढ किं शेषे निरपेक्षः सुहृज्जनैः ।
निरालम्बो धनोपाये पैतृकं तव किं धनम्

uttiṣṭha mūḍha kiṃ śeṣe nirapekṣaḥ suhṛjjanaiḥ |
nirālambo dhanopāye paitṛkaṃ tava kiṃ dhanam

पैतृकं मे महन्मातः सर्वदुःखालयं त्विह ।
अस्त्येतत्तद्विधाताय यतिष्ये तत्र मा शुचः

paitṛkaṃ me mahanmātaḥ sarvaduḥkhālayaṃ tviha |
astyetattadvidhātāya yatiṣye tatra mā śucaḥ

इदं शरीरमत्युग्रं पित्रा दत्तमसंशयम् ।
तमेव पितरं गत्वा धनं तिष्ठति शाश्वतम्

idaṃ śarīramatyugraṃ pitrā dattamasaṃśayam |
tameva pitaraṃ gatvā dhanaṃ tiṣṭhati śāśvatam

कश्चिन्महति संसारे वर्तमान--- ।
वनदुगमभिप्राप्तो महत्क्रव्या-----

kaścinmahati saṃsāre vartamāna--- |
vanadugamabhiprāpto mahatkravyā-----

सिंहव्याघ्रगजाकारैरतिघोरैर्महा----- ।
समन्तात्सुपरिक्षिप्तं स दृष्ट्वा व्यथते पुमान्

siṃhavyāghragajākārairatighorairmahā----- |
samantātsuparikṣiptaṃ sa dṛṣṭvā vyathate pumān

स तद्वनं ह्यनुचरन्विप्रधावन्नितस्ततः ।
वीक्षमाणो दिशः सर्वाः शरणार्थं प्रधावति

sa tadvanaṃ hyanucaranvipradhāvannitastataḥ |
vīkṣamāṇo diśaḥ sarvāḥ śaraṇārthaṃ pradhāvati

अथापश्यद्वनं रूढं समन्ताद्वागुरावृतम् ।
वनमध्ये च तत्रासीदुदपानः समावृतः

athāpaśyadvanaṃ rūḍhaṃ samantādvāgurāvṛtam |
vanamadhye ca tatrāsīdudapānaḥ samāvṛtaḥ

वल्लिभिस्तृणसंछिन्नैर्गूढाभिरभिसंवृतः ।
स पपात द्विजस्तत्र विजने सलिलाशये

vallibhistṛṇasaṃchinnairgūḍhābhirabhisaṃvṛtaḥ |
sa papāta dvijastatra vijane salilāśaye

विलग्नश्चाभवत्तस्मिँल्लतासन्तानसङ्कुले ।
बाहुभ्यां संपरिष्वक्तस्तया परमसत्वया

vilagnaścābhavattasmim̐llatāsantānasaṅkule |
bāhubhyāṃ saṃpariṣvaktastayā paramasatvayā

स तथा लम्बते तत्र ऊर्ध्वपादो ह्यधश्शिराः ।
अधस्तत्रैव जातश्च जम्बूवृक्षः सुदुस्तरः

sa tathā lambate tatra ūrdhvapādo hyadhaśśirāḥ |
adhastatraiva jātaśca jambūvṛkṣaḥ sudustaraḥ

कूपस्य तस्य वेलाया अपश्यत्सुमहाफलम् ।
वृक्षं बहुविधं व्योमं वल्लीपुष्पसमाकुलम्

kūpasya tasya velāyā apaśyatsumahāphalam |
vṛkṣaṃ bahuvidhaṃ vyomaṃ vallīpuṣpasamākulam

नानारूपा मधुकरास्तस्मिन्वुक्षऽभवन्किल ।
तेषां मधूनां बहुधा धारा प्रववृते तदा

nānārūpā madhukarāstasminvukṣa'bhavankila |
teṣāṃ madhūnāṃ bahudhā dhārā pravavṛte tadā

विलम्बमानः स पुमान्धारां पिबति सर्वदा ।
न तस्य तृष्णा विरता पीयमानस्य संकटे

vilambamānaḥ sa pumāndhārāṃ pibati sarvadā |
na tasya tṛṣṇā viratā pīyamānasya saṃkaṭe

परीप्सति च तां नित्यमतृप्तः स पुनः पुनः ।
एवं स वसते तत्र दुःखिदुःखी पुनः पुनः

parīpsati ca tāṃ nityamatṛptaḥ sa punaḥ punaḥ |
evaṃ sa vasate tatra duḥkhiduḥkhī punaḥ punaḥ

