अध्याय 192: अध्यात्म: भूत, इन्द्रियाँ, बुद्धि और क्षेत्रज्ञ

अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते ।
यदध्यात्मं यथा चैतत्तन्मे ब्रूहि पितामह

adhyātmaṃ nāma yadidaṃ puruṣasyeha cintyate |
yadadhyātmaṃ yathā caitattanme brūhi pitāmaha

कुतः सृष्टमिदं सर्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलये च कमभ्येति तन्मे वक्तुमिहार्हसि

kutaḥ sṛṣṭamidaṃ sarvaṃ brahmansthāvarajaṅgamam |
pralaye ca kamabhyeti tanme vaktumihārhasi

अध्यात्ममिति मां पार्थ यदेतदनुपृच्छसि ।
तद्व्याख्यास्यामि ते तात श्रेयस्करतमं शुभम्

adhyātmamiti māṃ pārtha yadetadanupṛcchasi |
tadvyākhyāsyāmi te tāta śreyaskaratamaṃ śubham

[सृष्टिप्रलयसंयुक्तमाचार्यैः परिदर्शितम् ।]
यज्ज्ञात्वा पुरुषो लेके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति ।
फललाभश्च तस्य स्यात्सर्वभूतहितं च तत्

[sṛṣṭipralayasaṃyuktamācāryaiḥ paridarśitam |]
yajjñātvā puruṣo leke prītiṃ saukhyaṃ ca vindati |
phalalābhaśca tasya syātsarvabhūtahitaṃ ca tat

आत्मानममलं राजन्नावृत्यैवं व्यवस्थितम् ।
तस्मिन्प्रकाशते नित्यं तमः सोमो यथैव तत्

ātmānamamalaṃ rājannāvṛtyaivaṃ vyavasthitam |
tasminprakāśate nityaṃ tamaḥ somo yathaiva tat

तद्विद्वान्नष्टयाप्मैष ब्रह्मभूयाय कल्पते ।
अण्डावरणभूतानां पर्यन्तं हि यथा तमः

tadvidvānnaṣṭayāpmaiṣa brahmabhūyāya kalpate |
aṇḍāvaraṇabhūtānāṃ paryantaṃ hi yathā tamaḥ

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम् ।
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam |
mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau

यतः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति पुनःपुनः ।
महाभूतानि भूतेभ्यः सागरस्योर्मयो यथा

yataḥ sṛṣṭāni tatraiva tāni yānti punaḥpunaḥ |
mahābhūtāni bhūtebhyaḥ sāgarasyormayo yathā

प्रसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः ।
तद्वद्भूतानि भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः

prasārya ca yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ |
tadvadbhūtāni bhūtātmā sṛṣṭvā saṃharate punaḥ

स तेषां गुणसंघातः शरीरे भरतर्षभ ।
सततं प्रविलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च

sa teṣāṃ guṇasaṃghātaḥ śarīre bharatarṣabha |
satataṃ pravilīyante guṇāste prabhavanti ca

यद्विना नैव शृणुते न पश्यति न दीप्यते ।
यदधीनं यतस्तस्मादध्यात्ममिति कथ्यते

yadvinā naiva śṛṇute na paśyati na dīpyate |
yadadhīnaṃ yatastasmādadhyātmamiti kathyate

ज्ञानं तदेकरूपाख्यं नानाप्रज्ञान्वितं तदा ।
न तेवाचाऽनुरूपं स्याद्यया रासविवर्जितम्

jñānaṃ tadekarūpākhyaṃ nānāprajñānvitaṃ tadā |
na tevācā'nurūpaṃ syādyayā rāsavivarjitam

आकाशात्खलु याज्येषु भवन्ति सुमहागुणाः ।
इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।

ākāśātkhalu yājyeṣu bhavanti sumahāguṇāḥ |
iti tanmayamevaitatsarvaṃ sthāvarajaṅgamam |

प्रलये च तमभ्येति तस्मादुत्सृज्यते पुनः ।
महाभूतेषु भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः

pralaye ca tamabhyeti tasmādutsṛjyate punaḥ |
mahābhūteṣu bhūtātmā sṛṣṭvā saṃharate punaḥ

महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् ।
अकरोत्तेषु वैषम्य तत्तु जीवो न पश्यति

mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt |
akarotteṣu vaiṣamya tattu jīvo na paśyati

शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशसंभवम् ।
वायोः स्पर्शस्तथा चेष्टा त्वक्चैव त्रितयं स्मृतम्

śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayamākāśasaṃbhavam |
vāyoḥ sparśastathā ceṣṭā tvakcaiva tritayaṃ smṛtam

रूपं चक्षुस्तथा पाकस्त्रिविधं तेज उच्यते ।
रसः क्लेदश्च जिह्वा च त्रयो जलगुणाः स्मृताः

rūpaṃ cakṣustathā pākastrividhaṃ teja ucyate |
rasaḥ kledaśca jihvā ca trayo jalaguṇāḥ smṛtāḥ

घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणास्त्रयः ।
महाभूतानि पञ्चैव षष्ठं च मन उच्यते

ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca ete bhūmiguṇāstrayaḥ |
mahābhūtāni pañcaiva ṣaṣṭhaṃ ca mana ucyate

इन्द्रियाणि मनश्चैव विज्ञानान्यस्य भारत ।
सप्तमी बुद्धिरित्याहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः

indriyāṇi manaścaiva vijñānānyasya bhārata |
saptamī buddhirityāhuḥ kṣetrajñaḥ punaraṣṭamaḥ

चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मनः ।
बुद्धिरध्यवसानाय क्षेत्रज्ञः साक्षिवत्स्थितः

cakṣurālocanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ |
buddhiradhyavasānāya kṣetrajñaḥ sākṣivatsthitaḥ

चिच्छक्त्याधिष्ठिता बुद्धिश्चेतनेत्यभिविश्रुता ।
चेतनानन्तरो जीवस्तदा वेत्ति च लक्ष्यते

cicchaktyādhiṣṭhitā buddhiścetanetyabhiviśrutā |
cetanānantaro jīvastadā vetti ca lakṣyate

नोत्सृजन्विसृजंश्चैव शरीरं दृश्यते तमः ।
तस्मिंश्चेतोपलब्धिः स्यात्तमो वा सारयन्त्युत

notsṛjanvisṛjaṃścaiva śarīraṃ dṛśyate tamaḥ |
tasmiṃścetopalabdhiḥ syāttamo vā sārayantyuta

ऊर्ध्वं पादतलाभ्यां यदर्वाक्चोर्ध्वं च पश्यति ।
एतेन सर्वमेवेदं बिद्ध्यभिव्याप्तमन्तरम्

ūrdhvaṃ pādatalābhyāṃ yadarvākcordhvaṃ ca paśyati |
etena sarvamevedaṃ biddhyabhivyāptamantaram

पुरुषैरिन्द्रियाणीह विजेतव्यानि कृत्स्नशः ।
तमो रजश्च सत्वं च तेऽपि भावास्तदाश्रिताः

puruṣairindriyāṇīha vijetavyāni kṛtsnaśaḥ |
tamo rajaśca satvaṃ ca te'pi bhāvāstadāśritāḥ

एतां बुद्ध्वा नरो बुद्ध्या भूतानामागतिं गतिम् ।
समवेक्ष्य शनैश्चैव लभते शममुत्तमम्

etāṃ buddhvā naro buddhyā bhūtānāmāgatiṃ gatim |
samavekṣya śanaiścaiva labhate śamamuttamam

गुणैर्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाण्यपि ।
मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतो गुणाः

guṇairnenīyate buddhirbuddhirevendriyāṇyapi |
manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ

इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ।
प्रलीयते चोद्भवति तस्मान्निर्दिश्यते तथा

iti tanmayamevaitatsarvaṃ sthāvarajaṅgamam |
pralīyate codbhavati tasmānnirdiśyate tathā

येन पश्यति तच्चक्षुः शृणोति श्रोत्रमुच्यते ।
जिघ्रति घ्राणमित्याहू रसं जानाति जिह्वया

yena paśyati taccakṣuḥ śṛṇoti śrotramucyate |
jighrati ghrāṇamityāhū rasaṃ jānāti jihvayā

त्वचा स्पर्शयते स्पर्शं बुद्धिर्विक्रियतेऽसकृत् ।
येन संकल्पयत्यर्थं किंचिद्भवति तन्मनः

tvacā sparśayate sparśaṃ buddhirvikriyate'sakṛt |
yena saṃkalpayatyarthaṃ kiṃcidbhavati tanmanaḥ

