अध्याय 177: प्रह्लाद और अजगर-व्रती मुनि

केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वीतशोकश्चरेन्महीम् ।
किंच कुर्वन्नरो लोके प्राप्नोति गतिमुत्तमाम्

kena vṛttena vṛttajña vītaśokaścarenmahīm |
kiṃca kurvannaro loke prāpnoti gatimuttamām

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
प्रह्लादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
prahlādasya ca saṃvādaṃ munerājagarasya ca

चरन्तं ब्राह्मणं कंचित्कल्यचित्तमनामयम् ।
पप्रच्छ राजा प्रह्लादो बुद्धिमान्प्राज्ञसत्तमः

carantaṃ brāhmaṇaṃ kaṃcitkalyacittamanāmayam |
papraccha rājā prahlādo buddhimānprājñasattamaḥ

स्वस्थः शक्तो मृदुर्दान्तो निर्विधित्सोऽनसूयकः ।
सुवाग्बहुमतो लोके प्राज्ञश्चरसि बालवत्

svasthaḥ śakto mṛdurdānto nirvidhitso'nasūyakaḥ |
suvāgbahumato loke prājñaścarasi bālavat

नैव प्रार्थयसे लाभं नालाभेष्वनुशोचसि ।
नित्यतृप्त इव ब्रह्मन्न किंचिदिव मन्यसे

naiva prārthayase lābhaṃ nālābheṣvanuśocasi |
nityatṛpta iva brahmanna kiṃcidiva manyase

स्रोतसा ह्रियमाणासु प्रजासु विमना इव ।
धर्मकामार्थकार्येषु कूटस्थ इव लक्ष्यसे

srotasā hriyamāṇāsu prajāsu vimanā iva |
dharmakāmārthakāryeṣu kūṭastha iva lakṣyase

नानुतिष्ठसि धर्मार्थौ न कामे चापि वर्तसे ।
इन्द्रियार्थाननादृत्य मुक्तश्चरसि साक्षिवत्

nānutiṣṭhasi dharmārthau na kāme cāpi vartase |
indriyārthānanādṛtya muktaścarasi sākṣivat

का नु प्रज्ञा श्रुतं वा किं वृत्तिर्वा का नु ते मुने ।
क्षिप्रमाचक्ष्व मे ब्रह्मञ्श्रेयो यदिह मन्यसे

kā nu prajñā śrutaṃ vā kiṃ vṛttirvā kā nu te mune |
kṣipramācakṣva me brahmañśreyo yadiha manyase

अनुयुक्तः स मेधावी लोकधर्मविधानवित् ।
उवाच श्लक्ष्णया वाचा प्रह्लादमनपार्थया

anuyuktaḥ sa medhāvī lokadharmavidhānavit |
uvāca ślakṣṇayā vācā prahlādamanapārthayā

पश्य प्रह्लाद भूतानामुत्पत्तिमनिमित्ततः ।
ह्रासं वृद्धिं विनाशं च न प्रहृष्ये न च व्यथे

paśya prahlāda bhūtānāmutpattimanimittataḥ |
hrāsaṃ vṛddhiṃ vināśaṃ ca na prahṛṣye na ca vyathe

स्वभावादेव संदृश्या वर्तमानाः प्रवृत्तयः ।
स्वभावनिरताः सर्वाः प्रतिपाद्या न केनचित्

svabhāvādeva saṃdṛśyā vartamānāḥ pravṛttayaḥ |
svabhāvaniratāḥ sarvāḥ pratipādyā na kenacit

पश्य प्रह्लाद संयोगान्विप्रयोगपरायणान् ।
संचयांश्च विनाशान्तान्न क्वचिद्विदधे मनः

paśya prahlāda saṃyogānviprayogaparāyaṇān |
saṃcayāṃśca vināśāntānna kvacidvidadhe manaḥ

अन्तवन्ति च भूतानि गुणयुक्तानि पश्यतः ।
उत्पत्तिनिधनज्ञस्य किं पर्यायेणोपलक्षये ।

antavanti ca bhūtāni guṇayuktāni paśyataḥ |
utpattinidhanajñasya kiṃ paryāyeṇopalakṣaye |

