अध्याय 166: किससे मित्रता करें, किससे बचें

पितामह महाप्राज्ञ कुरूणां प्रीतिवर्धन ।
प्रश्नं कंचित्प्रवक्ष्यामि तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

pitāmaha mahāprājña kurūṇāṃ prītivardhana |
praśnaṃ kaṃcitpravakṣyāmi tanme vyākhyātumarhasi

कीदृशा मानवाः सेव्याः कै प्रीति परमा भवेत् ।
आयत्यां च तदात्वे च के क्षमास्तान्वदस्व मे

kīdṛśā mānavāḥ sevyāḥ kai prīti paramā bhavet |
āyatyāṃ ca tadātve ca ke kṣamāstānvadasva me

न हि तत्र धनं स्फीतं न च संबन्धिबान्धवाः ।
तिष्ठन्ति यत्र सुहृदस्तिष्ठन्तीति मतिर्मम

na hi tatra dhanaṃ sphītaṃ na ca saṃbandhibāndhavāḥ |
tiṣṭhanti yatra suhṛdastiṣṭhantīti matirmama

दुर्लभो हि सुहृच्छ्रोता दुर्लभश्च हितः सुहृत् ।
एतद्धर्मभृतां श्रेष्ठ सर्वं व्याख्यातुमर्हसि

durlabho hi suhṛcchrotā durlabhaśca hitaḥ suhṛt |
etaddharmabhṛtāṃ śreṣṭha sarvaṃ vyākhyātumarhasi

सन्धेयान्पुरुषान्राजन्नसन्धेयांश्च तत्त्वतः ।
वदतो मे निबोध त्वं निखिलेन युधिष्ठिर

sandheyānpuruṣānrājannasandheyāṃśca tattvataḥ |
vadato me nibodha tvaṃ nikhilena yudhiṣṭhira

लुब्धः क्रूरस्त्यक्तधर्मा निकृतिः शठ एव च ।
क्षुद्रः पापसमाचारः सर्वशङ्की तथाऽलसः

lubdhaḥ krūrastyaktadharmā nikṛtiḥ śaṭha eva ca |
kṣudraḥ pāpasamācāraḥ sarvaśaṅkī tathā'lasaḥ

दीर्घसूत्रोऽनृजुः क्रुष्टो गुरुदारप्रधर्पकः ।
व्यसने यः परित्यागी दुरात्मा निरपत्रपः

dīrghasūtro'nṛjuḥ kruṣṭo gurudārapradharpakaḥ |
vyasane yaḥ parityāgī durātmā nirapatrapaḥ

सर्वतः पापदर्शी च नास्तिको वेदनिन्दकः ।
संप्रकीर्णेन्दियो लोके यः कालनिरतश्चरेत्

sarvataḥ pāpadarśī ca nāstiko vedanindakaḥ |
saṃprakīrṇendiyo loke yaḥ kālanirataścaret

असभ्यो लोकविद्विष्टः समये चानवस्थितः ।
पिशुनोऽथाकृतप्रज्ञो मत्सरी पापनिश्चयः

asabhyo lokavidviṣṭaḥ samaye cānavasthitaḥ |
piśuno'thākṛtaprajño matsarī pāpaniścayaḥ

दुःशीलोऽथाकृतात्मा च नृशंसः कितवस्तथा ।
मित्रैरपकृतिर्नित्यमटतेऽर्थं धनेप्सया

duḥśīlo'thākṛtātmā ca nṛśaṃsaḥ kitavastathā |
mitrairapakṛtirnityamaṭate'rthaṃ dhanepsayā

ददतश्च यथाशक्ति यो न तुष्यति मन्दधीः ।
अधैर्यमपि यो युङ्क्ते सदा मित्रं नराधमः

dadataśca yathāśakti yo na tuṣyati mandadhīḥ |
adhairyamapi yo yuṅkte sadā mitraṃ narādhamaḥ

अस्थानक्रोधनो यश्च अकस्माच्च विरज्यते ।
सुहृदश्चैव कल्याणानाशु त्यजति किल्बिपी

asthānakrodhano yaśca akasmācca virajyate |
suhṛdaścaiva kalyāṇānāśu tyajati kilbipī

अल्पेऽप्यपकृते मूढे न संस्मरनि यत्कृतम् ।
कार्यसेवी च मित्रेषु मित्रद्वेषी नराधिप ।

alpe'pyapakṛte mūḍhe na saṃsmarani yatkṛtam |
kāryasevī ca mitreṣu mitradveṣī narādhipa |

शत्रुर्मित्रमुखो यश्च जिह्नप्रेक्षी विलोचनः ।
न तुष्यति च कल्याणे यम्त्यजेत्तादृशं नरम्

śatrurmitramukho yaśca jihnaprekṣī vilocanaḥ |
na tuṣyati ca kalyāṇe yamtyajettādṛśaṃ naram

