अध्याय 19: युधिष्ठिर: तप और त्याग धन से श्रेष्ठ

वेदाहं तात शास्त्राणि अपराणि पराणि च ।
उभयं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च

vedāhaṃ tāta śāstrāṇi aparāṇi parāṇi ca |
ubhayaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca

आकुलानि च शास्त्राणि हेतुभिश्चिन्तितानि च ।
निश्चयश्चैव यो मन्त्रे वेदाहं तं यथाविधि

ākulāni ca śāstrāṇi hetubhiścintitāni ca |
niścayaścaiva yo mantre vedāhaṃ taṃ yathāvidhi

त्वं तु केवलशास्त्रज्ञो वीरव्रतसमन्वितः ।
शास्त्रार्थं तत्त्वतो गन्तुं न समर्थः कथंचन

tvaṃ tu kevalaśāstrajño vīravratasamanvitaḥ |
śāstrārthaṃ tattvato gantuṃ na samarthaḥ kathaṃcana

शास्त्रार्थतत्त्वदर्शी यो धर्मनिश्चयकोविदः ।
तेनाप्येवं न वाच्योऽयं यदि धर्मं प्रपश्यसि

śāstrārthatattvadarśī yo dharmaniścayakovidaḥ |
tenāpyevaṃ na vācyo'yaṃ yadi dharmaṃ prapaśyasi

भ्रातृसौहृदमास्थाय यदुक्तं वचनं त्वया ।
न्याय्यं युक्तं च कौन्तेय प्रीतोऽहं तेन तेऽर्जुन

bhrātṛsauhṛdamāsthāya yaduktaṃ vacanaṃ tvayā |
nyāyyaṃ yuktaṃ ca kaunteya prīto'haṃ tena te'rjuna

महेश्वरसमं सत्वं ब्रह्मणा चैव यत्समम् ।
वासुदेवसमं चैव न भूतं न भविष्यति

maheśvarasamaṃ satvaṃ brahmaṇā caiva yatsamam |
vāsudevasamaṃ caiva na bhūtaṃ na bhaviṣyati

तथा त्वं योधमुख्येषु सत्वं परममिष्यते

tathā tvaṃ yodhamukhyeṣu satvaṃ paramamiṣyate

बलमिन्द्रे च वायौ च बलं यच्च जनार्दने ।
तद्वलं भीमसेने च त्वयि चार्जुना विद्यते

balamindre ca vāyau ca balaṃ yacca janārdane |
tadvalaṃ bhīmasene ca tvayi cārjunā vidyate

त्वत्समश्चित्रयोधी च दूरपाती च पाण्डव ।
दिव्यास्त्रबलसंपन्नः को वाऽन्यस्त्वत्समो नरः

tvatsamaścitrayodhī ca dūrapātī ca pāṇḍava |
divyāstrabalasaṃpannaḥ ko vā'nyastvatsamo naraḥ

युद्धधर्मेषु सर्वेषु क्रियाणां नैपुणेषु च ।
न त्वया सदृशः कश्चिन्त्रिषु लोकेषु विद्यते

yuddhadharmeṣu sarveṣu kriyāṇāṃ naipuṇeṣu ca |
na tvayā sadṛśaḥ kaścintriṣu lokeṣu vidyate

धार्मिकं धर्मयुक्तं च निःशेषं ज्ञायते मया ।
धर्मसूक्ष्मं तु यद्वाच्यं तत्र दुष्प्रतरं त्वया ।
धनञ्जय न मे बुद्धिमतिशङ्कितुमर्हसि

dhārmikaṃ dharmayuktaṃ ca niḥśeṣaṃ jñāyate mayā |
dharmasūkṣmaṃ tu yadvācyaṃ tatra duṣprataraṃ tvayā |
dhanañjaya na me buddhimatiśaṅkitumarhasi

युद्धशास्त्रविदेव त्वं न वृद्धाः सेवितास्त्वया ।
समासविस्तरविदां न तेषां वेत्सि निश्चयम्

yuddhaśāstravideva tvaṃ na vṛddhāḥ sevitāstvayā |
samāsavistaravidāṃ na teṣāṃ vetsi niścayam

तपस्त्यागो विधिरिति निश्चयस्तात धीमताम् ।
परस्परं ज्याय एषामिति नः श्रेयसी मतिः

tapastyāgo vidhiriti niścayastāta dhīmatām |
parasparaṃ jyāya eṣāmiti naḥ śreyasī matiḥ

यत्त्वेतन्मन्यसे पार्थ न ज्यायोऽस्ति धनादिति ।
तत्र ते वर्तयिष्यामि यथा नैतत्प्रधानतः

yattvetanmanyase pārtha na jyāyo'sti dhanāditi |
tatra te vartayiṣyāmi yathā naitatpradhānataḥ

तपः स्वाध्यायशीला हि दृश्यन्ते धार्मिका जनाः ।
ऋषयस्तपसा युक्ता येषां लोकाः सनातनाः

tapaḥ svādhyāyaśīlā hi dṛśyante dhārmikā janāḥ |
ṛṣayastapasā yuktā yeṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ

