अध्याय 189: भीष्म सदाचार के नियम बताते हैं

आचारस्य विधिं तात प्रोच्यमानं त्वयाऽनघ ।
श्रोतुमिच्छामि धर्मज्ञ सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः

ācārasya vidhiṃ tāta procyamānaṃ tvayā'nagha |
śrotumicchāmi dharmajña sarvajño hyasi me mataḥ

दुराचारा दुर्विचेष्टा दुष्प्रज्ञाः प्रियसाहसाः ।
असन्तस्त्वभिविख्याताः सन्तश्चाचारलक्षणाः

durācārā durviceṣṭā duṣprajñāḥ priyasāhasāḥ |
asantastvabhivikhyātāḥ santaścācāralakṣaṇāḥ

पुरीषं यदि वा मूत्रं ये न कुवन्ति मानवाः ।
राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये शिवालये ।
अग्न्यगारे तथा तीरे ये न कुर्वन्ति ते शुभाः

purīṣaṃ yadi vā mūtraṃ ye na kuvanti mānavāḥ |
rājamārge gavāṃ madhye dhānyamadhye śivālaye |
agnyagāre tathā tīre ye na kurvanti te śubhāḥ

शौचमावश्यकं कृत्वा देवतानां च तर्पणम् ।
धर्ममाहुर्मनुष्याणामुपस्पृश्य नदीं तरेत्

śaucamāvaśyakaṃ kṛtvā devatānāṃ ca tarpaṇam |
dharmamāhurmanuṣyāṇāmupaspṛśya nadīṃ taret

सूर्यं सदोपतिष्ठेन न स्वपेद्भास्करोदये ।
सायंप्रातर्जपेत्सन्ध्यां तिष्ठन्पूर्वां तथेतराम्

sūryaṃ sadopatiṣṭhena na svapedbhāskarodaye |
sāyaṃprātarjapetsandhyāṃ tiṣṭhanpūrvāṃ tathetarām

पञ्चार्द्रो भोजनं भुञ्ज्यात्प्राद्भुखो मौनमास्थितः ।
न निन्द्यादन्नभक्ष्यांश्च स्वादुस्वादु च भक्षयेत्

pañcārdro bhojanaṃ bhuñjyātprādbhukho maunamāsthitaḥ |
na nindyādannabhakṣyāṃśca svādusvādu ca bhakṣayet

नार्द्रपाणिः समुत्तिष्ठेन्नार्द्रपादः स्वपेन्निशि ।
देवर्षिर्नारदः प्राह एतदाचारलक्षणम्

nārdrapāṇiḥ samuttiṣṭhennārdrapādaḥ svapenniśi |
devarṣirnāradaḥ prāha etadācāralakṣaṇam

शोचिष्केशमनड्वाहं देवगोष्ठं चतुष्पथम् ।
ब्राह्मणं धार्मिकं चैव नित्यं कुर्यात्प्रदक्षिणम्

śociṣkeśamanaḍvāhaṃ devagoṣṭhaṃ catuṣpatham |
brāhmaṇaṃ dhārmikaṃ caiva nityaṃ kuryātpradakṣiṇam

अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च ।
सामात्यं भोजनं भृत्यैः पुरुषस्य प्रशस्यते

atithīnāṃ ca sarveṣāṃ preṣyāṇāṃ svajanasya ca |
sāmātyaṃ bhojanaṃ bhṛtyaiḥ puruṣasya praśasyate

सायंप्रातर्मनुष्याणामशनं वेदनिर्मितम् ।
नान्तरा भोजनं दृष्टमुपवासी तथा भवेत्

sāyaṃprātarmanuṣyāṇāmaśanaṃ vedanirmitam |
nāntarā bhojanaṃ dṛṣṭamupavāsī tathā bhavet

होमकाले तथ्ना जुह्वन्नृतुकाले तथा व्रजन् ।
अनन्यस्त्रीजनः प्राज्ञो ब्रह्मचारी तथा भवेत्

homakāle tathnā juhvannṛtukāle tathā vrajan |
ananyastrījanaḥ prājño brahmacārī tathā bhavet