अधिष्ठानानि बुद्धेर्हि पृथगर्थानि पञ्चधा ।
पञ्चेन्द्रियाणि यान्याहुस्तान्यदृश्योऽधितिष्ठति

adhiṣṭhānāni buddherhi pṛthagarthāni pañcadhā |
pañcendriyāṇi yānyāhustānyadṛśyo'dhitiṣṭhati

पुरुषाधिष्ठिता बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते ।
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदनुशोचति

puruṣādhiṣṭhitā buddhistriṣu bhāveṣu vartate |
kadācillabhate prītiṃ kadācidanuśocati

न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते ।
एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेष्ववस्थिता

na sukhena na duḥkhena kadācidapi vartate |
evaṃ narāṇāṃ manasi triṣu bhāveṣvavasthitā

सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्तते ।
सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान्

seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīnetānativartate |
saritāṃ sāgaro bhartā mahāvelāmivormimān

अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते ।
प्रवर्तमानं तु रजस्तद्भावमनुवर्तते

avibhāgagatā buddhirbhāve manasi vartate |
pravartamānaṃ tu rajastadbhāvamanuvartate

इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रवर्तयति सा तदा ।
ततः सत्वं तमो भावः प्रातियोगात्प्रवर्तते

indriyāṇi hi sarvāṇi pravartayati sā tadā |
tataḥ satvaṃ tamo bhāvaḥ prātiyogātpravartate

प्रीतिः सत्वं रजः शोकस्तमो मोहस्तु ते त्रयः ।
येये च भावा लोकेऽस्मिन्सर्वेष्वेतेषु वै त्रिषु

prītiḥ satvaṃ rajaḥ śokastamo mohastu te trayaḥ |
yeye ca bhāvā loke'sminsarveṣveteṣu vai triṣu

इति बुद्धिगतिः सर्वा व्याख्याता तव भारत ।
इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता

iti buddhigatiḥ sarvā vyākhyātā tava bhārata |
indriyāṇi ca sarvāṇi vijetavyāni dhīmatā

सत्वं रजस्तमश्चैव प्राणिनां संश्रिताः सदा ।
त्रिविधा वेदना चैव सर्वसत्वेषु दृश्यते

satvaṃ rajastamaścaiva prāṇināṃ saṃśritāḥ sadā |
trividhā vedanā caiva sarvasatveṣu dṛśyate

सात्विकी राजसी चैव तामसी चेति भारत ।
सुखस्पर्शः सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुणः ।
तमोगुणेन संयुक्तौ भवतो व्यावहारिकौ

sātvikī rājasī caiva tāmasī ceti bhārata |
sukhasparśaḥ sattvaguṇo duḥkhasparśo rajoguṇaḥ |
tamoguṇena saṃyuktau bhavato vyāvahārikau

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् ।
वर्तते सात्विको भाव इत्युपेक्षेत तत्तथा

tatra yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet |
vartate sātviko bhāva ityupekṣeta tattathā

अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।
प्रवृत्तं रज इत्येव तन्न संरभ्य चिन्तयेत्

atha yadduḥkhasaṃyuktamaprītikaramātmanaḥ |
pravṛttaṃ raja ityeva tanna saṃrabhya cintayet

अथ यन्मोहसंयुक्तमव्यक्तविषयं भवेत् ।
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् ।

atha yanmohasaṃyuktamavyaktaviṣayaṃ bhavet |
apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet |

प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता ।
कथंचिदभिवर्तन्त इत्येते सात्विका गुणा

praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā |
kathaṃcidabhivartanta ityete sātvikā guṇā

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा ।
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः

atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathā'kṣamā |
liṅgāni rajasastāni dṛśyante hetvahetubhiḥ

अभिमानस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता ।
कथंचिदभिवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः

abhimānastathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā |
kathaṃcidabhivartante vividhāstāmasā guṇāḥ

दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम् ।
मनः सुनियतं यस्य स सुखी प्रेत्य चेह च

dūragaṃ bahudhāgāmi prārthanāsaṃśayātmakam |
manaḥ suniyataṃ yasya sa sukhī pretya ceha ca