अजातश्मश्रवो धीरास्तथाऽन्ये वनवासिनः ।
अरुणाः केतवश्चैव स्वाध्यायेन दिवं गताः

ajātaśmaśravo dhīrāstathā'nye vanavāsinaḥ |
aruṇāḥ ketavaścaiva svādhyāyena divaṃ gatāḥ

उत्तरेण तु पन्थानमार्या विषयनिग्रहात् ।
अबुद्धिजं तमस्त्यक्त्वा लोकांस्त्यागवतां गताः

uttareṇa tu panthānamāryā viṣayanigrahāt |
abuddhijaṃ tamastyaktvā lokāṃstyāgavatāṃ gatāḥ

दक्षिणेन तु पन्थानं यं भास्वन्तं प्रचक्षते ।
एते क्रियावतां लोका ये श्मशानानि भेजिरे

dakṣiṇena tu panthānaṃ yaṃ bhāsvantaṃ pracakṣate |
ete kriyāvatāṃ lokā ye śmaśānāni bhejire

अनिर्देश्या गतिः सा तु यां प्रपश्यन्ति मोक्षिणः ।
तस्मात्त्यागः प्रधानेष्टः स तु दुःखं प्रवेदितुम्

anirdeśyā gatiḥ sā tu yāṃ prapaśyanti mokṣiṇaḥ |
tasmāttyāgaḥ pradhāneṣṭaḥ sa tu duḥkhaṃ praveditum

अनुस्मृत्य तु शास्त्राणि कवयः समवस्थिताः ।
अपीह स्यादपीह स्यात्सारासारदिदृक्षया

anusmṛtya tu śāstrāṇi kavayaḥ samavasthitāḥ |
apīha syādapīha syātsārāsāradidṛkṣayā

वेदवादानतिक्रम्य शास्त्राण्यारण्यकानि च ।
विपाट्य कदलीस्तम्भं सारं ददृशिरे न ते

vedavādānatikramya śāstrāṇyāraṇyakāni ca |
vipāṭya kadalīstambhaṃ sāraṃ dadṛśire na te

अथैकान्तव्युदासेन शरीरे पाञ्चभौतिके ।
इच्छाद्वेषसमायुक्तमात्मानं प्राहुरिङ्गितैः

athaikāntavyudāsena śarīre pāñcabhautike |
icchādveṣasamāyuktamātmānaṃ prāhuriṅgitaiḥ

अग्राह्यं चक्षुषा सत्वमनिर्देश्यं च तद्गिरा ।
कर्महेतुपुरस्कारं भूतेषु पस्विर्तते

agrāhyaṃ cakṣuṣā satvamanirdeśyaṃ ca tadgirā |
karmahetupuraskāraṃ bhūteṣu pasvirtate

कल्याणगोचरं कृत्वा मानं तृष्णां निगृह्य च ।
कर्मसंततिमुत्सृज्य स्यान्निरालम्बनः सुखी

kalyāṇagocaraṃ kṛtvā mānaṃ tṛṣṇāṃ nigṛhya ca |
karmasaṃtatimutsṛjya syānnirālambanaḥ sukhī

अस्मिन्नेवं सूक्ष्मगम्ये मार्गे सद्भिर्निषेविते ।
कथमर्थमनर्थाढ्यमर्जुन त्वं प्रशंससि

asminnevaṃ sūkṣmagamye mārge sadbhirniṣevite |
kathamarthamanarthāḍhyamarjuna tvaṃ praśaṃsasi

पूर्वशास्त्रविदोऽप्येवं जनाः पश्यन्ति भारत ।
क्रियासु निरता नित्यं दाने यज्ञे च कर्मणि

pūrvaśāstravido'pyevaṃ janāḥ paśyanti bhārata |
kriyāsu niratā nityaṃ dāne yajñe ca karmaṇi

भवन्ति सुदुरावर्ता हेतुमन्तोऽपि पण्डिताः ।
दृढपूर्वे स्मृता मूढा नैतदस्तीति वादिनः

bhavanti sudurāvartā hetumanto'pi paṇḍitāḥ |
dṛḍhapūrve smṛtā mūḍhā naitadastīti vādinaḥ

अनृतस्यावमन्तारो वक्तारो जनसंसदि ।
चरन्ति वसुधां कृत्स्नां वावदूका बहुश्रुताः

anṛtasyāvamantāro vaktāro janasaṃsadi |
caranti vasudhāṃ kṛtsnāṃ vāvadūkā bahuśrutāḥ

पार्थ यन्न विजानीमः कस्ताञ्ज्ञातुमिहार्हति ।
एवं प्राज्ञाः श्रुताश्चापि महान्तः शास्त्रवित्तमाः

pārtha yanna vijānīmaḥ kastāñjñātumihārhati |
evaṃ prājñāḥ śrutāścāpi mahāntaḥ śāstravittamāḥ

तपसा महदाप्नोति बुद्ध्या वै विन्दते महत् ।
त्यागेन सुखमाप्नोति सदा कौन्तेय धर्मवित्

tapasā mahadāpnoti buddhyā vai vindate mahat |
tyāgena sukhamāpnoti sadā kaunteya dharmavit