अध्याय 176: मंकि का गीत और बोध्य के छह गुरु

ईहमानः समारम्भान्यदि नासादयेद्धनम् ।
धनतृष्णाभिभूतश्च किं कुर्वन्सुखमाप्नुयात्

īhamānaḥ samārambhānyadi nāsādayeddhanam |
dhanatṛṣṇābhibhūtaśca kiṃ kurvansukhamāpnuyāt

सर्वसाम्यमनायासः सत्यवाक्यं च भारत ।
निर्वेदश्चाविधित्सा च यस्य स्यात्स सखी नरः

sarvasāmyamanāyāsaḥ satyavākyaṃ ca bhārata |
nirvedaścāvidhitsā ca yasya syātsa sakhī naraḥ

एतान्येव पदान्याहुः पञ्च वृद्धाः प्रशान्तये ।
एष स्वर्गश्च धर्मश्च सुखं चानुत्तमं सताम्

etānyeva padānyāhuḥ pañca vṛddhāḥ praśāntaye |
eṣa svargaśca dharmaśca sukhaṃ cānuttamaṃ satām

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
निर्वेदान्मङ्किना गीतं तन्निबोध युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
nirvedānmaṅkinā gītaṃ tannibodha yudhiṣṭhira

ईहमानो धनं मङ्किर्भग्नेहश्च पुनः पुनः ।
केनचिद्धनलेशेन क्रीतवान्दम्यगोयुगम्

īhamāno dhanaṃ maṅkirbhagnehaśca punaḥ punaḥ |
kenaciddhanaleśena krītavāndamyagoyugam

सुसंबद्धौ तु तौ दम्यौ दमनायाभिनिःसृतौ ।
आसीनमुष्ट्रं मध्येन सहसैवाभ्यधावताम्

susaṃbaddhau tu tau damyau damanāyābhiniḥsṛtau |
āsīnamuṣṭraṃ madhyena sahasaivābhyadhāvatām

तयोः संप्राप्तयोरुष्ट्रः स्कन्धदेशममर्पणः ।
उत्थायोत्क्षिप्य तौ दम्यौ पससार महाजवः

tayoḥ saṃprāptayoruṣṭraḥ skandhadeśamamarpaṇaḥ |
utthāyotkṣipya tau damyau pasasāra mahājavaḥ

ह्रियमाणौ तु तौ दम्यौ तेनोष्ट्रेण प्रमाथिना ।
प्रियमाणौ च संप्रेक्ष्य मङ्किस्तत्राब्रवीदिदम्

hriyamāṇau tu tau damyau tenoṣṭreṇa pramāthinā |
priyamāṇau ca saṃprekṣya maṅkistatrābravīdidam

न जात्वविहितं शक्यं दक्षेणाषीहितुं धनम् ।
युक्तेन श्रद्धया सम्यगीहां समनुतिष्ठता

na jātvavihitaṃ śakyaṃ dakṣeṇāṣīhituṃ dhanam |
yuktena śraddhayā samyagīhāṃ samanutiṣṭhatā

पूर्वमर्यैर्विहीनस्य युक्तस्याप्युतिष्ठतः ।
इमं पश्यत संगत्या मम दैवमुपप्लवम्

pūrvamaryairvihīnasya yuktasyāpyutiṣṭhataḥ |
imaṃ paśyata saṃgatyā mama daivamupaplavam

उद्यम्योद्यम्य मे दम्यौ विषमेणैव गच्छतः ।
उत्क्षिप्य काकतालीयमुन्माथेनेव जम्बुकः

udyamyodyamya me damyau viṣameṇaiva gacchataḥ |
utkṣipya kākatālīyamunmātheneva jambukaḥ

मणीवोष्ट्रस्य लम्वेते प्रियौ वत्सतरौ मम ।
शुद्वं हि दैवमेवेदं हठे नैवास्ति पौरुषम्

maṇīvoṣṭrasya lamvete priyau vatsatarau mama |
śudvaṃ hi daivamevedaṃ haṭhe naivāsti pauruṣam

यदि वाऽप्युपपद्येत पौरुषं नाम कर्हिचित् ।
अन्विष्यमाणं तदपि दैवमेवावतिष्ठते

yadi vā'pyupapadyeta pauruṣaṃ nāma karhicit |
anviṣyamāṇaṃ tadapi daivamevāvatiṣṭhate

तस्मान्निर्वेद एवेह गन्तव्यः सुखभीप्सता ।
सुखं स्वपिति निर्विण्णो निराशश्चार्थसाधने

tasmānnirveda eveha gantavyaḥ sukhabhīpsatā |
sukhaṃ svapiti nirviṇṇo nirāśaścārthasādhane

