अध्याय 193: चार प्रकार का ध्यानयोग

हन्त वक्ष्यामि ते पार्थ ध्यानयोगं चतुर्विधम् ।
यं ज्ञात्वा शाश्वतीं सिद्धिं गच्छन्तीह महर्षयः

hanta vakṣyāmi te pārtha dhyānayogaṃ caturvidham |
yaṃ jñātvā śāśvatīṃ siddhiṃ gacchantīha maharṣayaḥ

यथा स्वनुष्ठितं ध्यानं तथा कुर्वन्ति योगिनः ।
महर्षयो ज्ञानतृप्ता निर्वाणगतमानसाः

yathā svanuṣṭhitaṃ dhyānaṃ tathā kurvanti yoginaḥ |
maharṣayo jñānatṛptā nirvāṇagatamānasāḥ

नावर्तन्ते पुनः पार्थ मुक्ताः संसारदोषतः ।
अन्मदोषपरिक्षीणाः स्वभावे पर्युपस्थिताः

nāvartante punaḥ pārtha muktāḥ saṃsāradoṣataḥ |
anmadoṣaparikṣīṇāḥ svabhāve paryupasthitāḥ

निर्द्वन्द्वा नित्यसत्वस्था विमुक्तिं नित्यमश्रिताः ।
असङ्गीन्यविवादीनि मनः शान्तिकराणि च

nirdvandvā nityasatvasthā vimuktiṃ nityamaśritāḥ |
asaṅgīnyavivādīni manaḥ śāntikarāṇi ca

तत्र ध्यानेन संश्लिष्टमेकाग्रे धारयेन्मनः ।
तत्र च ध्यानसंरोधादथ ज्ञानी भवत्युत

tatra dhyānena saṃśliṣṭamekāgre dhārayenmanaḥ |
tatra ca dhyānasaṃrodhādatha jñānī bhavatyuta

चतुर्विधेषु भावेषु योऽर्थसक्तः सदैव हि ।
तज्ज्ञात्वा वास्तवं तेषामर्थेषु परिवर्तते ।
पिण्डीकृत्येन्द्रियग्राममासीनः काष्ठवन्मुनिः

caturvidheṣu bhāveṣu yo'rthasaktaḥ sadaiva hi |
tajjñātvā vāstavaṃ teṣāmartheṣu parivartate |
piṇḍīkṛtyendriyagrāmamāsīnaḥ kāṣṭhavanmuniḥ

शब्दं न विन्देच्छ्रोत्रेण त्वचा स्पर्शं न वेदयेत् ।
रूपं न चक्षुषा विद्याज्जिह्वया न रसांस्तथा

śabdaṃ na vindecchrotreṇa tvacā sparśaṃ na vedayet |
rūpaṃ na cakṣuṣā vidyājjihvayā na rasāṃstathā

घ्रेयाण्यपि च सर्वाणि जह्याद्राणेन योगवित् ।
पञ्चवर्गप्रमाथीनि नेच्छेच्चैतानि वीर्यवान्

ghreyāṇyapi ca sarvāṇi jahyādrāṇena yogavit |
pañcavargapramāthīni neccheccaitāni vīryavān

ततो मनसि संसृज्य पञ्चवर्ग विचक्षणः ।
समादध्यान्मनो भ्रान्तमिन्द्रियैः सह पञ्चमिः

tato manasi saṃsṛjya pañcavarga vicakṣaṇaḥ |
samādadhyānmano bhrāntamindriyaiḥ saha pañcamiḥ

विसंचारि निरालम्बं पञ्चद्वारं चलाचलम् ।
पूर्वं ध्यानपदे धीरः समादध्यान्मनो नरः

visaṃcāri nirālambaṃ pañcadvāraṃ calācalam |
pūrvaṃ dhyānapade dhīraḥ samādadhyānmano naraḥ

इन्द्रियाणि मनश्चैव यदा पिण्डीकरोत्ययम् ।
एव ध्यानपथः पूर्वो मया समनुवर्णितः

indriyāṇi manaścaiva yadā piṇḍīkarotyayam |
eva dhyānapathaḥ pūrvo mayā samanuvarṇitaḥ

