अध्याय 199: बृहस्पति मनु से ज्ञान और कर्म पूछते हैं

किं फलं ज्ञानयोगस्य वेदानां नियमस्य च ।
भूतात्मा च कथं ज्ञेयस्तन्मे ब्रूहि पितामह

kiṃ phalaṃ jñānayogasya vedānāṃ niyamasya ca |
bhūtātmā ca kathaṃ jñeyastanme brūhi pitāmaha

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मनोः प्रजापतेर्वादं महर्षेश्च बृहस्पतेः

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
manoḥ prajāpatervādaṃ maharṣeśca bṛhaspateḥ

प्रजापतिं श्रेष्ठतमं प्रजानां
देवर्षिसङप्रवरो महर्षिः ।
बृहस्पतिः प्रश्नमिमं पुराणं
प्रपच्छ शिष्योऽथ गुरुं प्रणम्य

prajāpatiṃ śreṣṭhatamaṃ prajānāṃ
devarṣisaṅapravaro maharṣiḥ |
bṛhaspatiḥ praśnamimaṃ purāṇaṃ
prapaccha śiṣyo'tha guruṃ praṇamya

यत्कारणं मन्त्रविधिः प्रवृत्तो
ज्ञाने फलं यत्प्रवदन्ति विप्राः ।
यन्मन्त्रशब्दैरकृतप्रकाशं
तदुच्यतां मे भगवन्यथावत्

yatkāraṇaṃ mantravidhiḥ pravṛtto
jñāne phalaṃ yatpravadanti viprāḥ |
yanmantraśabdairakṛtaprakāśaṃ
taducyatāṃ me bhagavanyathāvat

यत्स्तोत्रशास्त्रागममन्त्रिविद्भि
र्यज्ञैरनेकैरथ गोप्रदानैः ।
फलं महद्भिर्यदुपास्यते च
किं तत्कथं वा भविता क्व वा तत्

yatstotraśāstrāgamamantrividbhi
ryajñairanekairatha gopradānaiḥ |
phalaṃ mahadbhiryadupāsyate ca
kiṃ tatkathaṃ vā bhavitā kva vā tat

मही महीजाः पवनोऽन्तरिक्षं
जलौकसश्चैव जलं तथा द्यौः ।
दिवौकसश्चापि यतः प्रसूता
स्तदुच्यतां मे भगवन्पुराणम्

mahī mahījāḥ pavano'ntarikṣaṃ
jalaukasaścaiva jalaṃ tathā dyauḥ |
divaukasaścāpi yataḥ prasūtā
staducyatāṃ me bhagavanpurāṇam

ज्ञानं यतः प्रार्थयते नरो वै
ततस्तदर्था भवति प्रवृत्तिः ।
न चाप्यहं वेद परं पुराणं
मिथ्याप्रवृत्तिं च कथं नु कुर्याम्

jñānaṃ yataḥ prārthayate naro vai
tatastadarthā bhavati pravṛttiḥ |
na cāpyahaṃ veda paraṃ purāṇaṃ
mithyāpravṛttiṃ ca kathaṃ nu kuryām

ऋक्सामसङ्घांश्च यजूंषि चाहं
छन्दांसि नक्षत्रगतिं निरुक्तम् ।
अधीत्य च व्याकरणं सकल्पं
शिक्षां च भूतप्रकृतिं न वेद्मि

ṛksāmasaṅghāṃśca yajūṃṣi cāhaṃ
chandāṃsi nakṣatragatiṃ niruktam |
adhītya ca vyākaraṇaṃ sakalpaṃ
śikṣāṃ ca bhūtaprakṛtiṃ na vedmi

स मे भवाञ्शंसतु सर्वमेत
त्सामान्यशब्दैश्च विशेषणैश्च ।
स मे भवाञ्शंसतु तावदेत
ज्ज्ञाने फलं कर्मणि वा यदस्ति

sa me bhavāñśaṃsatu sarvameta
tsāmānyaśabdaiśca viśeṣaṇaiśca |
sa me bhavāñśaṃsatu tāvadeta
jjñāne phalaṃ karmaṇi vā yadasti

यथा च देहाच्च्यवते शरीरी
(मनुरुवाच)
पुनः शरीरं च यथाऽभ्युपैति ।
यद्यत्प्रियं यस्य सुखं तदाहु
स्तदेव दुःखं प्रवदन्त्यनिष्टम्

yathā ca dehāccyavate śarīrī
(manuruvāca)
punaḥ śarīraṃ ca yathā'bhyupaiti |
yadyatpriyaṃ yasya sukhaṃ tadāhu
stadeva duḥkhaṃ pravadantyaniṣṭam