सत्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः ।
सृजते तु गुणानेक एको न सृजते गुणान्

satvakṣetrajñayoretadantaraṃ paśya sūkṣmayoḥ |
sṛjate tu guṇāneka eko na sṛjate guṇān

मशकोदुम्बरौ वाऽपि संप्रयुक्तौ यथा सदा ।
अन्योन्यमेतौ स्यातां च संप्रयोगस्तथा तयोः

maśakodumbarau vā'pi saṃprayuktau yathā sadā |
anyonyametau syātāṃ ca saṃprayogastathā tayoḥ

पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा ।
यथा मत्स्यो जलं चैव संप्रयुक्तौ तथैव तौ

pṛthagbhūtau prakṛtyā tau saṃprayuktau ca sarvadā |
yathā matsyo jalaṃ caiva saṃprayuktau tathaiva tau

न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेति सर्वशः ।
परिद्रष्टा गुणानां स संसृष्टान्मन्यते तथा

na guṇā vidurātmānaṃ sa guṇānveti sarvaśaḥ |
paridraṣṭā guṇānāṃ sa saṃsṛṣṭānmanyate tathā

इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थं कुरुते बुद्धिसप्तमैः ।
निर्विचेष्टैरजानद्भिः परमात्मा प्रदीपवत्

indriyaistu pradīpārthaṃ kurute buddhisaptamaiḥ |
nirviceṣṭairajānadbhiḥ paramātmā pradīpavat

सृजते हि गुणान्सत्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति ।
संप्रयोगस्तयोरेष सत्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवः

sṛjate hi guṇānsatvaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati |
saṃprayogastayoreṣa satvakṣetrajñayordhruvaḥ

आश्रयो नास्ति सत्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्चन ।
सत्वं मनः संसृजते न गुणान्वै कदाचन

āśrayo nāsti satvasya kṣetrajñasya ca kaścana |
satvaṃ manaḥ saṃsṛjate na guṇānvai kadācana

रश्मीस्तेषां स मनसा यदा सम्यङ्गियच्छति ।
तदा प्रकाशतेऽस्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्निव

raśmīsteṣāṃ sa manasā yadā samyaṅgiyacchati |
tadā prakāśate'syātmā ghaṭe dīpo jvalanniva

त्यक्त्वा यः प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिः ।
सर्वभूतात्मभूस्तस्मात्स गच्छेदुत्तमां गतिम्

tyaktvā yaḥ prākṛtaṃ karma nityamātmaratirmuniḥ |
sarvabhūtātmabhūstasmātsa gaccheduttamāṃ gatim

यथा वारिचरः पक्षी सलिलेन न लिप्यते ।
एवमेव कृतप्रज्ञो भूतेषु परिवर्तते

yathā vāricaraḥ pakṣī salilena na lipyate |
evameva kṛtaprajño bhūteṣu parivartate

एवं स्वभावमेवैतत्स्वबुद्ध्या विहरेन्नरः ।
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च चरेद्विगतमत्सरः

evaṃ svabhāvamevaitatsvabuddhyā viharennaraḥ |
aśocannaprahṛṣyaṃśca caredvigatamatsaraḥ

स्वभावसिद्ध्या युक्तस्तु स नित्यं सृजत गुणान् ।
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः

svabhāvasiddhyā yuktastu sa nityaṃ sṛjata guṇān |
ūrṇanābhiryathā sūtraṃ vijñeyāstantuvadguṇāḥ

प्रध्वस्ता न निवर्न्तते निवृत्तिर्नोपलभ्यते ।
प्रत्यक्षेण परोक्षं तदनुमानेन सिध्यति

pradhvastā na nivarntate nivṛttirnopalabhyate |
pratyakṣeṇa parokṣaṃ tadanumānena sidhyati

एवमेकेऽध्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे ।
उभयं संप्रधार्यैतद्व्यवस्येत यथामति

evameke'dhyavasyanti nivṛttiriti cāpare |
ubhayaṃ saṃpradhāryaitadvyavasyeta yathāmati

इतीमं हृदयग्रत्थिं बुद्धिभेदमयं दृढम् ।
विमुच्य सुखमासीत न शोचेच्छिन्नसंशयः

itīmaṃ hṛdayagratthiṃ buddhibhedamayaṃ dṛḍham |
vimucya sukhamāsīta na śocecchinnasaṃśayaḥ