मया तु तद्धनं देयं तव दास्यामि चेच्छसि ।
तस्य च प्रार्थितः सोथ दत्वा मुक्तिमवाप सः

mayā tu taddhanaṃ deyaṃ tava dāsyāmi cecchasi |
tasya ca prārthitaḥ sotha datvā muktimavāpa saḥ

सा च त्यक्त्वाऽर्थसंकल्पं जगाम परमां गतिम्

sā ca tyaktvā'rthasaṃkalpaṃ jagāma paramāṃ gatim

एवं संसारचक्रस्य स्वरूपज्ञा नृपोत्तम ।
परं वैराग्यमागम्य गच्छन्ति परमं पदम्

evaṃ saṃsāracakrasya svarūpajñā nṛpottama |
paraṃ vairāgyamāgamya gacchanti paramaṃ padam

एवं संसारचक्रस्य स्वरूपं विदितं न मे ।
पैतृकं तु धनं प्रोक्तं किं तद्विद्वन्महात्मना

evaṃ saṃsāracakrasya svarūpaṃ viditaṃ na me |
paitṛkaṃ tu dhanaṃ proktaṃ kiṃ tadvidvanmahātmanā

कान्तारमिति किं प्रोक्तं को हस्ती स तु कूपकः ।
किंसंज्ञिको महावृक्षो मधु वाऽपि पितामह

kāntāramiti kiṃ proktaṃ ko hastī sa tu kūpakaḥ |
kiṃsaṃjñiko mahāvṛkṣo madhu vā'pi pitāmaha

एवं मे संशयं विद्धि धनशब्दं किमुच्यते ।
कथं लब्धं धनं तेन तथा च किमिदं त्विह

evaṃ me saṃśayaṃ viddhi dhanaśabdaṃ kimucyate |
kathaṃ labdhaṃ dhanaṃ tena tathā ca kimidaṃ tviha

उपाख्यानमिदं सर्वं मोक्षविद्भिरुदाहृतम् ।
सुमतिं विन्दते येन बन्धनाशश्च भारत

upākhyānamidaṃ sarvaṃ mokṣavidbhirudāhṛtam |
sumatiṃ vindate yena bandhanāśaśca bhārata

एतदुक्तं हि कान्तारं महान्संसार एव सः ।
ये ते प्रतिष्ठिता व्याला व्याधयस्ते प्रकीर्तिताः

etaduktaṃ hi kāntāraṃ mahānsaṃsāra eva saḥ |
ye te pratiṣṭhitā vyālā vyādhayaste prakīrtitāḥ

या सा नारी महाघोरा वर्णरूपविनाशिनी ।
तामाहुश्च जरां प्राज्ञाः परिष्वक्तं यया जगत्

yā sā nārī mahāghorā varṇarūpavināśinī |
tāmāhuśca jarāṃ prājñāḥ pariṣvaktaṃ yayā jagat

यस्तत्र कूपे वसते महाहिः काल एव सः ।
यो वृक्षः स च मृत्युर्हि स्वकृतं तस्य तत्फलम्

yastatra kūpe vasate mahāhiḥ kāla eva saḥ |
yo vṛkṣaḥ sa ca mṛtyurhi svakṛtaṃ tasya tatphalam

ये तु कृष्णाः सिता राजन्मूषिका रात्र्यहानि वै

ye tu kṛṣṇāḥ sitā rājanmūṣikā rātryahāni vai

द्विषट्कपदसंयुक्तो यो हस्ती षण्मुखाकृतिः ।
स च संवत्सरः प्रोक्तः पाशमासर्तवो मुखाः

dviṣaṭkapadasaṃyukto yo hastī ṣaṇmukhākṛtiḥ |
sa ca saṃvatsaraḥ proktaḥ pāśamāsartavo mukhāḥ

एतत्संसारचक्रस्य स्वरूपं व्याहृतं मया ।
एवं लब्धधनं राजंस्तत्स्वरूपं विनाशय

etatsaṃsāracakrasya svarūpaṃ vyāhṛtaṃ mayā |
evaṃ labdhadhanaṃ rājaṃstatsvarūpaṃ vināśaya

एतज्ज्ञात्वा तु सा राजन्परं वैराग्यमास्थिता ।
यथोक्तविधिना भूयः परं पदमवाप सः

etajjñātvā tu sā rājanparaṃ vairāgyamāsthitā |
yathoktavidhinā bhūyaḥ paraṃ padamavāpa saḥ

