अध्याय 203: दुःख, गुण और निर्गुण पर मनु

दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते ।
यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तं नानुचिन्तयेत्

duḥkhopaghāte śārīre mānase cāpyupasthite |
yasminna śakyate kartuṃ yatnastaṃ nānucintayet

भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् ।
चिन्त्यमानं हि चाभ्येति भूयश्चापि प्रवर्तते

bhaiṣajyametadduḥkhasya yadetannānucintayet |
cintyamānaṃ hi cābhyeti bhūyaścāpi pravartate

प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः ।
एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतामियात्

prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyācchārīramauṣadhaiḥ |
etadvijñānasāmarthyaṃ na bālaiḥ samatāmiyāt

अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसंचयः ।
आरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येत्तत्र न पण्डितः

anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ dravyasaṃcayaḥ |
ārogyaṃ priyasaṃvāso gṛdhyettatra na paṇḍitaḥ

न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हति ।
अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम्

na jānapadikaṃ duḥkhamekaḥ śocitumarhati |
aśocanpratikurvīta yadi paśyedupakramam

सुखाद्बहुतरं दुःखं जीविते नास्ति संशयः ।
स्रिग्धस्य चेन्द्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम्

sukhādbahutaraṃ duḥkhaṃ jīvite nāsti saṃśayaḥ |
srigdhasya cendriyārtheṣu mohānmaraṇamapriyam

परित्यजति यो दुःखं सुखं वाऽप्युभयं नरः ।
अभ्येति ब्रह्म सोत्यन्तं न ते शोचन्ति पण्डिताः

parityajati yo duḥkhaṃ sukhaṃ vā'pyubhayaṃ naraḥ |
abhyeti brahma sotyantaṃ na te śocanti paṇḍitāḥ

दुःखमर्था हि युज्यन्ते पालने न च ते सुखम् ।
दुःखेन चाधिगम्यन्ते नाशमेषां न चिन्तयेत्

duḥkhamarthā hi yujyante pālane na ca te sukham |
duḥkhena cādhigamyante nāśameṣāṃ na cintayet

ज्ञानं ज्ञेयाभिर्निवृत्तं विद्धि ज्ञानगुणं मनः ।
प्रज्ञाकरणसंयुक्तं ततो बुद्धिः प्रवर्तते

jñānaṃ jñeyābhirnivṛttaṃ viddhi jñānaguṇaṃ manaḥ |
prajñākaraṇasaṃyuktaṃ tato buddhiḥ pravartate

यदा कर्मगुणोपेता बुद्धिर्मनसि वर्तते ।
तदा प्रज्ञायते ब्रह्म ध्यानयोगसमाधिना

yadā karmaguṇopetā buddhirmanasi vartate |
tadā prajñāyate brahma dhyānayogasamādhinā

सेयं गुणवती बुद्धिर्गुणेष्वेवाभिवर्तते ।
अपरादभिनिः स्रौति गिरेः शृङ्गादिवोदकम्

seyaṃ guṇavatī buddhirguṇeṣvevābhivartate |
aparādabhiniḥ srauti gireḥ śṛṅgādivodakam

यदा निर्गुणमाप्नोति ध्यानं मनसि पूर्वजम् ।
तदा प्रज्ञायते ब्रह्म निकषं निकषे यथा

yadā nirguṇamāpnoti dhyānaṃ manasi pūrvajam |
tadā prajñāyate brahma nikaṣaṃ nikaṣe yathā

मनस्त्वसंहृतं बुद्ध्या हीन्द्रियार्थनिदर्शकम् ।
न समर्थं गुणापेक्षि निर्गुणस्य निदर्शने

manastvasaṃhṛtaṃ buddhyā hīndriyārthanidarśakam |
na samarthaṃ guṇāpekṣi nirguṇasya nidarśane

सर्वाण्येतानि संवार्य द्वाराणि मनसि स्थितः ।
मनस्येकाग्रतां कृत्वा तत्परं प्रतिपद्यते

sarvāṇyetāni saṃvārya dvārāṇi manasi sthitaḥ |
manasyekāgratāṃ kṛtvā tatparaṃ pratipadyate

