अध्याय 167: दस्युओं के बीच गौतम का पतन

विस्तरेणार्थसंबन्धं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।
मित्रद्रोही कृतघ्नश्च यः प्रोक्तस्तं च मे वद

vistareṇārthasaṃbandhaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ |
mitradrohī kṛtaghnaśca yaḥ proktastaṃ ca me vada

हन्त ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।
उदीच्यां दिशि यद्वृत्तं म्लेच्छेषु मनुजाधिप

hanta te vartayiṣye'hamitihāsaṃ purātanam |
udīcyāṃ diśi yadvṛttaṃ mleccheṣu manujādhipa

ब्राह्मणो मध्यदेशीयः कृष्णाङ्गो ब्रह्मवर्जितः ।
ग्रामं दस्युगणाकीर्णं प्राविशद्धनतृष्णया

brāhmaṇo madhyadeśīyaḥ kṛṣṇāṅgo brahmavarjitaḥ |
grāmaṃ dasyugaṇākīrṇaṃ prāviśaddhanatṛṣṇayā

तत्र दस्युर्धनयुतः सर्ववर्णविशेषवित् ।
ब्रह्मण्यः सत्यसन्धश्च दाने च निरतोऽभवत्

tatra dasyurdhanayutaḥ sarvavarṇaviśeṣavit |
brahmaṇyaḥ satyasandhaśca dāne ca nirato'bhavat

तस्य क्षयमुपागम्य ततो भिक्षामयाचत ।
प्रतिश्रयं च वासार्थं भिक्षां चैवाथ वार्षिकीम्

tasya kṣayamupāgamya tato bhikṣāmayācata |
pratiśrayaṃ ca vāsārthaṃ bhikṣāṃ caivātha vārṣikīm

प्रादात्तस्मै स विप्राय वस्त्रं च सदशं नवम् ।
नारीं चापि वयोपेतां भर्त्रा विरहितां तथा

prādāttasmai sa viprāya vastraṃ ca sadaśaṃ navam |
nārīṃ cāpi vayopetāṃ bhartrā virahitāṃ tathā

एतत्संप्राप्य हृष्टात्मा गौतमोऽथ द्विजस्तथा ।
तस्मिन्गृहवरे राजंस्तया रेमे स गौतमः

etatsaṃprāpya hṛṣṭātmā gautamo'tha dvijastathā |
tasmingṛhavare rājaṃstayā reme sa gautamaḥ

कुटुस्बार्थं च दस्योश्च साहाय्यं चाप्यथाकरोत् ।
सोऽवसद्वर्षमेकं वै समृद्धे शबरालये

kuṭusbārthaṃ ca dasyośca sāhāyyaṃ cāpyathākarot |
so'vasadvarṣamekaṃ vai samṛddhe śabarālaye

बाणवेधे परं यत्नमकरोच्चैव गौतमः ।
चक्राङ्गान्स च नित्यं वै सर्वतो वनगोचरान् ।
जघान गौतमो राजन्यथा दस्युगणास्तथा

bāṇavedhe paraṃ yatnamakaroccaiva gautamaḥ |
cakrāṅgānsa ca nityaṃ vai sarvato vanagocarān |
jaghāna gautamo rājanyathā dasyugaṇāstathā

हिंसापटुर्घृणाहीनः सदा प्राणिवधे रतः ।
गौतमः सन्निकर्षेण दस्युभिः समतामियात्

hiṃsāpaṭurghṛṇāhīnaḥ sadā prāṇivadhe rataḥ |
gautamaḥ sannikarṣeṇa dasyubhiḥ samatāmiyāt

तथा तु वसतस्तस्य दस्युग्रामे सुखं तदा ।
अगमन्बहवो मासा निघ्नतः पक्षिणो बहून्

tathā tu vasatastasya dasyugrāme sukhaṃ tadā |
agamanbahavo māsā nighnataḥ pakṣiṇo bahūn

ततः कदाचिदपरो द्विजस्तं देशमागतः ।
जटाचीराजिनधरः स्वाध्यायनिरतः शुचिः

tataḥ kadācidaparo dvijastaṃ deśamāgataḥ |
jaṭācīrājinadharaḥ svādhyāyanirataḥ śuciḥ