जलजानामपि ह्यन्तं पर्यायेणोपलक्षये ।
महतामपि कायानां सूक्ष्माणां च महोदधौ

jalajānāmapi hyantaṃ paryāyeṇopalakṣaye |
mahatāmapi kāyānāṃ sūkṣmāṇāṃ ca mahodadhau

जङ्गमस्थावराणां च भूतानामसुराधिप ।
पार्थिवानामपि व्यक्तं मृत्युं पश्यामि सर्वशः

jaṅgamasthāvarāṇāṃ ca bhūtānāmasurādhipa |
pārthivānāmapi vyaktaṃ mṛtyuṃ paśyāmi sarvaśaḥ

अन्तरिक्षचराणां च दानवोत्तमपक्षिणाम् ।
उत्तिष्ठते यथाकालं मृत्युर्बलवतामपि

antarikṣacarāṇāṃ ca dānavottamapakṣiṇām |
uttiṣṭhate yathākālaṃ mṛtyurbalavatāmapi

दिवि संचरमाणानि ह्रस्वानि च महान्ति च ।
ज्योतींष्यपि यथाकालं पतमानानि लक्षये

divi saṃcaramāṇāni hrasvāni ca mahānti ca |
jyotīṃṣyapi yathākālaṃ patamānāni lakṣaye

इति भूतानि संपश्यन्ननुषक्तानि मृत्युना ।
सर्वं सामान्यतो विद्वान्कृतकृत्यः सुखं स्वपे

iti bhūtāni saṃpaśyannanuṣaktāni mṛtyunā |
sarvaṃ sāmānyato vidvānkṛtakṛtyaḥ sukhaṃ svape

सुमहान्तमपि ग्रासं ग्रसे लब्धं यदृच्छया ।
शये पुनरभुञ्जानो दिवसानि बहून्यपि

sumahāntamapi grāsaṃ grase labdhaṃ yadṛcchayā |
śaye punarabhuñjāno divasāni bahūnyapi

आशयन्त्यपि मामन्नं पुनर्बहुगुणं बहु ।
पुनरल्पं पुनस्तोकं पुनर्नैवोपपद्यते

āśayantyapi māmannaṃ punarbahuguṇaṃ bahu |
punaralpaṃ punastokaṃ punarnaivopapadyate

कणं कदाचित्खादामि पिण्याकमपि च ग्रसे ।
भक्षये शालिमांसानि भक्षांश्चोच्चावचान्पुनः

kaṇaṃ kadācitkhādāmi piṇyākamapi ca grase |
bhakṣaye śālimāṃsāni bhakṣāṃścoccāvacānpunaḥ

शये कदाचित्पर्यङ्के भूमावपि पुनः शये ।
प्रासादे चापि मे शय्या कदाचिदुपपद्यते

śaye kadācitparyaṅke bhūmāvapi punaḥ śaye |
prāsāde cāpi me śayyā kadācidupapadyate

धारयामि च चीराणि शाणक्षौमाजिनानि च ।
महार्हाणि च वासांसि धारयाम्यहमेकदा

dhārayāmi ca cīrāṇi śāṇakṣaumājināni ca |
mahārhāṇi ca vāsāṃsi dhārayāmyahamekadā

न सन्निपतितं धर्म्यमुपभोगं यदृच्छया ।
प्रत्याचक्षे न चाप्येनमनुरुध्ये सुदुर्लभम्

na sannipatitaṃ dharmyamupabhogaṃ yadṛcchayā |
pratyācakṣe na cāpyenamanurudhye sudurlabham

अचलमनिधनं शिवं विशोकं
शुचिमतुलं विदुषां मते प्रविष्टम् ।
अनभिमतमसेवितं विमूढै
र्व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

acalamanidhanaṃ śivaṃ viśokaṃ
śucimatulaṃ viduṣāṃ mate praviṣṭam |
anabhimatamasevitaṃ vimūḍhai
rvratamidamājagaraṃ śuciścarāmi

अचलितमतिरच्युतः स्वधर्मा
त्परिमितसंसरणः परावरज्ञः ।
विगतभयकषायलोभमोहो
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

acalitamatiracyutaḥ svadharmā
tparimitasaṃsaraṇaḥ parāvarajñaḥ |
vigatabhayakaṣāyalobhamoho
vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi

