अध्याय 194: जपयज्ञ की विधि और परम गति

चातुरात्रस्यनुक्तं ते राजधर्मास्तथैव च ।
नानाश्रयाश्च भगवन्नितिहासाः पृथग्विधाः

cāturātrasyanuktaṃ te rājadharmāstathaiva ca |
nānāśrayāśca bhagavannitihāsāḥ pṛthagvidhāḥ

श्रुतास्त्वत्तः कथाश्चैव धर्मयुक्ता महामते ।
संदेहोऽस्ति तु कश्चिन्मे तद्भवान्वक्तुमर्हति

śrutāstvattaḥ kathāścaiva dharmayuktā mahāmate |
saṃdeho'sti tu kaścinme tadbhavānvaktumarhati

जापकानां फलावाप्तिं श्रोतुमिच्छामि भारत ।
किं फलं जपतामुक्तं क्व वा तिष्ठन्ति जापकाः

jāpakānāṃ phalāvāptiṃ śrotumicchāmi bhārata |
kiṃ phalaṃ japatāmuktaṃ kva vā tiṣṭhanti jāpakāḥ

जपस्य च विधिं कृत्स्नं वक्तुमर्हसि सेऽनघ ।
जापका इति किंचैतत्साङ्ख्ययोगक्रियाविधिः

japasya ca vidhiṃ kṛtsnaṃ vaktumarhasi se'nagha |
jāpakā iti kiṃcaitatsāṅkhyayogakriyāvidhiḥ

किं यज्ञविधिरेवैष किमेतज्जप्यमुच्यते ।
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः

kiṃ yajñavidhirevaiṣa kimetajjapyamucyate |
etanme sarvamācakṣva sarvajño hyasi me mataḥ

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
यमस्य यत्पुरा वृत्तं कालस्य ब्राह्मणस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
yamasya yatpurā vṛttaṃ kālasya brāhmaṇasya ca

इक्ष्वाकोश्चैव मृत्योश्च विवादे धर्मकारणात् ।
संन्यास एव वेदान्ते वर्तते जपनं प्रति ।
वेदवादाङ्गनिर्वृत्ताः शान्ता ब्रह्मण्यवस्थिताः

ikṣvākoścaiva mṛtyośca vivāde dharmakāraṇāt |
saṃnyāsa eva vedānte vartate japanaṃ prati |
vedavādāṅganirvṛttāḥ śāntā brahmaṇyavasthitāḥ

साङ्ख्ययोगौ तु यावुक्तौ मुनिभिः समदर्शिभिः ।
मार्गौ तावप्युभावेतौ संश्रितौ न च संश्रितौ

sāṅkhyayogau tu yāvuktau munibhiḥ samadarśibhiḥ |
mārgau tāvapyubhāvetau saṃśritau na ca saṃśritau

यथा संश्रूयते राजन्कारणं चात्र वक्ष्यते ।
क्रमेण चैव विहितो जपयज्ञविधिर्नृप

yathā saṃśrūyate rājankāraṇaṃ cātra vakṣyate |
krameṇa caiva vihito japayajñavidhirnṛpa

सालम्बनमिति ज्ञेयं जपयज्ञात्मकं शुभम् ।
मनः समाधिरेवात्र तथेन्द्रियजयः स्मृतः

sālambanamiti jñeyaṃ japayajñātmakaṃ śubham |
manaḥ samādhirevātra tathendriyajayaḥ smṛtaḥ

सत्यमग्निपरीचारो विविक्तानां च सेवनम् ।
ध्यानं तपो दमः क्षान्तिरनसूया मिताशनम्

satyamagniparīcāro viviktānāṃ ca sevanam |
dhyānaṃ tapo damaḥ kṣāntiranasūyā mitāśanam

विषयप्रतिसंहारो मितजल्पस्तथा शमः ।
एष प्रवर्तको धर्मो निवर्तकमथो शृणु

viṣayapratisaṃhāro mitajalpastathā śamaḥ |
eṣa pravartako dharmo nivartakamatho śṛṇu

यथा निवर्तते धर्मो जपतो ब्रह्मचारिणः ।
न जपो न च वै ध्यानं नेच्छा न द्वेषहर्षणौ ।
युज्यते नृपशार्दूल सुसंवेद्यं हि तत्किल

yathā nivartate dharmo japato brahmacāriṇaḥ |
na japo na ca vai dhyānaṃ necchā na dveṣaharṣaṇau |
yujyate nṛpaśārdūla susaṃvedyaṃ hi tatkila

जपमावर्तयन्नित्यं जपन्वै ब्रह्मचारिकम् ।
तदर्थबुद्ध्या संयाति मनसा जापकः परम्

japamāvartayannityaṃ japanvai brahmacārikam |
tadarthabuddhyā saṃyāti manasā jāpakaḥ param