विनीतो वेदशास्त्रेषु वेदान्तानां च पारगः ।
अदृश्यत ततस्तत्र सखा तस्यैव तु द्विजः ।
तं दस्युग्राममगमद्यत्रासौ गौतमोऽभवत्

vinīto vedaśāstreṣu vedāntānāṃ ca pāragaḥ |
adṛśyata tatastatra sakhā tasyaiva tu dvijaḥ |
taṃ dasyugrāmamagamadyatrāsau gautamo'bhavat

स तु विप्रगृहान्वेपी शूद्रान्नपरिवर्जकः ।
ग्रामे दस्युसमाकीर्णे व्यचरत्सर्वतो द्विजः

sa tu vipragṛhānvepī śūdrānnaparivarjakaḥ |
grāme dasyusamākīrṇe vyacaratsarvato dvijaḥ

ततः स गौतमगृहं प्रविवेश द्विजोत्तमः ।
गौतमश्चापि संप्राप्तस्तावन्योन्येन संगतौ

tataḥ sa gautamagṛhaṃ praviveśa dvijottamaḥ |
gautamaścāpi saṃprāptastāvanyonyena saṃgatau

चक्राङ्गभारस्कन्धं तं धनुष्पाणिं धृतायुधम् ।
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं गृहद्वारमुपागतम्

cakrāṅgabhāraskandhaṃ taṃ dhanuṣpāṇiṃ dhṛtāyudham |
rudhireṇāvasiktāṅgaṃ gṛhadvāramupāgatam

तं दृष्ट्वा पुरुषादाभमपध्वस्तं क्षमागतम् ।
अभिज्ञाय द्विजो व्रीडन्निदं वाक्यमथाब्रवीत्

taṃ dṛṣṭvā puruṣādābhamapadhvastaṃ kṣamāgatam |
abhijñāya dvijo vrīḍannidaṃ vākyamathābravīt

किमिदं कुरुपे मोहाद्विप्रस्त्वं हि कुलोद्भवः ।
मध्यदेशपरिज्ञातो दस्युभावं गतः कथम्

kimidaṃ kurupe mohādviprastvaṃ hi kulodbhavaḥ |
madhyadeśaparijñāto dasyubhāvaṃ gataḥ katham

पूर्वान्स्मर द्विज ज्ञातीन्प्रख्यातान्वेदपारगान् ।
येषां वंशेऽभिजातस्त्वमीदृशः कुलपांसनः

pūrvānsmara dvija jñātīnprakhyātānvedapāragān |
yeṣāṃ vaṃśe'bhijātastvamīdṛśaḥ kulapāṃsanaḥ

अवबुध्यात्मनाऽऽत्मानं सत्वं शीलं श्रुतं दमम् ।
अनुक्रोशं च संस्मृत्य त्यज वासमिमं द्विज

avabudhyātmanā''tmānaṃ satvaṃ śīlaṃ śrutaṃ damam |
anukrośaṃ ca saṃsmṛtya tyaja vāsamimaṃ dvija

स एवमुक्तः सुहृदा तेन तत्र हितैपिणा ।
प्रत्युवाच ततो राजन्विनिश्वस्य तदाऽऽर्तबत्

sa evamuktaḥ suhṛdā tena tatra hitaipiṇā |
pratyuvāca tato rājanviniśvasya tadā''rtabat

निर्धनोऽस्मि द्विजश्रेष्ठ नापि वेदविदप्यहम् ।
वित्तार्थमिह संप्राप्तं विद्धि मां द्विजसत्तम

nirdhano'smi dvijaśreṣṭha nāpi vedavidapyaham |
vittārthamiha saṃprāptaṃ viddhi māṃ dvijasattama

त्वद्दर्शनात्तु विप्रेन्द्र कृतार्थोऽस्म्यद्य वै द्विज ।
अध्वानं सह यास्यावः श्वो वसस्वाद्य शर्वरीम्

tvaddarśanāttu viprendra kṛtārtho'smyadya vai dvija |
adhvānaṃ saha yāsyāvaḥ śvo vasasvādya śarvarīm

स तत्र न्यवसद्विप्रो घृणी किंचिदसंस्पृशन् ।
क्षुधितश्छन्द्यमानोऽपि भोजनं नाभ्यनन्दत

sa tatra nyavasadvipro ghṛṇī kiṃcidasaṃspṛśan |
kṣudhitaśchandyamāno'pi bhojanaṃ nābhyanandata