मलिनाः प्राप्नुयुः शुद्धिं यथा पूर्णां नदीं नराः ।
अवगाह्य सुविद्वांसो विद्धि ज्ञानमिदं तथा

malināḥ prāpnuyuḥ śuddhiṃ yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ |
avagāhya suvidvāṃso viddhi jñānamidaṃ tathā

महानद्या हि पारज्ञस्तप्यते न तदन्यथा ।
न तु तप्यति तत्त्वज्ञः फले ज्ञाते तरत्युत

mahānadyā hi pārajñastapyate na tadanyathā |
na tu tapyati tattvajñaḥ phale jñāte taratyuta

एवं ये विदुराध्यात्मं केवलं ज्ञानमुत्तमम्

evaṃ ye vidurādhyātmaṃ kevalaṃ jñānamuttamam

एतां बुद्धा नरः सर्वां भूतानामागतिं गतिम् ।
अवेक्ष्य च शनैर्बुद्ध्या लभते शममुत्तमम्

etāṃ buddhā naraḥ sarvāṃ bhūtānāmāgatiṃ gatim |
avekṣya ca śanairbuddhyā labhate śamamuttamam

त्रिवर्गो यस्य विदितः प्रेक्ष्य तं स विमुच्यते ।
अन्वीक्ष्य मनसा युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः

trivargo yasya viditaḥ prekṣya taṃ sa vimucyate |
anvīkṣya manasā yuktastattvadarśī nirutsukaḥ

न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियेषु विभागशः ।
तत्रतत्र विसृष्टेषु दुर्वार्येष्वकृतात्मभिः

na cātmā śakyate draṣṭumindriyeṣu vibhāgaśaḥ |
tatratatra visṛṣṭeṣu durvāryeṣvakṛtātmabhiḥ

एतद्बुद्धा भवेद्बुद्धः किमन्यद्बुद्धिलक्षणम् ।
प्रतिगृह्य च निह्नोति ह्यन्यथा च प्रदृश्यते

etadbuddhā bhavedbuddhaḥ kimanyadbuddhilakṣaṇam |
pratigṛhya ca nihnoti hyanyathā ca pradṛśyate

न सर्पति च यं प्राहुः सर्वत्र प्रतिहन्यते ।
धूमेन चाप्रसन्नोऽग्निर्यथाऽर्कं न प्रवर्तयेत्

na sarpati ca yaṃ prāhuḥ sarvatra pratihanyate |
dhūmena cāprasanno'gniryathā'rkaṃ na pravartayet

धिष्ण्याधिपे प्रसन्ने तु स्थितिमेतां निरीक्षते ।
अतिक्षूराच्च सूक्ष्मत्वात्प्रस्थानं न प्रकाशते

dhiṣṇyādhipe prasanne tu sthitimetāṃ nirīkṣate |
atikṣūrācca sūkṣmatvātprasthānaṃ na prakāśate

प्रपद्य तच्छ्रुताह्नानि चिन्मयं स्वीकृतं विना ।
विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः

prapadya tacchrutāhnāni cinmayaṃ svīkṛtaṃ vinā |
vijñāya taddhi manyante kṛtakṛtyā manīṣiṇaḥ

न भवति विदुषां ततो भयं
यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत् ।
न हि गतिरधिकास्ति कस्यचि
त्सति हि गुणे प्रवदन्त्यतुल्यताम्

na bhavati viduṣāṃ tato bhayaṃ
yadaviduṣāṃ sumahadbhayaṃ bhavet |
na hi gatiradhikāsti kasyaci
tsati hi guṇe pravadantyatulyatām

यः करोत्यनभिसन्धिपूर्वकं
तच्च निर्णुदति यत्पुरा कृतम् ।
नाप्रियं तदुभयं कुतः प्रियं
तस्य तज्जनयतीह सर्वतः

yaḥ karotyanabhisandhipūrvakaṃ
tacca nirṇudati yatpurā kṛtam |
nāpriyaṃ tadubhayaṃ kutaḥ priyaṃ
tasya tajjanayatīha sarvataḥ

ये विदुस्तदुभयं पदं सताम्

ye vidustadubhayaṃ padaṃ satām