अध्याय 15: अर्जुन द्वारा दण्ड की महिमा

याज्ञसेन्या वचः श्रुत्वा पुनरेवार्जुनोऽब्रवीत् ।
अनुमान्य महाबाहुं ज्येष्ठं भ्रातरमीश्वरम्

yājñasenyā vacaḥ śrutvā punarevārjuno'bravīt |
anumānya mahābāhuṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaramīśvaram

दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति ।
दण्‍डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः

daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa evābhirakṣati |
daṇ‍ḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṃ dharmaṃ vidurbudhāḥ

दण्डः संरक्षते धर्मं तथैवार्यं जनाधिप ।
कामं संरक्षते दण्डस्त्रिवर्गो दण्ड उच्यते

daṇḍaḥ saṃrakṣate dharmaṃ tathaivāryaṃ janādhipa |
kāmaṃ saṃrakṣate daṇḍastrivargo daṇḍa ucyate

दण्डेन रक्ष्यते धान्यं धनं दण्डेन रक्ष्यते ।
एतद्विद्वानुपादाय स्वभावं पश्य लौकिकम्

daṇḍena rakṣyate dhānyaṃ dhanaṃ daṇḍena rakṣyate |
etadvidvānupādāya svabhāvaṃ paśya laukikam

राजदण्डभयादेके नराः पापं न कुर्वते ।
यमदण्डभयादेके परलोकभयादपि

rājadaṇḍabhayādeke narāḥ pāpaṃ na kurvate |
yamadaṇḍabhayādeke paralokabhayādapi

परस्परभयादेके पापाः पापं न कुर्वते ।
एवं सांसिद्धिके लोके सर्वं दण्डे प्रतिष्ठितम्

parasparabhayādeke pāpāḥ pāpaṃ na kurvate |
evaṃ sāṃsiddhike loke sarvaṃ daṇḍe pratiṣṭhitam

दण्डस्यैव भयादेके न खादन्ति परस्परम् ।
अन्धेतमसि मज्जेयुर्यदि दण्डो न पालयेत्

daṇḍasyaiva bhayādeke na khādanti parasparam |
andhetamasi majjeyuryadi daṇḍo na pālayet

यस्माददान्तान्दमयत्यशिष्टान्दण्डयत्यपि ।
दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्बुधाः

yasmādadāntāndamayatyaśiṣṭāndaṇḍayatyapi |
damanāddaṇḍanāccaiva tasmāddaṇḍaṃ vidurbudhāḥ

वाचि दण्डो ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां भुजार्पणम् ।
धनदण्डाः स्मृता वैश्या निर्दण्डः शूद्र उच्यते

vāci daṇḍo brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ bhujārpaṇam |
dhanadaṇḍāḥ smṛtā vaiśyā nirdaṇḍaḥ śūdra ucyate

असंमोहाय मर्त्यानामर्थसंरक्षणाय च ।
मर्यादा स्थापिता लोके दण्डसंज्ञा विशांपते

asaṃmohāya martyānāmarthasaṃrakṣaṇāya ca |
maryādā sthāpitā loke daṇḍasaṃjñā viśāṃpate

यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति सूद्यतः ।
प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति

yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaścarati sūdyataḥ |
prajāstatra na muhyanti netā cetsādhu paśyati

ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थस्च भिक्षुकः ।
दण्डस्यैव भयादेते मनुष्या वर्त्मनि स्थिताः

brahmacārī gṛhasthaśca vānaprasthasca bhikṣukaḥ |
daṇḍasyaiva bhayādete manuṣyā vartmani sthitāḥ

नाभीतो यजते राजन्नाभीतो दातुमिच्छति ।
नाभीतः पुरुषः कश्चित्समये स्थातुमिच्छति

nābhīto yajate rājannābhīto dātumicchati |
nābhītaḥ puruṣaḥ kaścitsamaye sthātumicchati

नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दुष्करम् ।
नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति महतीं श्रियम्

nācchittvā paramarmāṇi nākṛtvā karma duṣkaram |
nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti mahatīṃ śriyam

नाघ्नतः कीर्तिरस्तीह न वित्तं न पुनः प्रजाः ।
इन्द्रो वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत ।
माहेन्द्रं च गृहं लेभे लोकानां चेश्वरोऽभवत्

nāghnataḥ kīrtirastīha na vittaṃ na punaḥ prajāḥ |
indro vṛtravadhenaiva mahendraḥ samapadyata |
māhendraṃ ca gṛhaṃ lebhe lokānāṃ ceśvaro'bhavat

य एव देवा हन्तारस्ताँल्लोकोऽर्चयते भृशम् ।
हन्तारुद्रस्तथास्कन्दः शक्रोऽग्निर्वरुणो यमः

ya eva devā hantārastām̐lloko'rcayate bhṛśam |
hantārudrastathāskandaḥ śakro'gnirvaruṇo yamaḥ