धत्ते धारयते चैव एतस्मात्कारणाद्धनम् ।
तद्गच्छ चामृतं शुद्धं हिरण्यममृतं तपः

dhatte dhārayate caiva etasmātkāraṇāddhanam |
tadgaccha cāmṛtaṃ śuddhaṃ hiraṇyamamṛtaṃ tapaḥ

तत्स्वरूपो महादेवः कृष्णो देवकिनन्दनः ।
तस्य प्रसादाद्दुःखस्य नाशं प्राप्स्यसि मानद

tatsvarūpo mahādevaḥ kṛṣṇo devakinandanaḥ |
tasya prasādādduḥkhasya nāśaṃ prāpsyasi mānada

एकः कर्ता स कृष्णश्च ज्ञानिनां परमा गतिः

ekaḥ kartā sa kṛṣṇaśca jñānināṃ paramā gatiḥ

इदमाश्रित्य देवेन्द्रो देवा रुद्रास्तथाऽश्विनौ ।
स्वेस्वे पदे विविशिरे भुक्तिमुक्तिविदो जनाः

idamāśritya devendro devā rudrāstathā'śvinau |
svesve pade viviśire bhuktimuktivido janāḥ

भूतानामन्तरात्माऽसौ स नित्यपदसंवृतः ।
श्रूयतामस्य सद्भावः सम्यग्ज्ञानं यथा तव

bhūtānāmantarātmā'sau sa nityapadasaṃvṛtaḥ |
śrūyatāmasya sadbhāvaḥ samyagjñānaṃ yathā tava

भवेदेतन्निबोध त्वं नारदाय पुरा हरिः ।
दर्शयित्वाऽऽत्मनो रूपं यदवोचत्स्वयं विभुः

bhavedetannibodha tvaṃ nāradāya purā hariḥ |
darśayitvā''tmano rūpaṃ yadavocatsvayaṃ vibhuḥ

पुरा देवऋषिः श्रीमान्नारदः परमार्थवान् ।
चचार पृथिवीं कृत्स्नां तीर्थान्यनुचरन्प्रभुः

purā devaṛṣiḥ śrīmānnāradaḥ paramārthavān |
cacāra pṛthivīṃ kṛtsnāṃ tīrthānyanucaranprabhuḥ

हिमवत्पादमाश्रित्य विचार्य च पुनःपुनः ।
स ददर्श ह्रदं तत्र पद्मोत्पलसमाकुलम्

himavatpādamāśritya vicārya ca punaḥpunaḥ |
sa dadarśa hradaṃ tatra padmotpalasamākulam

ददर्श कन्यां तत्तीरे सर्वाभरणभूषिताम् ।
शोभमानां श्रिया राजन्क्रीडन्तीमुत्पलैस्तथा

dadarśa kanyāṃ tattīre sarvābharaṇabhūṣitām |
śobhamānāṃ śriyā rājankrīḍantīmutpalaistathā

सा महात्मानमालोक्य नारदेत्याह भामिनी ।
तस्याः समीपमासाद्य तस्थौ विस्मितमानसः

sā mahātmānamālokya nāradetyāha bhāminī |
tasyāḥ samīpamāsādya tasthau vismitamānasaḥ

वीक्षमाणं तमाज्ञाय सा कन्या चारुवासिनी ।
विजजृम्भे महाभागा स्मयमाना पुनः पुनः

vīkṣamāṇaṃ tamājñāya sā kanyā cāruvāsinī |
vijajṛmbhe mahābhāgā smayamānā punaḥ punaḥ

तस्मात्समभवद्वक्रात्पुरुषाकृतिसंयुतः ।
रत्नविन्दुचिताङ्गस्तु सर्वाभरणभूषितः

tasmātsamabhavadvakrātpuruṣākṛtisaṃyutaḥ |
ratnavinducitāṅgastu sarvābharaṇabhūṣitaḥ

आदित्यसदृशाकारः शिरसा धारयन्मणिम् ।
पुनरेव तदाकारसदृशः समजायत

ādityasadṛśākāraḥ śirasā dhārayanmaṇim |
punareva tadākārasadṛśaḥ samajāyata

तृतीयस्तु महाराज विविधाभरणैर्युतः ।
प्रदक्षिणं तु तां कृत्वा विविधध्वनयस्तु ताम्

tṛtīyastu mahārāja vividhābharaṇairyutaḥ |
pradakṣiṇaṃ tu tāṃ kṛtvā vividhadhvanayastu tām