अमृतं ब्राह्मणोच्छिष्टं जनन्या हृदयं कृतम् ।
तज्जनाः पर्युपासन्ते सत्यं सन्तः समासते

amṛtaṃ brāhmaṇocchiṣṭaṃ jananyā hṛdayaṃ kṛtam |
tajjanāḥ paryupāsante satyaṃ santaḥ samāsate

लोष्टमदीं तृणच्छेदी नखखादी तु यो नरः ।
नित्योच्छिष्टः संकसुको नेहायुर्विन्दते महत्

loṣṭamadīṃ tṛṇacchedī nakhakhādī tu yo naraḥ |
nityocchiṣṭaḥ saṃkasuko nehāyurvindate mahat

यजुषा संस्कृतं मांसं निवृत्तो मांसभक्षणात् ।
भक्षयेन्न वृथामांसं पृष्ठमांसं च वर्जयेत्

yajuṣā saṃskṛtaṃ māṃsaṃ nivṛtto māṃsabhakṣaṇāt |
bhakṣayenna vṛthāmāṃsaṃ pṛṣṭhamāṃsaṃ ca varjayet

स्वदेशे परदेशे वा अतिर्थि नोपवासयेत् ।
काम्यकर्मफलं लब्ध्वा गुरूणामुपपादयेत्

svadeśe paradeśe vā atirthi nopavāsayet |
kāmyakarmaphalaṃ labdhvā gurūṇāmupapādayet

गुरूणामासनं देयं कर्तव्यं चाभिवादनम् ।
गुरूनभ्यर्च्य युज्येत आयुषा यशसा श्रिया

gurūṇāmāsanaṃ deyaṃ kartavyaṃ cābhivādanam |
gurūnabhyarcya yujyeta āyuṣā yaśasā śriyā

नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं न च नग्नां परस्त्रियम् ।
मैथुनं सततं धर्म्यं गुह्ये चैव समाचरेत्

nekṣetādityamudyantaṃ na ca nagnāṃ parastriyam |
maithunaṃ satataṃ dharmyaṃ guhye caiva samācaret

तीर्थानां हृदयं तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचिः ।
सर्वमार्यकृतं धर्म्यं वालसंस्पर्शनानि च

tīrthānāṃ hṛdayaṃ tīrthaṃ śucīnāṃ hṛdayaṃ śuciḥ |
sarvamāryakṛtaṃ dharmyaṃ vālasaṃsparśanāni ca

दर्शनेदर्शने नित्यं सुखप्रश्नमुदाहरेत् ।
सायं प्रातश्च विप्राणां प्रदिष्टमभिवादनम्

darśanedarśane nityaṃ sukhapraśnamudāharet |
sāyaṃ prātaśca viprāṇāṃ pradiṣṭamabhivādanam

देवगोष्ठे गवां मध्ये ब्राह्मणानां क्रियापथे ।
स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत्

devagoṣṭhe gavāṃ madhye brāhmaṇānāṃ kriyāpathe |
svādhyāye bhojane caiva dakṣiṇaṃ pāṇimuddharet

सायं प्रातश्च विप्राणां पूजनं च यथाविधि ।
पण्यानां शोभते पण्यं कृषीणामृद्ध्यतां कृषिः ।
बहुकारं च सस्यानां वाह्ये वाहो गवां तथा

sāyaṃ prātaśca viprāṇāṃ pūjanaṃ ca yathāvidhi |
paṇyānāṃ śobhate paṇyaṃ kṛṣīṇāmṛddhyatāṃ kṛṣiḥ |
bahukāraṃ ca sasyānāṃ vāhye vāho gavāṃ tathā

संपन्नं भोजने नित्यं पानीये तर्पणं तथा ।
सुशृतं पायसे ब्रूयाद्यवाग्वां कृसरे तथा

saṃpannaṃ bhojane nityaṃ pānīye tarpaṇaṃ tathā |
suśṛtaṃ pāyase brūyādyavāgvāṃ kṛsare tathā