पानपो द्वेषणः क्रोधी निर्घृणः परुपस्तथा ।
परोपतापी मित्रध्रुक् तथा प्राणिवधे रतः

pānapo dveṣaṇaḥ krodhī nirghṛṇaḥ parupastathā |
paropatāpī mitradhruk tathā prāṇivadhe rataḥ

कृतघ्नश्चाधमो लोके न सन्धेयः कथंचन ।
मित्रद्वेषी ह्यसंधेयः सन्धेयानपि मे शृणु

kṛtaghnaścādhamo loke na sandheyaḥ kathaṃcana |
mitradveṣī hyasaṃdheyaḥ sandheyānapi me śṛṇu

कुलीना वाक्यसंपन्ना ज्ञानविज्ञानकोविदाः ।
रूपवन्तो गुणोपेतास्तथाऽलुब्धा जितश्रमाः

kulīnā vākyasaṃpannā jñānavijñānakovidāḥ |
rūpavanto guṇopetāstathā'lubdhā jitaśramāḥ

सन्मित्राश्च कृतज्ञाश्च सर्वज्ञा लोभवर्जिताः ।
माधुर्यगुणसंपन्नाः सत्यसन्धा जितेन्द्रियाः

sanmitrāśca kṛtajñāśca sarvajñā lobhavarjitāḥ |
mādhuryaguṇasaṃpannāḥ satyasandhā jitendriyāḥ

व्यायामशीलाः सततं भृत्यपुत्राः कुलोद्वहाः ।
दोषैः प्रमुक्ताः प्रथितास्ते ग्राह्याः पार्थिवैर्नराः

vyāyāmaśīlāḥ satataṃ bhṛtyaputrāḥ kulodvahāḥ |
doṣaiḥ pramuktāḥ prathitāste grāhyāḥ pārthivairnarāḥ

यथाशक्ति समाचाराः संप्रतुष्यन्ति हि प्रभो ।
नास्थाने क्रोधवन्तश्च न चाकस्माद्विरागिणः

yathāśakti samācārāḥ saṃpratuṣyanti hi prabho |
nāsthāne krodhavantaśca na cākasmādvirāgiṇaḥ

विरक्ताश्च न दुष्यन्ति मनसाऽप्यर्थकोविदाः ।
आत्मानं पीडयित्वाऽपि सुहृत्कार्यपरायणाः ।
विरज्यन्ति न मित्रेभ्यो वासो रक्तमिवाविकम्

viraktāśca na duṣyanti manasā'pyarthakovidāḥ |
ātmānaṃ pīḍayitvā'pi suhṛtkāryaparāyaṇāḥ |
virajyanti na mitrebhyo vāso raktamivāvikam

दोषांश्च लोभमोहादीनर्थेषु युवतीपु च ।
न दर्शयन्ति सुहृदो विश्वस्ता बन्धुवत्सलाः

doṣāṃśca lobhamohādīnartheṣu yuvatīpu ca |
na darśayanti suhṛdo viśvastā bandhuvatsalāḥ

लोष्टकाञ्चनतुल्यार्थाः सुहृत्सु दृढबुद्धयः ।
ये चरन्त्यनभीमाना निसृष्टार्थविभूषणाः ।
संगृह्णन्तः परिजनं स्वाम्यर्थपरमाः सदा

loṣṭakāñcanatulyārthāḥ suhṛtsu dṛḍhabuddhayaḥ |
ye carantyanabhīmānā nisṛṣṭārthavibhūṣaṇāḥ |
saṃgṛhṇantaḥ parijanaṃ svāmyarthaparamāḥ sadā

ईदृशैः पुरुषश्रेष्ठैर्यः सन्धिं कुरुते नृपः ।
तस्य विस्तीर्यते राज्यं ज्योत्स्ना ग्रहपतेरिव

īdṛśaiḥ puruṣaśreṣṭhairyaḥ sandhiṃ kurute nṛpaḥ |
tasya vistīryate rājyaṃ jyotsnā grahapateriva

सत्ववन्तो जितक्रोधा बलवन्तो रणे सदा ।
जन्मशीलगुणोपेताः सन्धेयाः पुरुषोत्तमाः ।

satvavanto jitakrodhā balavanto raṇe sadā |
janmaśīlaguṇopetāḥ sandheyāḥ puruṣottamāḥ |

ये च दोपसमायुक्ता नराः प्रोक्ता मयाऽन ।
तेषामप्यधमा राजन्कृतघ्ना मित्रघातकाः ।
त्यक्तव्यास्तु दुराचाराः सर्वेषामिति निश्चयः ।

ye ca dopasamāyuktā narāḥ proktā mayā'na |
teṣāmapyadhamā rājankṛtaghnā mitraghātakāḥ |
tyaktavyāstu durācārāḥ sarveṣāmiti niścayaḥ |