इष्टं च मे स्यादितरच्च न स्या
देतत्कृते कर्मविधिः प्रवृत्तः ।
इष्टं त्वनिष्टं च न मां भजेते
त्येतत्कृते ज्ञानविधिः प्रवृत्तः

iṣṭaṃ ca me syāditaracca na syā
detatkṛte karmavidhiḥ pravṛttaḥ |
iṣṭaṃ tvaniṣṭaṃ ca na māṃ bhajete
tyetatkṛte jñānavidhiḥ pravṛttaḥ

[कामात्मकाश्छन्दसि कर्मयोगा
(बृहस्पतिरुवाच)
एभिर्विमुक्तः परमश्नुवीत् ।
नानाविधे कर्मपथे सुखार्थी
नरः प्रवृत्तो निरयं प्रयाति ।]
इष्टं त्वनिष्टं च सुखासुखे च
साशीस्तपश्छन्दति कर्मभिश्च

[kāmātmakāśchandasi karmayogā
(bṛhaspatiruvāca)
ebhirvimuktaḥ paramaśnuvīt |
nānāvidhe karmapathe sukhārthī
naraḥ pravṛtto nirayaṃ prayāti |]
iṣṭaṃ tvaniṣṭaṃ ca sukhāsukhe ca
sāśīstapaśchandati karmabhiśca

एभिर्विमुक्तः परमाविवेश
एतत्कृते कर्मविधिः प्रवृत्तः ।
[कामात्मकांश्छन्दति कर्मयोग
एभिर्विमुक्तः परमाददीत ॥]

ebhirvimuktaḥ paramāviveśa
etatkṛte karmavidhiḥ pravṛttaḥ |
[kāmātmakāṃśchandati karmayoga
ebhirvimuktaḥ paramādadīta ||]

आत्मादिभिः कर्मभिरिध्यमानो
धर्मे प्रवृत्तो द्युतिमान्सुखार्थी ।
परं हि तत्कर्मफलादपेतं
निराशिषो यत्पदमाप्नुवन्ति

ātmādibhiḥ karmabhiridhyamāno
dharme pravṛtto dyutimānsukhārthī |
paraṃ hi tatkarmaphalādapetaṃ
nirāśiṣo yatpadamāpnuvanti

प्रजाः सृष्टा मनसा कर्मणा च
द्वावेवैतौ सत्पथौ लोकजुष्टौ ।
दृष्टं कर्माशाश्वतं चान्तवच्च
मनस्त्यागे कारणं नान्यदस्ति

prajāḥ sṛṣṭā manasā karmaṇā ca
dvāvevaitau satpathau lokajuṣṭau |
dṛṣṭaṃ karmāśāśvataṃ cāntavacca
manastyāge kāraṇaṃ nānyadasti

निराशिषो ब्रह्म परं ह्युपेतम्

nirāśiṣo brahma paraṃ hyupetam

स्वेनात्मना चक्षुरिव प्रणेता
निशात्यये तमसा संवृतात्मा ।
ज्ञानं तु विज्ञानगुणेन युक्तं
कर्माशुभं पश्यति वर्जनीयम्

svenātmanā cakṣuriva praṇetā
niśātyaye tamasā saṃvṛtātmā |
jñānaṃ tu vijñānaguṇena yuktaṃ
karmāśubhaṃ paśyati varjanīyam

सर्पान्कृशाग्राणि तथोदपानं
त्वा मनुष्याः परिवर्जयन्ति ।
अज्ञामतस्तत्र पतन्ति मूढा
ज्ञाने फलं पश्य यथा विशिष्टम्

sarpānkṛśāgrāṇi tathodapānaṃ
tvā manuṣyāḥ parivarjayanti |
ajñāmatastatra patanti mūḍhā
jñāne phalaṃ paśya yathā viśiṣṭam

कृत्स्नस्तु मन्त्रो विधिवत्प्रयुक्तो
यज्ञा यथोक्तास्त्विह दक्षिणाश्च ।
अन्नप्रदानं मनसः समाधिः
पञ्चात्मकं कर्मफलं वदन्ति

kṛtsnastu mantro vidhivatprayukto
yajñā yathoktāstviha dakṣiṇāśca |
annapradānaṃ manasaḥ samādhiḥ
pañcātmakaṃ karmaphalaṃ vadanti