यथा महान्ति भूतानि निवर्तन्ते गुणक्षये ।
तथेन्द्रियाण्युपादाय बुद्धिर्मनसि वर्तते

yathā mahānti bhūtāni nivartante guṇakṣaye |
tathendriyāṇyupādāya buddhirmanasi vartate

यदा मनसि सा बुद्धिर्वर्ततेऽन्तरचारिणी ।
व्यवसायगुणोपेता तदा संपद्यते मनः

yadā manasi sā buddhirvartate'ntaracāriṇī |
vyavasāyaguṇopetā tadā saṃpadyate manaḥ

गुणवद्भिर्गुणोपेतं यदा ध्यानगतं मनः ।
तदा सर्वान्गुणान्हित्वा निर्गुणं प्रतिपद्यते

guṇavadbhirguṇopetaṃ yadā dhyānagataṃ manaḥ |
tadā sarvānguṇānhitvā nirguṇaṃ pratipadyate

अव्यक्तस्येह विज्ञाने नास्ति तुल्यं निदर्शनम् ।
यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयमाप्नुयात्

avyaktasyeha vijñāne nāsti tulyaṃ nidarśanam |
yatra nāsti padanyāsaḥ kastaṃ viṣayamāpnuyāt

तपसा चानुमानेन गुणैर्जात्या श्रुतेन च ।
निनीषेत्परमं ब्रह्म विशुद्धेनान्तरात्मना

tapasā cānumānena guṇairjātyā śrutena ca |
ninīṣetparamaṃ brahma viśuddhenāntarātmanā

गुणहीनो हि तं मार्गं बहिः समनुवर्तते ।
गुणाभावात्प्रकृत्या वा निस्तर्क्यं ज्ञेयसंमितम्

guṇahīno hi taṃ mārgaṃ bahiḥ samanuvartate |
guṇābhāvātprakṛtyā vā nistarkyaṃ jñeyasaṃmitam

नैर्गुण्याद्ब्रह्म चाप्नोति सगुणत्वान्निवर्तते ।
गुणप्रसारिणी बुद्धिर्हुताशन इवेन्धने

nairguṇyādbrahma cāpnoti saguṇatvānnivartate |
guṇaprasāriṇī buddhirhutāśana ivendhane

यदा पञ्च वियुक्तानि इन्द्रियाणि स्वकर्मभिः ।
तदा तत्परमं ब्रह्म संमुक्तं प्रकृतेः परम्

yadā pañca viyuktāni indriyāṇi svakarmabhiḥ |
tadā tatparamaṃ brahma saṃmuktaṃ prakṛteḥ param

एवं प्रकृतितः सर्वे संभवन्ति शरीरिणः ।
निवर्तन्ते निवृत्तौ च स्वर्गे नैवोपयान्ति च

evaṃ prakṛtitaḥ sarve saṃbhavanti śarīriṇaḥ |
nivartante nivṛttau ca svarge naivopayānti ca

पुरुषप्रकृतिर्बुद्धिर्विशेषाश्चेन्द्रियाणि च ।
अहंकारोऽभिमानश्च संभूतो भूतसंज्ञकः

puruṣaprakṛtirbuddhirviśeṣāścendriyāṇi ca |
ahaṃkāro'bhimānaśca saṃbhūto bhūtasaṃjñakaḥ

एतस्याद्या प्रवृत्तिस्तु प्रधानात्संप्रवर्तते ।
द्वितीया मिथुनव्यक्तिमविशेषान्नियच्छति

etasyādyā pravṛttistu pradhānātsaṃpravartate |
dvitīyā mithunavyaktimaviśeṣānniyacchati

धर्मादुत्कृष्यते श्रेयस्तथा धर्मोऽष्यधर्मतः ।
रागवान्प्रकृतिं ह्येति विरक्तो ज्ञानवान्भवम्

dharmādutkṛṣyate śreyastathā dharmo'ṣyadharmataḥ |
rāgavānprakṛtiṃ hyeti virakto jñānavānbhavam