अध्याय 179: कर्म छाया की भाँति कर्ता के पीछे

यद्यस्ति दत्तमिष्टं वा तपस्तप्तं तथैव च ।
गुरूणां वाऽपि शुश्रूषा तन्मे ब्रूहि पितामह

yadyasti dattamiṣṭaṃ vā tapastaptaṃ tathaiva ca |
gurūṇāṃ vā'pi śuśrūṣā tanme brūhi pitāmaha

यथाऽस्मिंश्च तथा तत्र जानीयां नृपसत्तम ।
दुष्कर्तारो यथा लोके यत्कुर्वन्ति तथा शृणु

yathā'smiṃśca tathā tatra jānīyāṃ nṛpasattama |
duṣkartāro yathā loke yatkurvanti tathā śṛṇu

आत्मनाऽनर्थयुक्तेन पापे निविशते मनः ।
स्वकर्म कलुषं कृत्वा दुःखे महति धीयते

ātmanā'narthayuktena pāpe niviśate manaḥ |
svakarma kaluṣaṃ kṛtvā duḥkhe mahati dhīyate

दुर्भिक्षादेव दुर्भिक्षं क्लेशात्क्लेशं भयाद्भयम् ।
मृतेभ्यः प्रमृता यान्ति दरिद्राः पापकारिणः

durbhikṣādeva durbhikṣaṃ kleśātkleśaṃ bhayādbhayam |
mṛtebhyaḥ pramṛtā yānti daridrāḥ pāpakāriṇaḥ

उत्सवादुत्सवं यान्ति स्वर्गात्स्वर्गं सुखात्सुखम् ।
श्रद्दधानाश्च दान्ताश्च सत्वस्थाः शुभकारिणाः

utsavādutsavaṃ yānti svargātsvargaṃ sukhātsukham |
śraddadhānāśca dāntāśca satvasthāḥ śubhakāriṇāḥ

व्यालकुञ्जरदुर्गेषु सर्पचोरभयेषु च ।
हस्तावापेन गच्छन्ति नास्तिकाः किमतः परम्

vyālakuñjaradurgeṣu sarpacorabhayeṣu ca |
hastāvāpena gacchanti nāstikāḥ kimataḥ param

प्रियदेवातिथेयाश्च वदान्याः प्रियसाधवः ।
क्षेम्यमात्मवतां मार्गमास्थिता हस्तदक्षिणम्

priyadevātitheyāśca vadānyāḥ priyasādhavaḥ |
kṣemyamātmavatāṃ mārgamāsthitā hastadakṣiṇam

पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु ।
तद्विधास्ते मनुष्येषु येषां धर्मो न कारणम्

pulākā iva dhānyeṣu puttikā iva pakṣiṣu |
tadvidhāste manuṣyeṣu yeṣāṃ dharmo na kāraṇam

सुशीघ्रमपि धावन्तं विधानमनुधावति ।
शेते सह शयानेन येनयेन यथाकृतम्

suśīghramapi dhāvantaṃ vidhānamanudhāvati |
śete saha śayānena yenayena yathākṛtam

उपतिष्ठति तिष्ठन्तं गच्छन्तमनुगच्छति ।
करोति कुर्वतः कर्म छायेवाऽनुविधीयते

upatiṣṭhati tiṣṭhantaṃ gacchantamanugacchati |
karoti kurvataḥ karma chāyevā'nuvidhīyate

येनयेन यथा यद्यत्पुरा कर्म समार्जितम् ।
तत्तदेव नरो भुङ्क्ते नित्यं विहितमात्मना

yenayena yathā yadyatpurā karma samārjitam |
tattadeva naro bhuṅkte nityaṃ vihitamātmanā

स्वकर्मफलनिक्षेपं विधानपरिरक्षितम् ।
भूतग्राममिमं कालः समन्तात्परिकर्षति

svakarmaphalanikṣepaṃ vidhānaparirakṣitam |
bhūtagrāmamimaṃ kālaḥ samantātparikarṣati

अचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च ।
स्वं कालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुराकृतम्

acodyamānāni yathā puṣpāṇi ca phalāni ca |
svaṃ kālaṃ nātivartante tathā karma purākṛtam

संमानश्चावमानश्च लाभालाभौ क्षयोदयौ ।
प्रवृत्तानि विवर्तन्ते विद्यानान्ते पुनःपुनः

saṃmānaścāvamānaśca lābhālābhau kṣayodayau |
pravṛttāni vivartante vidyānānte punaḥpunaḥ

आत्मना विहितं दुःखमात्मना विहितं सुखम् ।
गर्भशय्यामुपादाय भुज्यते पौर्वदेहिकम्

ātmanā vihitaṃ duḥkhamātmanā vihitaṃ sukham |
garbhaśayyāmupādāya bhujyate paurvadehikam

बालो युवा च वृद्धश्च यत्करोति शुभाशुभम् ।
तस्यांतस्यामवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनिजन्मनि

bālo yuvā ca vṛddhaśca yatkaroti śubhāśubham |
tasyāṃtasyāmavasthāyāṃ bhuṅkte janmanijanmani

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् ।
तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति

yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram |
tathā pūrvakṛtaṃ karma kartāramanugacchati

संक्लिन्नमग्रतो वस्त्रं पश्चाच्छुध्यति वारिणा ।
दुष्कर्मापि तथा पश्चात्पूयते पुण्यकर्मणा

saṃklinnamagrato vastraṃ paścācchudhyati vāriṇā |
duṣkarmāpi tathā paścātpūyate puṇyakarmaṇā

तपसा तप्यते देहस्तपसा विन्दते महत् ॥
उपवासैः प्रतप्तानां दीर्घं सुखमनन्तरम्

tapasā tapyate dehastapasā vindate mahat ||
upavāsaiḥ prataptānāṃ dīrghaṃ sukhamanantaram

दीर्घकालेन तपसा सेवितेन तपोवने ।
धर्मनिर्धूतपापानां संसिद्ध्यन्ते मनोरथाः

dīrghakālena tapasā sevitena tapovane |
dharmanirdhūtapāpānāṃ saṃsiddhyante manorathāḥ

शकुनीनामिवाकाशे मत्स्यानामिव चोदके ।
पदं यथा न दृश्येत तथा धर्मविदां गतिः

śakunīnāmivākāśe matsyānāmiva codake |
padaṃ yathā na dṛśyeta tathā dharmavidāṃ gatiḥ

अलमन्यैरुपालम्भैः कीर्तितैश्च व्यतिक्रमैः ।
पेशलं चानुरूपं च कर्तव्यं हितमात्मनः

alamanyairupālambhaiḥ kīrtitaiśca vyatikramaiḥ |
peśalaṃ cānurūpaṃ ca kartavyaṃ hitamātmanaḥ