ततः सर्वेण विप्रर्षिः कन्यां पप्रच्छ तां शुभाम्

tataḥ sarveṇa viprarṣiḥ kanyāṃ papraccha tāṃ śubhām

का त्वं परमकल्याणि पद्मेन्दुसदृशानने ।
न जाने त्वां महादेवि ब्रूहि सत्यमनिन्दिते

kā tvaṃ paramakalyāṇi padmendusadṛśānane |
na jāne tvāṃ mahādevi brūhi satyamanindite

सावित्री नाम विप्रर्षे शृणु भद्रं तवास्तु वै ।
किं करिष्यामि तद्ब्रूहि तव यच्चेतसि स्थितम्

sāvitrī nāma viprarṣe śṛṇu bhadraṃ tavāstu vai |
kiṃ kariṣyāmi tadbrūhi tava yaccetasi sthitam

अभिवादये त्वां सावित्रि कृतार्थोऽहमनिन्दिते ।
एतं मे संशयं देवि वक्तुमर्हसि शोभने

abhivādaye tvāṃ sāvitri kṛtārtho'hamanindite |
etaṃ me saṃśayaṃ devi vaktumarhasi śobhane

यस्तु वै प्रथमोत्पन्नः कोऽसौ स पुरुषाकृतिः ।
बिन्दवस्तु महादेवि मूर्ध्नि ज्योतिर्मयाकृतिः

yastu vai prathamotpannaḥ ko'sau sa puruṣākṛtiḥ |
bindavastu mahādevi mūrdhni jyotirmayākṛtiḥ

अग्रजः प्रथमोत्पन्नो यजुर्वेदस्तथाऽपरः ।
तृतीयः सामवेदस्तु संशयो व्येतु ते मुने

agrajaḥ prathamotpanno yajurvedastathā'paraḥ |
tṛtīyaḥ sāmavedastu saṃśayo vyetu te mune

वेदाश्च बिन्दुसंयुक्ता यज्ञस्य फलसंश्रिताः ।
यत्तद्दृष्टं महज्ज्योतिर्ज्योतिरित्युच्यते बुधैः

vedāśca bindusaṃyuktā yajñasya phalasaṃśritāḥ |
yattaddṛṣṭaṃ mahajjyotirjyotirityucyate budhaiḥ

ऋषे ज्ञेयं मया चाऽपीत्युक्त्वा चान्तरधीयत ।
ततः स विस्मयाविष्टो नारदः पुरुषर्षभ ।
ध्यानयुक्तः स तु चिरं न बुबोध महामतिः

ṛṣe jñeyaṃ mayā cā'pītyuktvā cāntaradhīyata |
tataḥ sa vismayāviṣṭo nāradaḥ puruṣarṣabha |
dhyānayuktaḥ sa tu ciraṃ na bubodha mahāmatiḥ

ततः स्नात्वा महातेजा वाग्यतो नियतेन्द्रियः ।
तुष्टाव पुरुषव्याघ्रो जिज्ञासुश्च तदद्भुतम्

tataḥ snātvā mahātejā vāgyato niyatendriyaḥ |
tuṣṭāva puruṣavyāghro jijñāsuśca tadadbhutam

ततो वर्षशते पूर्णे भगवाँलोकभावनः ।
प्रादुश्चकार विश्वात्मा ऋषेः परमसौहृदात्

tato varṣaśate pūrṇe bhagavām̐lokabhāvanaḥ |
prāduścakāra viśvātmā ṛṣeḥ paramasauhṛdāt

तमागतं जगन्नाथं सर्वकारणकारणम् ।
अखिलामरमौल्यङ्गरुक्मारुणपदद्वयम्

tamāgataṃ jagannāthaṃ sarvakāraṇakāraṇam |
akhilāmaramaulyaṅgarukmāruṇapadadvayam

वैनतेयपदस्पर्शकिणशोभितजानुकम् ।
पीताम्बरलसत्काञ्चीदामबद्धकटीतटम्

vainateyapadasparśakiṇaśobhitajānukam |
pītāmbaralasatkāñcīdāmabaddhakaṭītaṭam

श्रीवत्सवक्षसं चारुमणिकौस्तुभकन्धरम् ।
मन्दस्मितमुखाम्भोजं चलदायतलोचनम्

śrīvatsavakṣasaṃ cārumaṇikaustubhakandharam |
mandasmitamukhāmbhojaṃ caladāyatalocanam