यथा संश्रूयते जापो येन वै जापको भवेत् ।
संहिताप्रणवेनैव सावित्री च परा मता

yathā saṃśrūyate jāpo yena vai jāpako bhavet |
saṃhitāpraṇavenaiva sāvitrī ca parā matā

यदन्यदुचितं शुद्धं वेदस्मृत्युपपादितम् ।
एतत्सर्वमशेषेण यथोक्तं परिवर्तयेत्

yadanyaducitaṃ śuddhaṃ vedasmṛtyupapāditam |
etatsarvamaśeṣeṇa yathoktaṃ parivartayet

द्विविदं मार्गमासाद्य व्यक्ताव्यक्तमनामयम् ।
कुशोच्चयनिषष्णः सन्कुशहस्तः कुशैः शिख ।
कुशैः परिवृतस्तस्मिन्मध्ये छन्नः कुशैस्तथा

dvividaṃ mārgamāsādya vyaktāvyaktamanāmayam |
kuśoccayaniṣaṣṇaḥ sankuśahastaḥ kuśaiḥ śikha |
kuśaiḥ parivṛtastasminmadhye channaḥ kuśaistathā

विषयेभ्यो नमस्कुर्याद्विषयान्न च भावयेत् ।
साम्यमुत्पाद्य मनसा मनस्येव मनो दधत्

viṣayebhyo namaskuryādviṣayānna ca bhāvayet |
sāmyamutpādya manasā manasyeva mano dadhat

तद्धिया ध्यायति ब्रह्म जपन्वै संहितां हिताम् ।
संन्यस्यत्यथवा तां वै समाधौ पर्यवस्थितः

taddhiyā dhyāyati brahma japanvai saṃhitāṃ hitām |
saṃnyasyatyathavā tāṃ vai samādhau paryavasthitaḥ

ध्यानमुत्पादयत्यत्र संहिताबलसंश्रयात् ।
अथाभिमतमन्त्रेण प्रणवाद्यं जपेत्कृती

dhyānamutpādayatyatra saṃhitābalasaṃśrayāt |
athābhimatamantreṇa praṇavādyaṃ japetkṛtī

यस्मिन्नेवाभिपतितं मनस्तत्र निवेशयेत् ।
समाधौ स हि मन्त्रे तु संहितां वा यथाविधि ।
शुद्धात्मा तपसा दान्तो निवृत्तद्वेषकामवान्

yasminnevābhipatitaṃ manastatra niveśayet |
samādhau sa hi mantre tu saṃhitāṃ vā yathāvidhi |
śuddhātmā tapasā dānto nivṛttadveṣakāmavān

अरागमोहो निर्द्वन्द्वो न शोचति न सज्जते ।
न कर्ता करणीयानां नाकार्याणामिति स्थितिः

arāgamoho nirdvandvo na śocati na sajjate |
na kartā karaṇīyānāṃ nākāryāṇāmiti sthitiḥ

न चाहंकारयोगेन मनः प्रस्थाफ्येत्क्वचित् ।
न चार्थग्रहणे युक्तो नावमानी न चाक्रियः

na cāhaṃkārayogena manaḥ prasthāphyetkvacit |
na cārthagrahaṇe yukto nāvamānī na cākriyaḥ

ध्यानक्रियापरो युक्तो ध्यानवान्ध्याननिश्चयः ।
ध्याने समाधिमुत्पाद्य तदपि त्यजति क्रमात्

dhyānakriyāparo yukto dhyānavāndhyānaniścayaḥ |
dhyāne samādhimutpādya tadapi tyajati kramāt

स वै तस्यामवस्थायां सर्वत्यागकृतः सुखी ।
निरिच्छस्त्यजति प्राणान्ब्राह्मीं संश्रयते तनुम्

sa vai tasyāmavasthāyāṃ sarvatyāgakṛtaḥ sukhī |
niricchastyajati prāṇānbrāhmīṃ saṃśrayate tanum

निरालम्बो भवेत्स्मृत्वा मरणाय समाधिमान् ।
सर्वाल्लोँकान्समाक्रम्य क्रमात्प्राप्नोति वै परम्

nirālambo bhavetsmṛtvā maraṇāya samādhimān |
sarvāllom̐kānsamākramya kramātprāpnoti vai param

अथवा नेच्छते तत्र ब्रह्मकायनिषेवणम् ।
उत्क्रामति च मार्गस्थो नैव क्वचन जायते

athavā necchate tatra brahmakāyaniṣevaṇam |
utkrāmati ca mārgastho naiva kvacana jāyate

आत्मबुद्धिं समास्थाय शान्तीभूतो निरामयः ।
अमृतं विरजाः शुद्धमात्मानं प्रतिपद्यते

ātmabuddhiṃ samāsthāya śāntībhūto nirāmayaḥ |
amṛtaṃ virajāḥ śuddhamātmānaṃ pratipadyate