अध्याय 187: भृगु भरद्वाज को वर्णों के लक्षण बताते हैं

ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम ।
वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर

brāhmaṇaḥ kena bhavati kṣatriyo vā dvijottama |
vaiśyaḥ śūdraśca viprarṣe tadbrūhi vadatāṃ vara

जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः ।
वेदाध्ययनसंपन्नः षट्‌सु कर्मस्ववस्थितः

jātakarmādibhiryastu saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ śuciḥ |
vedādhyayanasaṃpannaḥ ṣaṭ‌su karmasvavasthitaḥ

शौचाचारस्थितः सम्यग्विघसाशी गुरुप्रियः ।
नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते

śaucācārasthitaḥ samyagvighasāśī gurupriyaḥ |
nityavratī satyaparaḥ sa vai brāhmaṇa ucyate

सत्यं दानमथाद्रोह आनृशंस्यं क्षमा धृणा ।
तपश्च दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः

satyaṃ dānamathādroha ānṛśaṃsyaṃ kṣamā dhṛṇā |
tapaśca dṛśyate yatra sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ

क्षत्रजं सेवते कर्म देवाध्ययनसंगतः ।
दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते

kṣatrajaṃ sevate karma devādhyayanasaṃgataḥ |
dānādānaratiryastu sa vai kṣatriya ucyate

कृपिगोरक्षवाणिज्यं यो विशत्यनिशं शुचिः ।
वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः

kṛpigorakṣavāṇijyaṃ yo viśatyaniśaṃ śuciḥ |
vedādhyayanasaṃpannaḥ sa vaiśya iti saṃjñitaḥ

सर्वभक्षरतिर्नित्यं सर्वकर्मकरोऽशुचिः ।
त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः

sarvabhakṣaratirnityaṃ sarvakarmakaro'śuciḥ |
tyaktavedastvanācāraḥ sa vai śūdra iti smṛtaḥ

शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्यं द्विजे तच्च न विद्यते ।
न वै शूद्रो भवेच्छ्रद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः

śūdre caitadbhavellakṣyaṃ dvije tacca na vidyate |
na vai śūdro bhavecchradro brāhmaṇo na ca brāhmaṇaḥ

सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः ।
एतत्पवित्रं ज्ञातव्यं तथा चैवात्मसंयमः

sarvopāyaistu lobhasya krodhasya ca vinigrahaḥ |
etatpavitraṃ jñātavyaṃ tathā caivātmasaṃyamaḥ

वार्यौ सर्वात्मना तौ हि श्रेयोघातार्थमुच्छ्रितौ

vāryau sarvātmanā tau hi śreyoghātārthamucchritau

नित्यं क्रोधाच्छ्रियं रक्षेत्तपो रक्षेच्च मत्सरात् ।
विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः

nityaṃ krodhācchriyaṃ rakṣettapo rakṣecca matsarāt |
vidyāṃ mānāpamānābhyāmātmānaṃ tu pramādataḥ

यस्य सर्वे समारम्भा निराशाबन्धना द्विज ।
त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी च स बुद्धिमान्

yasya sarve samārambhā nirāśābandhanā dvija |
tyāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī ca sa buddhimān

अहिंस्रः सर्वभूतानां मैत्रायणगतिश्चरेत् ।
परिग्रहान्परित्यज्य भवेद्बुद्ध्या जितेन्द्रियः ।
अचलं स्थानमातिष्ठेदिह चामुत्र चोभयोः

ahiṃsraḥ sarvabhūtānāṃ maitrāyaṇagatiścaret |
parigrahānparityajya bhavedbuddhyā jitendriyaḥ |
acalaṃ sthānamātiṣṭhediha cāmutra cobhayoḥ

तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना ।
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना

taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā |
ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣvasaṅginā

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः ।
अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्

indriyairgṛhyate yadyattattadvyaktamiti sthitiḥ |
avyaktamiti vijñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam

अविस्रम्भे न गन्तव्यं विस्रम्भे धारयेन्मनः ।
मनः प्राणे निगृह्णीयात्प्राणं ब्रह्मणि धारयेत्

avisrambhe na gantavyaṃ visrambhe dhārayenmanaḥ |
manaḥ prāṇe nigṛhṇīyātprāṇaṃ brahmaṇi dhārayet

निर्वेदादेव निर्वायान्न च किंचिद्विचिन्तयेत् ।
सुखं वै ब्राह्मणो ब्रह्म स वै तेनाधिगच्छति

nirvedādeva nirvāyānna ca kiṃcidvicintayet |
sukhaṃ vai brāhmaṇo brahma sa vai tenādhigacchati

शौचेन सततं युक्तः सदाचारसमन्वितः ।
सानुक्रोशश्च भूतेषु तद्द्विजातिषु लक्षणम्

śaucena satataṃ yuktaḥ sadācārasamanvitaḥ |
sānukrośaśca bhūteṣu taddvijātiṣu lakṣaṇam