नम्रचापानुकरणनम्रभ्रूयुगशोभितम् ।
नानारत्नमणीवज्रस्फुरन्मकरकुण्डलम्

namracāpānukaraṇanamrabhrūyugaśobhitam |
nānāratnamaṇīvajrasphuranmakarakuṇḍalam

इन्द्रनीलनिभासं तं केयूरमकुटोज्ज्वलम् ।
देवैरिन्द्रपुरोगैश्च ऋषिसङघैरभिष्टुतम्

indranīlanibhāsaṃ taṃ keyūramakuṭojjvalam |
devairindrapurogaiśca ṛṣisaṅaghairabhiṣṭutam

नारदो जयशब्देन ववन्दे शिरसा हरिम्

nārado jayaśabdena vavande śirasā harim

ततः स भगवाञ्श्रीमान्मेघगम्भीरया गिरा ।
प्राहेशः सर्वभूतानां नारदं पतितं क्षितौ

tataḥ sa bhagavāñśrīmānmeghagambhīrayā girā |
prāheśaḥ sarvabhūtānāṃ nāradaṃ patitaṃ kṣitau

भद्रमस्तु ऋषे तुभ्यं वरं वरय सुव्रत ।
यत्ते मनसि सुव्यक्तमस्ति च प्रददामि तन्

bhadramastu ṛṣe tubhyaṃ varaṃ varaya suvrata |
yatte manasi suvyaktamasti ca pradadāmi tan

स चेमं जयशब्देन प्रसीदेत्यातुरो मुनिः ।
प्रोवाच हृदि संरूढं शङ्खचक्रगदाधरम्

sa cemaṃ jayaśabdena prasīdetyāturo muniḥ |
provāca hṛdi saṃrūḍhaṃ śaṅkhacakragadādharam

विवक्षितं जगन्नाथ मया ज्ञातं त्वयाऽच्युत ।
तत्प्रसीद हृषीकेश श्रोतुमिच्छामि तद्धरे

vivakṣitaṃ jagannātha mayā jñātaṃ tvayā'cyuta |
tatprasīda hṛṣīkeśa śrotumicchāmi taddhare

ततः स्मयन्महाविष्णुरभ्यभाषत नारदम् ।
यद्दृष्टं मम रूपं तु वेदानां शिरसि त्वया

tataḥ smayanmahāviṣṇurabhyabhāṣata nāradam |
yaddṛṣṭaṃ mama rūpaṃ tu vedānāṃ śirasi tvayā

निर्द्वन्द्वा निरहंकाराः शुचयः शुद्धलोचनाः ।
तं मां पश्यन्ति सततं तान्पृच्छ यदिहेच्छसि

nirdvandvā nirahaṃkārāḥ śucayaḥ śuddhalocanāḥ |
taṃ māṃ paśyanti satataṃ tānpṛccha yadihecchasi

ये योगिनो महाप्राज्ञा मदंशा ये व्यवस्थिताः ।
तेषां प्रसादं देवर्षे मत्प्रसादमवैहि तत्

ye yogino mahāprājñā madaṃśā ye vyavasthitāḥ |
teṣāṃ prasādaṃ devarṣe matprasādamavaihi tat

इत्युक्त्वा स जगामाथ भगवान्भूतभावनः ।
तस्माद्व्रज हृषीकेशं कृष्णं देवकिनन्दनम्

ityuktvā sa jagāmātha bhagavānbhūtabhāvanaḥ |
tasmādvraja hṛṣīkeśaṃ kṛṣṇaṃ devakinandanam

एतमाराध्य गोविन्दं गता मुक्तिं महर्षयः ।
एष कर्ता विकर्ता च सर्वकारणकारणम्

etamārādhya govindaṃ gatā muktiṃ maharṣayaḥ |
eṣa kartā vikartā ca sarvakāraṇakāraṇam

मयाऽप्येतच्छ्रुतं राजन्नारदात्तु निबोध तत् ।
स्वयमेव समाचष्ट नारदो भगवान्मुनिः

mayā'pyetacchrutaṃ rājannāradāttu nibodha tat |
svayameva samācaṣṭa nārado bhagavānmuniḥ

समस्तसंसारविघातकारणं
भजन्ति ये विष्णुमनन्यमानसाः ।
ते यान्ति सायुज्यमतीव दुर्लभ
मितीव नित्यं हृदि वर्णयन्ति

samastasaṃsāravighātakāraṇaṃ
bhajanti ye viṣṇumananyamānasāḥ |
te yānti sāyujyamatīva durlabha
mitīva nityaṃ hṛdi varṇayanti