अहो सम्यक्शुकेनोक्तं सर्वतः परिमुच्यता ।
प्रतिष्ठता महारण्यं जनकस्य निवेशनात्

aho samyakśukenoktaṃ sarvataḥ parimucyatā |
pratiṣṭhatā mahāraṇyaṃ janakasya niveśanāt

यः कामानाप्नुयात्सर्वान्यश्चैतान्केवलांस्त्यजेत् ।
प्रापणात्सर्वकामानां परित्यागो विशिष्यते

yaḥ kāmānāpnuyātsarvānyaścaitānkevalāṃstyajet |
prāpaṇātsarvakāmānāṃ parityāgo viśiṣyate

नान्तं सर्वविधित्सानां गतपूर्वोऽस्ति कश्चन ।
शरीरे जीविते चैव तृष्णा मर्त्यस्य वर्धते

nāntaṃ sarvavidhitsānāṃ gatapūrvo'sti kaścana |
śarīre jīvite caiva tṛṣṇā martyasya vardhate

निवर्तस्य विधित्साभ्यः शाम्य निर्विद्य कामुक ।
असकृच्चासि निकृतो न च निर्विद्यसे मनः

nivartasya vidhitsābhyaḥ śāmya nirvidya kāmuka |
asakṛccāsi nikṛto na ca nirvidyase manaḥ

यदि नाहं विनाश्यस्ते यद्येवं रमसे मया ।
मा मां योजय लोभेन वृथाऽत्वं वित्तकामुक

yadi nāhaṃ vināśyaste yadyevaṃ ramase mayā |
mā māṃ yojaya lobhena vṛthā'tvaṃ vittakāmuka

संचितं संचितं द्रव्यं नष्टं तव पुनः पुनः ।
कदा तां मोक्ष्यसे मूढ धनेहां धनकामुक

saṃcitaṃ saṃcitaṃ dravyaṃ naṣṭaṃ tava punaḥ punaḥ |
kadā tāṃ mokṣyase mūḍha dhanehāṃ dhanakāmuka

अहो नु मम बालिश्यं योऽहं क्रीडनकस्तव ।
क्लेशैर्नानाविधैर्नित्यं संयोजयसि निर्घृणः ।
किं नैवं जातु पुरुषः परेषां प्रेष्यतामियात्

aho nu mama bāliśyaṃ yo'haṃ krīḍanakastava |
kleśairnānāvidhairnityaṃ saṃyojayasi nirghṛṇaḥ |
kiṃ naivaṃ jātu puruṣaḥ pareṣāṃ preṣyatāmiyāt

न पूर्वे नापरे जातु कामानामन्तमाप्नुवन् ।
त्यक्त्वा सर्वसमारम्भान्प्रतिबुद्धोऽस्मि जागृमि

na pūrve nāpare jātu kāmānāmantamāpnuvan |
tyaktvā sarvasamārambhānpratibuddho'smi jāgṛmi

नूनं मे हृदयं कामं वज्रसारमयं दृढम् ।
यदनर्थशताविष्टं शतधा न विदीर्यते

nūnaṃ me hṛdayaṃ kāmaṃ vajrasāramayaṃ dṛḍham |
yadanarthaśatāviṣṭaṃ śatadhā na vidīryate

त्यजामि काम त्वां चैव यच्च किंचित्प्रियं तव ।
तवाहं प्रियमन्विच्छन्नात्मन्युपलभे सुखम्

tyajāmi kāma tvāṃ caiva yacca kiṃcitpriyaṃ tava |
tavāhaṃ priyamanvicchannātmanyupalabhe sukham

काम जानामि ते मूलं संकल्पात्किल जायसे ।
न त्वां संकल्पयिष्यामि समूलो नभविष्यसि

kāma jānāmi te mūlaṃ saṃkalpātkila jāyase |
na tvāṃ saṃkalpayiṣyāmi samūlo nabhaviṣyasi

ईहा धनस्य न सुखा लुब्ध्वा चिन्ता च भूयसी ।
लब्धनाशो यथा मृत्युर्लब्धं भवति वा न वा

īhā dhanasya na sukhā lubdhvā cintā ca bhūyasī |
labdhanāśo yathā mṛtyurlabdhaṃ bhavati vā na vā

परित्यागे न लभते ततो दुःखतरं नु किम् ।
न च तुष्यति लब्धेन भूय एव च मार्गति

parityāge na labhate tato duḥkhataraṃ nu kim |
na ca tuṣyati labdhena bhūya eva ca mārgati