गुणात्मकं कर्म वदन्ति वेदा
स्तस्मान्मन्त्रो मन्नपूर्वं हि कर्म ।
विधिर्विधेयं मनसोपपत्तिः
फलस्य भोक्ता तु तथा शरीरी

guṇātmakaṃ karma vadanti vedā
stasmānmantro mannapūrvaṃ hi karma |
vidhirvidheyaṃ manasopapattiḥ
phalasya bhoktā tu tathā śarīrī

शब्दाश्च रूपाणि रसाश्च पुण्याः ।
स्पर्शाश्च गन्धाश्च शुभास्तथैव ।
नरोऽत्र हि स्थानगतः प्रभुः स्या
देतत्फलं सिद्ध्यति कर्मणोऽस्य

śabdāśca rūpāṇi rasāśca puṇyāḥ |
sparśāśca gandhāśca śubhāstathaiva |
naro'tra hi sthānagataḥ prabhuḥ syā
detatphalaṃ siddhyati karmaṇo'sya

यद्यच्छरीरेण करोति कर्म
शरीरयुक्तः समुपाश्नुते तत् ।
शरीरमेवायतनं सुखस्य
दुःखस्य चाप्यायतनं शरीरम्

yadyaccharīreṇa karoti karma
śarīrayuktaḥ samupāśnute tat |
śarīramevāyatanaṃ sukhasya
duḥkhasya cāpyāyatanaṃ śarīram

वाचा तु यत्कर्म करोति किंचि
द्वाचैव सर्वं समुपाश्नुते तत् ।
मनस्तु यत्कर्म करोति किंचि
न्मनःस्थ एवायमुपाश्नुते तत्

vācā tu yatkarma karoti kiṃci
dvācaiva sarvaṃ samupāśnute tat |
manastu yatkarma karoti kiṃci
nmanaḥstha evāyamupāśnute tat

यथायथा कर्मगुणां फलार्थी
करोत्ययं कर्मफले निविष्टः ।
तथातथाऽयं गुणसंप्रयुक्तः
शुभाशुभं कर्मफलं भुनस्ति

yathāyathā karmaguṇāṃ phalārthī
karotyayaṃ karmaphale niviṣṭaḥ |
tathātathā'yaṃ guṇasaṃprayuktaḥ
śubhāśubhaṃ karmaphalaṃ bhunasti

मत्स्यो यथा स्रोत इवाभिपाती
तथा कृतं पूर्वमुपैति कर्म ।
शुभे त्वसौ तुष्यति दुष्कृते तु
न तुष्यते वै परमः शरीरी

matsyo yathā srota ivābhipātī
tathā kṛtaṃ pūrvamupaiti karma |
śubhe tvasau tuṣyati duṣkṛte tu
na tuṣyate vai paramaḥ śarīrī

यतो जगत्सर्वमिदं प्रसूतं
ज्ञात्वाऽऽत्मवन्तो ह्युपयान्ति शान्तिम् ।
यन्मन्त्रशब्देरकृतप्रकाशं
तदुच्यमानं शणु मे परं यत्

yato jagatsarvamidaṃ prasūtaṃ
jñātvā''tmavanto hyupayānti śāntim |
yanmantraśabderakṛtaprakāśaṃ
taducyamānaṃ śaṇu me paraṃ yat

रसैर्विमुक्तं विविधैश्च गन्धै
रशब्दमस्पर्शमरूपवच्च ।
अग्राह्यमव्यक्तमवर्णमेकं
पञ्चप्रकारान्ससृजे प्रजानाम्

rasairvimuktaṃ vividhaiśca gandhai
raśabdamasparśamarūpavacca |
agrāhyamavyaktamavarṇamekaṃ
pañcaprakārānsasṛje prajānām

न स्त्री पुमान्नापि नपुंसकं च
न सन्न चासत्सदसच्च तन्न ।
पश्यन्ति तद्ब्रह्मविदो मनुष्या
स्तदक्षरं न क्षरतीति विद्धि

na strī pumānnāpi napuṃsakaṃ ca
na sanna cāsatsadasacca tanna |
paśyanti tadbrahmavido manuṣyā
stadakṣaraṃ na kṣaratīti viddhi