अनियतफलभक्ष्यभोज्यपेयं
विधिपरिणामविभक्तदेशकालम् ।
हृदयसुखमसेवितं कदर्यै
र्व्रतमिदमाजगरं सुचिश्चरामि

aniyataphalabhakṣyabhojyapeyaṃ
vidhipariṇāmavibhaktadeśakālam |
hṛdayasukhamasevitaṃ kadaryai
rvratamidamājagaraṃ suciścarāmi

इदमिदमिति तृष्णयाऽभिभूतं
जनमनवाप्तधनं विषीदमानम् ।
निपुणमनुनिशाम्य तत्त्वबुद्ध्या
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

idamidamiti tṛṣṇayā'bhibhūtaṃ
janamanavāptadhanaṃ viṣīdamānam |
nipuṇamanuniśāmya tattvabuddhyā
vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi

बहुविधमनुदृश्य चार्थहेतोः
कृपणमिहार्यमनार्यमाश्रयं तम् ।
उपशमरुचिरात्मवान्प्रशान्तो
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

bahuvidhamanudṛśya cārthahetoḥ
kṛpaṇamihāryamanāryamāśrayaṃ tam |
upaśamarucirātmavānpraśānto
vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi

सुखमसुखमलाभमर्थलाभं
रतिमरतिं मरणं च जीवितं च ।
विधिनियतमवेक्ष्य तत्त्वतोऽहं
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

sukhamasukhamalābhamarthalābhaṃ
ratimaratiṃ maraṇaṃ ca jīvitaṃ ca |
vidhiniyatamavekṣya tattvato'haṃ
vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi

अपगतभयरागमोहदर्पो
धृतिमतिबुद्धिसमन्वितः प्रशान्तः ।
उपगतफलभोगिनो निशाम्य
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

apagatabhayarāgamohadarpo
dhṛtimatibuddhisamanvitaḥ praśāntaḥ |
upagataphalabhogino niśāmya
vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi

अनियतशयनासनः प्रकृत्या
दमनियमव्रतसत्यशौचयुक्तः ।
अपगतफलसंचयः प्रहृष्टो
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

aniyataśayanāsanaḥ prakṛtyā
damaniyamavratasatyaśaucayuktaḥ |
apagataphalasaṃcayaḥ prahṛṣṭo
vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi

अपगतमसुखार्थमीहनार्थै
रुपगतबुद्धिरवेक्ष्य चात्मसंस्थम् ।
तृपितमनियतं मनो नियन्तुं
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

apagatamasukhārthamīhanārthai
rupagatabuddhiravekṣya cātmasaṃstham |
tṛpitamaniyataṃ mano niyantuṃ
vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi

न हृदयमनुरुध्यते मनो वा
प्रियसुखदुर्लभतामनित्यतां च ।
तदुभयमुपलक्षयन्निवाहं
व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि

na hṛdayamanurudhyate mano vā
priyasukhadurlabhatāmanityatāṃ ca |
tadubhayamupalakṣayannivāhaṃ
vratamidamājagaraṃ śuciścarāmi

बहु कथितमिदं हि बुद्धिमद्भिः
कविभिरपि प्रथयद्भिरात्मकीर्तिम् ।
इदमिदमिति तत्रतत्र हन्त
स्वपरमतैर्गहनं प्रतर्कयद्भिः

bahu kathitamidaṃ hi buddhimadbhiḥ
kavibhirapi prathayadbhirātmakīrtim |
idamidamiti tatratatra hanta
svaparamatairgahanaṃ pratarkayadbhiḥ

तदिदमनुनिशाम्य विप्रपातं
पृथगभिपन्नमिहाबुधैर्मनुष्यैः ।
अनवसितमनन्तदोषपारं
नृपु विहरामि विनीतदोषतृष्णः

tadidamanuniśāmya viprapātaṃ
pṛthagabhipannamihābudhairmanuṣyaiḥ |
anavasitamanantadoṣapāraṃ
nṛpu viharāmi vinītadoṣatṛṣṇaḥ

अजगरचरितं व्रतं महात्मा
य इह नरोऽनुचरेद्विनीतरागः ।
अपगतभयलोभमोहमन्युः
स खलु सुखी विचरेदिमं विहारम्

ajagaracaritaṃ vrataṃ mahātmā
ya iha naro'nucaredvinītarāgaḥ |
apagatabhayalobhamohamanyuḥ
sa khalu sukhī vicaredimaṃ vihāram