अनुतर्पुल एवार्थः स्वादु गाङ्गभिवोदकम् ।
मद्विलापनमेततु प्रतिबुद्धोऽस्मि संत्यज

anutarpula evārthaḥ svādu gāṅgabhivodakam |
madvilāpanametatu pratibuddho'smi saṃtyaja

य इमं मामकं देहं भूतग्रामः समाश्रितः ।
स यात्वितो यथाकामं वसतां वा यथासुखम्

ya imaṃ māmakaṃ dehaṃ bhūtagrāmaḥ samāśritaḥ |
sa yātvito yathākāmaṃ vasatāṃ vā yathāsukham

न युष्मास्विह मे प्रीतिः कामलोभानुसारिषु ।
तस्मादुत्सृज्य वः सर्वान्सत्वमेवाश्रयाम्यहम्

na yuṣmāsviha me prītiḥ kāmalobhānusāriṣu |
tasmādutsṛjya vaḥ sarvānsatvamevāśrayāmyaham

सर्व भूतान्यहं देहे पश्यन्मनसि चात्मनः ।
योगे बुद्धिं श्रुते सत्वं मनो ब्रह्मणि धारयन्

sarva bhūtānyahaṃ dehe paśyanmanasi cātmanaḥ |
yoge buddhiṃ śrute satvaṃ mano brahmaṇi dhārayan

विहरिष्याम्यनासक्तः सुखी लोकान्निरामयः ।
यथा मां त्वं पुनर्नैवं दुःखेषु प्रणिधास्यसि

vihariṣyāmyanāsaktaḥ sukhī lokānnirāmayaḥ |
yathā māṃ tvaṃ punarnaivaṃ duḥkheṣu praṇidhāsyasi

त्वया हि मे प्रणुन्नस्य गतिरन्या न विद्यते ।
तृष्णा शोकश्रमाणां हि त्वं काम प्रभवः सदा

tvayā hi me praṇunnasya gatiranyā na vidyate |
tṛṣṇā śokaśramāṇāṃ hi tvaṃ kāma prabhavaḥ sadā

धननाशेऽधिकं दुःखं मन्ये सर्वमहत्तरम् ।
ज्ञातयो ह्यवमन्यन्ते मित्राणि च धनाच्च्युतम्

dhananāśe'dhikaṃ duḥkhaṃ manye sarvamahattaram |
jñātayo hyavamanyante mitrāṇi ca dhanāccyutam

अवज्ञानसहस्रैस्तु दोषाः कष्टतराऽधने ।
धने सुखकला या तु साऽपि दुःखैर्विधीयते

avajñānasahasraistu doṣāḥ kaṣṭatarā'dhane |
dhane sukhakalā yā tu sā'pi duḥkhairvidhīyate

धनमस्येति पुरुषं पुरो निघ्नन्ति दस्यवः ।
क्लिश्यन्ति विविधैर्दण्डैर्नित्यमुद्वेजयन्ति च

dhanamasyeti puruṣaṃ puro nighnanti dasyavaḥ |
kliśyanti vividhairdaṇḍairnityamudvejayanti ca

धनलोलुपता दुःखमिति बुद्धं चिरान्मया ।
यद्यदालम्बसे कामं तत्तदेवानुरुध्यसे

dhanalolupatā duḥkhamiti buddhaṃ cirānmayā |
yadyadālambase kāmaṃ tattadevānurudhyase

अतत्त्वज्ञोऽसि बालश्च दुस्तोषोऽपूरणोऽनलः ।
नैव त्वं वेत्थ सुलभं नैव त्वं वेत्थ दुर्लभम्

atattvajño'si bālaśca dustoṣo'pūraṇo'nalaḥ |
naiva tvaṃ vettha sulabhaṃ naiva tvaṃ vettha durlabham

पाताल इव दुष्पूरो मां दुःखैर्योक्तुमिच्छसि ।
नाहमद्य समावेष्टुं शक्यः काम पुनस्त्वया

pātāla iva duṣpūro māṃ duḥkhairyoktumicchasi |
nāhamadya samāveṣṭuṃ śakyaḥ kāma punastvayā

निर्वेदमहमासाद्य द्रव्यनाशाद्यदृच्छया ।
निवृत्तिं परमां प्राप्य नाद्य कामान्विचिन्तये

nirvedamahamāsādya dravyanāśādyadṛcchayā |
nivṛttiṃ paramāṃ prāpya nādya kāmānvicintaye