श्मश्रुकर्मणि संप्राप्ते क्षुते स्नानेऽथ भोजने ।
व्याधितानां च सर्वेषामायुष्ममभिनन्दनम्

śmaśrukarmaṇi saṃprāpte kṣute snāne'tha bhojane |
vyādhitānāṃ ca sarveṣāmāyuṣmamabhinandanam

प्रत्यादित्यं न मेहेत न पश्येदात्मनः शकृत् ।
सुतैः स्त्रिया च शयनं सह भोज्यं च वर्जयेत्

pratyādityaṃ na meheta na paśyedātmanaḥ śakṛt |
sutaiḥ striyā ca śayanaṃ saha bhojyaṃ ca varjayet

त्वंकारं नामधेयं च ज्येष्ठानां परिवर्जयेत् ।
अवराणां समानानामुभयं नैव दुष्यति

tvaṃkāraṃ nāmadheyaṃ ca jyeṣṭhānāṃ parivarjayet |
avarāṇāṃ samānānāmubhayaṃ naiva duṣyati

हृदयं पापवृत्तानां पापमाख्याति वैकृतम् ।
ज्ञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने

hṛdayaṃ pāpavṛttānāṃ pāpamākhyāti vaikṛtam |
jñānapūrvaṃ vinaśyanti gūhamānā mahājane

ज्ञानपूर्वकृतं पापं छादयन्त्यबहुश्रुताः ।
नैनं मनुष्याः पश्यन्ति पश्यन्त्येव दिवौकसः

jñānapūrvakṛtaṃ pāpaṃ chādayantyabahuśrutāḥ |
nainaṃ manuṣyāḥ paśyanti paśyantyeva divaukasaḥ

पापेनापिहितं पापं पापमेवानुवर्तते ।
धर्मेणापिहितो धर्मो धर्ममेवानुवर्तते ।
धार्मिकेण कृतो धर्मो धर्ममेवानुवर्तते

pāpenāpihitaṃ pāpaṃ pāpamevānuvartate |
dharmeṇāpihito dharmo dharmamevānuvartate |
dhārmikeṇa kṛto dharmo dharmamevānuvartate

पापं कृतं न स्मरतीह मूढो
विवर्तमानस्य तदेति कर्तुः ।
राहुर्यथा चन्द्रमुपैति चापि
तथाऽबुधं पापमुपैति कर्म

pāpaṃ kṛtaṃ na smaratīha mūḍho
vivartamānasya tadeti kartuḥ |
rāhuryathā candramupaiti cāpi
tathā'budhaṃ pāpamupaiti karma

आशया संचितं द्रव्यं दुःखेनैवोपभुज्यते ।
तद्बुधा न प्रशंसन्ति मरणं न प्रतीक्षते

āśayā saṃcitaṃ dravyaṃ duḥkhenaivopabhujyate |
tadbudhā na praśaṃsanti maraṇaṃ na pratīkṣate

मानसं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
तस्मात्सर्वेषु भूतेषु मनसा शिवमाचरेत्

mānasaṃ sarvabhūtānāṃ dharmamāhurmanīṣiṇaḥ |
tasmātsarveṣu bhūteṣu manasā śivamācaret

एक एव चरेद्धर्मं नास्ति धर्मे सहायता ।
केवलं विधिमासाद्य सहायः किं करिष्यति

eka eva careddharmaṃ nāsti dharme sahāyatā |
kevalaṃ vidhimāsādya sahāyaḥ kiṃ kariṣyati

धर्मो योनिर्मनुष्याणां देवानाममृतं दिवि ।
प्रेत्यभावे सुखं धर्माच्न्छश्वत्तैरुपभुज्यते

dharmo yonirmanuṣyāṇāṃ devānāmamṛtaṃ divi |
pretyabhāve sukhaṃ dharmācnchaśvattairupabhujyate