तस्य तत्पूर्वसंरुद्धमात्सषष्ठं मनोऽन्तरा ।
स्फुरिष्यति समुद्धान्तं विद्युदम्बुधरे यथा

tasya tatpūrvasaṃruddhamātsaṣaṣṭhaṃ mano'ntarā |
sphuriṣyati samuddhāntaṃ vidyudambudhare yathā

जलबिन्दुर्यथा लोलः पर्णस्थः सर्वतश्चलः ।
एवमेवास्य तच्चित्तं भ्रमति ध्यानवर्त्मनि

jalabinduryathā lolaḥ parṇasthaḥ sarvataścalaḥ |
evamevāsya taccittaṃ bhramati dhyānavartmani

समाहितं क्षणं किंचिद्ध्यानवर्त्मनि तिष्ठति ।
पुनर्वायुपथं प्राप्तं मनो भवति वायुवत्

samāhitaṃ kṣaṇaṃ kiṃciddhyānavartmani tiṣṭhati |
punarvāyupathaṃ prāptaṃ mano bhavati vāyuvat

अनिर्वेदो गतक्लेशो गततन्द्रीरमत्सरः ।
समादध्यात्पुनश्चेतो ध्यानेन ध्यानयोगवित्

anirvedo gatakleśo gatatandrīramatsaraḥ |
samādadhyātpunaśceto dhyānena dhyānayogavit

विचारश्च विवेकश्च वितर्कश्चोपजायते ।
मुनेः समादधानस्य प्रथमं ध्यानमादितः

vicāraśca vivekaśca vitarkaścopajāyate |
muneḥ samādadhānasya prathamaṃ dhyānamāditaḥ

मनसा क्लिश्यमानस्तु समाधानं च कारयेत् ।
न निर्वेदं मुनिर्गच्छेत्कुर्यादेवात्मनो हितम्

manasā kliśyamānastu samādhānaṃ ca kārayet |
na nirvedaṃ munirgacchetkuryādevātmano hitam

पांसुभस्मकरीषाणां यथा वै राशयश्चिताः ।
सहसा वारिणा सिक्ता न यान्ति परिभावनम्

pāṃsubhasmakarīṣāṇāṃ yathā vai rāśayaścitāḥ |
sahasā vāriṇā siktā na yānti paribhāvanam

किंचित्स्निग्धं यथा च स्याच्छुष्कचूर्णमभावितम् ।
क्रमशस्तु शनैर्गच्छेत्सर्वं तत्परिभावनम्

kiṃcitsnigdhaṃ yathā ca syācchuṣkacūrṇamabhāvitam |
kramaśastu śanairgacchetsarvaṃ tatparibhāvanam

एवमेवेन्द्रियग्रामं शनैः संपरिभावयेत् ।
संहरेत्क्रमशश्चैनं स सम्यक्प्रशमिष्यति

evamevendriyagrāmaṃ śanaiḥ saṃparibhāvayet |
saṃharetkramaśaścainaṃ sa samyakpraśamiṣyati

स्वयमेव मनश्चैवं पञ्चवर्गं च भारत ।
पूर्वं ध्यानपथे स्थाप्य नित्ययोगेन शाम्यति

svayameva manaścaivaṃ pañcavargaṃ ca bhārata |
pūrvaṃ dhyānapathe sthāpya nityayogena śāmyati

न तत्पुरुषकारेण न च दैवेन केनचित् ।
सुखमेष्यति तत्तस्य न भवन्ति विपत्तयः

na tatpuruṣakāreṇa na ca daivena kenacit |
sukhameṣyati tattasya na bhavanti vipattayaḥ

सुखेन तेन संयुक्तो रस्यते ध्यानकर्मणि ।
गच्छन्ति योगिनो ह्येवं निर्वाणं तन्निरामयम्

sukhena tena saṃyukto rasyate dhyānakarmaṇi |
gacchanti yogino hyevaṃ nirvāṇaṃ tannirāmayam