अतिक्लेशान्सहामीह नाहं बुद्ध्याम्यबुद्धिमान् ।
निकृतो धननाशेन शये सर्वाङ्गविज्वरः

atikleśānsahāmīha nāhaṃ buddhyāmyabuddhimān |
nikṛto dhananāśena śaye sarvāṅgavijvaraḥ

परित्यजामि काम त्वां हित्वा सर्वं मनोगतम् ।
न त्वं मया पुनः काम नस्योतेनेव रंस्यसे

parityajāmi kāma tvāṃ hitvā sarvaṃ manogatam |
na tvaṃ mayā punaḥ kāma nasyoteneva raṃsyase

क्षमिष्ये क्षिपमाणानां न हिंसिष्ये विहिंसितः ।
द्वेष्यमुक्तः प्रियं वक्ष्याम्यनादृत्य तदप्रियम्

kṣamiṣye kṣipamāṇānāṃ na hiṃsiṣye vihiṃsitaḥ |
dveṣyamuktaḥ priyaṃ vakṣyāmyanādṛtya tadapriyam

तृप्तः स्वस्थेन्द्रियो नित्यं यथालब्धेन वर्तयन् ।
न सकामं करिष्यामि त्वामहं शत्रुमात्मनः

tṛptaḥ svasthendriyo nityaṃ yathālabdhena vartayan |
na sakāmaṃ kariṣyāmi tvāmahaṃ śatrumātmanaḥ

निर्वेदं निर्वृतिं तृप्तिं शान्तिं सत्यं दमं क्षमाम् ।
सर्वभूतदयां चैव विद्धि मां शरणागतम्

nirvedaṃ nirvṛtiṃ tṛptiṃ śāntiṃ satyaṃ damaṃ kṣamām |
sarvabhūtadayāṃ caiva viddhi māṃ śaraṇāgatam

तस्मात्कामश्च लोभश्च तृष्णा कार्पण्यमेव च ।
त्यजन्तु मां प्रतिष्ठन्तं सत्वस्थो ह्यस्मि सांप्रतम्

tasmātkāmaśca lobhaśca tṛṣṇā kārpaṇyameva ca |
tyajantu māṃ pratiṣṭhantaṃ satvastho hyasmi sāṃpratam

प्रहाय कामं लोभं च क्रोधं पारुष्यमेव च ।
नाद्य लोभवशं प्राप्तो दुःखं प्राप्स्याम्यनात्मवान्

prahāya kāmaṃ lobhaṃ ca krodhaṃ pāruṣyameva ca |
nādya lobhavaśaṃ prāpto duḥkhaṃ prāpsyāmyanātmavān

यद्यस्त्यजति कामानां तत्सुखस्याभिपूर्यते ।
कामस्य वशगो नित्यं दुःखमेव प्रपद्यते

yadyastyajati kāmānāṃ tatsukhasyābhipūryate |
kāmasya vaśago nityaṃ duḥkhameva prapadyate

कामानुबन्धं नुदते यत्किंचित्पुरुषो रजः ।
कामक्रोधोद्भवं दुःखमह्रीररतिरेव च

kāmānubandhaṃ nudate yatkiṃcitpuruṣo rajaḥ |
kāmakrodhodbhavaṃ duḥkhamahrīraratireva ca

एष ब्रह्मप्रतिष्ठोऽहं ग्रीष्मे शीतमिव ह्रदम् ।
शाम्यामि परिनिर्वामि सुखमासे च केवलम्

eṣa brahmapratiṣṭho'haṃ grīṣme śītamiva hradam |
śāmyāmi parinirvāmi sukhamāse ca kevalam

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।
तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम्

yacca kāmasukhaṃ loke yacca divyaṃ mahatsukham |
tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām

आत्मना सप्तमं कामं हत्वा शत्रुमिवोत्तमम् ।
प्राप्यावध्यं ब्रह्मपुरं राजेव च वसाम्यहम्

ātmanā saptamaṃ kāmaṃ hatvā śatrumivottamam |
prāpyāvadhyaṃ brahmapuraṃ rājeva ca vasāmyaham

एतां बुद्धिं समास्थाय मङ्किर्निर्वेदमागतः ।
सर्वान्कामान्परित्यज्य प्राप्य ब्रह्म महत्सुखम्

etāṃ buddhiṃ samāsthāya maṅkirnirvedamāgataḥ |
sarvānkāmānparityajya prāpya brahma mahatsukham

दम्यनाशकृते मङ्किरमृतत्वं किलागमत् ।
अच्छिनत्काममूलं स तेन प्राप परां गतिम्

damyanāśakṛte maṅkiramṛtatvaṃ kilāgamat |
acchinatkāmamūlaṃ sa tena prāpa parāṃ gatim

अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं मोक्षोपसंहितम् ।
गीतं विदेहराजेन जनकेन प्रशाम्यता

atrāpyudāharantīmaṃ ślokaṃ mokṣopasaṃhitam |
gītaṃ videharājena janakena praśāmyatā

अनन्तमिव मे वित्तं यस्य मे नास्ति किंचन ।
मिथिलायां प्रदीप्तायां न मे दह्यति किंचन

anantamiva me vittaṃ yasya me nāsti kiṃcana |
mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me dahyati kiṃcana

अत्रैवोदाहरन्तीमं बोध्यस्य पदसंचयम् ।
निर्वेदं प्रति विन्यस्तं तं निबोध युधिष्ठिर

atraivodāharantīmaṃ bodhyasya padasaṃcayam |
nirvedaṃ prati vinyastaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira

बोध्यं शान्तमृषिं राजा नाहुषः पर्यपृच्छत ।
निर्वेदाच्छान्तिमापन्नं शास्त्रप्रज्ञानतर्पितम्

bodhyaṃ śāntamṛṣiṃ rājā nāhuṣaḥ paryapṛcchata |
nirvedācchāntimāpannaṃ śāstraprajñānatarpitam

उपदेशं महाप्राज्ञ शमस्योपदिशस्व मे ।
कां बुद्धिं समनुप्राप्य शान्तश्चरसि निर्वृतः

upadeśaṃ mahāprājña śamasyopadiśasva me |
kāṃ buddhiṃ samanuprāpya śāntaścarasi nirvṛtaḥ

उपदेशेन वर्तामि नानुशास्मीह कंचन ।
लक्षणं तस्य वक्ष्येऽहं तत्स्वयं परिमृष्यताम्

upadeśena vartāmi nānuśāsmīha kaṃcana |
lakṣaṇaṃ tasya vakṣye'haṃ tatsvayaṃ parimṛṣyatām

पिङ्गला कुररः सर्पः सारङ्गान्वेषणं वने ।
इषुकारः कुमारी च षडेते गुरवो मम

piṅgalā kuraraḥ sarpaḥ sāraṅgānveṣaṇaṃ vane |
iṣukāraḥ kumārī ca ṣaḍete guravo mama

आशा बलवती राजन्नैराश्यं परमं सुखम् ।
आशां निराशां कृत्वा तु सुखं स्वपिति पिङ्गला

āśā balavatī rājannairāśyaṃ paramaṃ sukham |
āśāṃ nirāśāṃ kṛtvā tu sukhaṃ svapiti piṅgalā

सामिषं कुररं दृष्ट्वा वध्यमानं निरामिषैः ।
आमिषस्य परित्यागात्कुररः सुखमेधते

sāmiṣaṃ kuraraṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ nirāmiṣaiḥ |
āmiṣasya parityāgātkuraraḥ sukhamedhate

गृहारम्भो हि दुःखाय न सुखाय कदाचन ।
सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते

gṛhārambho hi duḥkhāya na sukhāya kadācana |
sarpaḥ parakṛtaṃ veśma praviśya sukhamedhate

सुखं जीवन्ति मुनयो भैक्ष्यवृत्तिं समाश्रिताः ।
अद्रोहणैव भूतानां सारङ्ग इव पक्षिणः

sukhaṃ jīvanti munayo bhaikṣyavṛttiṃ samāśritāḥ |
adrohaṇaiva bhūtānāṃ sāraṅga iva pakṣiṇaḥ

अल्पेभ्यश्च महद्भ्यश्च शास्त्रेभ्यो मतिमान्नरः ।
सर्वतः सारमादद्यात्पुष्पेभ्य इव षट्‌पदः

alpebhyaśca mahadbhyaśca śāstrebhyo matimānnaraḥ |
sarvataḥ sāramādadyātpuṣpebhya iva ṣaṭ‌padaḥ

इषुकारो नरः कश्चिदिपावासक्तमानसः ।
समीपेनापि गच्छन्तं राजानं नावबुद्धवान्

iṣukāro naraḥ kaścidipāvāsaktamānasaḥ |
samīpenāpi gacchantaṃ rājānaṃ nāvabuddhavān

बहूनां कलहो नित्यं द्वयोः संकथनं ध्रुवम् ।
एकाकी विचरिष्यानि कुमारीशङ्खको यथा ॥]

bahūnāṃ kalaho nityaṃ dvayoḥ saṃkathanaṃ dhruvam |
ekākī vicariṣyāni kumārīśaṅkhako yathā ||]