हन्ता कालस्तथा वायुर्मृत्युर्वैश्रवणो रविः ।
वसवो मरुतः साध्या विश्वेदेवाश्च भारत

hantā kālastathā vāyurmṛtyurvaiśravaṇo raviḥ |
vasavo marutaḥ sādhyā viśvedevāśca bhārata

एतान्देवान्नमस्यन्ति प्रतापप्रणता जनाः ।
न ब्रह्माणं न धातारं न पूषाणं कथंचन

etāndevānnamasyanti pratāpapraṇatā janāḥ |
na brahmāṇaṃ na dhātāraṃ na pūṣāṇaṃ kathaṃcana

मध्यस्थान्सर्वभूतेषु दान्ताञ्शमपरायणान् ।
यजन्ते मानवाः केचित्प्रशान्तान्सर्वकर्मसु

madhyasthānsarvabhūteṣu dāntāñśamaparāyaṇān |
yajante mānavāḥ kecitpraśāntānsarvakarmasu

न हि पश्यामि जीवन्तं लोके कंचिदर्हिसया ।
सत्वैः सत्वा हि जीवन्ति दुर्बलैर्बलवत्तराः

na hi paśyāmi jīvantaṃ loke kaṃcidarhisayā |
satvaiḥ satvā hi jīvanti durbalairbalavattarāḥ

नकुलो मूषिकानत्ति बिडालो नकुलं तथा ।
बिडालमत्ति श्वा राजञ्श्वानं व्यालमृगस्तथा

nakulo mūṣikānatti biḍālo nakulaṃ tathā |
biḍālamatti śvā rājañśvānaṃ vyālamṛgastathā

तानत्ति पुरुषः सर्वान्पश्य धर्मो यथा गतः ।
प्राणस्यान्नमिदं सर्वं जङ्गमं स्थावरं च यत्

tānatti puruṣaḥ sarvānpaśya dharmo yathā gataḥ |
prāṇasyānnamidaṃ sarvaṃ jaṅgamaṃ sthāvaraṃ ca yat

विधानं दैवविहितं तत्र विद्वान्न मुह्यति ।
यथा सृष्टोऽसि राजेन्द्र तथा भवितुमर्हसि

vidhānaṃ daivavihitaṃ tatra vidvānna muhyati |
yathā sṛṣṭo'si rājendra tathā bhavitumarhasi

विनीतक्रोधहर्षा हि मन्दा वनमुपाश्रिताः ।
विना वधं न कुर्वन्ति तापसाः प्राणयापनम्

vinītakrodhaharṣā hi mandā vanamupāśritāḥ |
vinā vadhaṃ na kurvanti tāpasāḥ prāṇayāpanam

उदके बहवः प्राणाः पृथिव्यां च फलेषु च ।
न च कश्चिन्न तान्हन्ति किमन्यत्प्राणयापनम्

udake bahavaḥ prāṇāḥ pṛthivyāṃ ca phaleṣu ca |
na ca kaścinna tānhanti kimanyatprāṇayāpanam

सूक्ष्मयोनीनि भूतानि तर्कगम्यानि कानिचित् ।
पक्ष्मणोऽपि निपातेन येषां स्यात्स्कन्धपर्ययः

sūkṣmayonīni bhūtāni tarkagamyāni kānicit |
pakṣmaṇo'pi nipātena yeṣāṃ syātskandhaparyayaḥ

ग्रामान्निष्क्रम्य मुनयो विगतक्रोधमत्सराः ।
वने कुटुम्बधर्माणो दृश्यन्ते परिमोहिताः

grāmānniṣkramya munayo vigatakrodhamatsarāḥ |
vane kuṭumbadharmāṇo dṛśyante parimohitāḥ

भूमिं भित्त्वौषधीश्छित्त्वा वृक्षादीनण्डजान्पशून् ।
मनुष्यास्तन्वये यज्ञांस्ते स्वर्गं प्राप्नुवन्ति च

bhūmiṃ bhittvauṣadhīśchittvā vṛkṣādīnaṇḍajānpaśūn |
manuṣyāstanvaye yajñāṃste svargaṃ prāpnuvanti ca

दण्डनीत्यां प्रणीतायां सर्वे सिध्यन्त्युपक्रमाः ।
कौन्तेय सर्वभूतानां तत्र मे नास्ति संशयः

daṇḍanītyāṃ praṇītāyāṃ sarve sidhyantyupakramāḥ |
kaunteya sarvabhūtānāṃ tatra me nāsti saṃśayaḥ

दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विनश्येयुरिमाः प्रजाः ।
जले मत्स्यानिवाभक्ष्यन्दुर्बलान्बलवत्तराः

daṇḍaścenna bhavelloke vinaśyeyurimāḥ prajāḥ |
jale matsyānivābhakṣyandurbalānbalavattarāḥ

सत्यं बतेदं ब्रह्मणा पूर्वमुक्तं दण्डः प्रजा रक्षति साधुनीतः ।
पश्याग्नयः पूतिमांसस्य भीताः सन्तर्जिता दण्डभयाज्ज्वलन्ति

satyaṃ batedaṃ brahmaṇā pūrvamuktaṃ daṇḍaḥ prajā rakṣati sādhunītaḥ |
paśyāgnayaḥ pūtimāṃsasya bhītāḥ santarjitā daṇḍabhayājjvalanti

अन्धंतम इवेदं स्यान्न प्रज्ञायेत किंचन ।
दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विभजन्साध्वसाधुनी

andhaṃtama ivedaṃ syānna prajñāyeta kiṃcana |
daṇḍaścenna bhavelloke vibhajansādhvasādhunī

येऽपि संभिन्नमर्यादा नास्तिका वेदनिन्दकाः ।
तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनाशु निपीडिताः

ye'pi saṃbhinnamaryādā nāstikā vedanindakāḥ |
te'pi bhogāya kalpante daṇḍenāśu nipīḍitāḥ

सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभो हि शुचिर्जनः ।
दण्डस्य हि भयाद्भीतो भोगायैव प्रकल्पते

sarvo daṇḍajito loko durlabho hi śucirjanaḥ |
daṇḍasya hi bhayādbhīto bhogāyaiva prakalpate

चातुर्वर्ण्यप्रमोदाय सुनीतिकरणाय च ।
दण्डो विधात्रा विहितो धर्मार्थौं भुवि रक्षितुम्

cāturvarṇyapramodāya sunītikaraṇāya ca |
daṇḍo vidhātrā vihito dharmārthauṃ bhuvi rakṣitum

यदि दण्डान्न विभ्येयुर्वयांसि श्वापदानि च ।
अद्युः पशून्मनुष्यांश्च यज्ञार्थानि हवींषि च

yadi daṇḍānna vibhyeyurvayāṃsi śvāpadāni ca |
adyuḥ paśūnmanuṣyāṃśca yajñārthāni havīṃṣi ca

न ब्रह्मचार्यधीयीत न काल्यं दुहते च गौः ।
न कन्योद्वहनं गच्छेद्यदि दण्डो न पालयेत्

na brahmacāryadhīyīta na kālyaṃ duhate ca gauḥ |
na kanyodvahanaṃ gacchedyadi daṇḍo na pālayet

विष्वग्लोपः प्रवर्तेत भिद्येरन्सर्वसेतवः ।
ममत्वं न प्रजानीयुर्यदि दण्डो न पालयेत्

viṣvaglopaḥ pravarteta bhidyeransarvasetavaḥ |
mamatvaṃ na prajānīyuryadi daṇḍo na pālayet

न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः ।
विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि दण्डो न पालयेत्

na saṃvatsarasatrāṇi tiṣṭheyurakutobhayāḥ |
vidhivaddakṣiṇāvanti yadi daṇḍo na pālayet

चरेयुर्नाश्रमे धर्मं यथोक्तं विधिमाश्रिताः ।
न विद्यां प्राप्नुयात्कश्चिद्यदि दण्डो न पालयेत्

careyurnāśrame dharmaṃ yathoktaṃ vidhimāśritāḥ |
na vidyāṃ prāpnuyātkaścidyadi daṇḍo na pālayet

न चोष्ट्रा न बलीवर्दा नाश्वाश्वतरगर्दभाः ।
न विद्यां प्राप्नुर्यानानि यदि दण्डो न पालयेत्

na coṣṭrā na balīvardā nāśvāśvataragardabhāḥ |
na vidyāṃ prāpnuryānāni yadi daṇḍo na pālayet

न प्रेष्या वचनं कुर्युर्न बालो जातु कर्हिचित् ।
तिष्ठेत्पितुर्मते धर्मे यदि दण्डो न पालयेत्

na preṣyā vacanaṃ kuryurna bālo jātu karhicit |
tiṣṭhetpiturmate dharme yadi daṇḍo na pālayet

दण्डे स्थिताः प्रजाः सर्वा भयं दण्डे विदुर्बुधाः ।
दण्डे स्वर्गो मनुष्याणां लोकोऽयं च प्रतिष्ठितः

daṇḍe sthitāḥ prajāḥ sarvā bhayaṃ daṇḍe vidurbudhāḥ |
daṇḍe svargo manuṣyāṇāṃ loko'yaṃ ca pratiṣṭhitaḥ

न तत्र कूटं पापं वा वञ्चना वाऽपि दृश्यते ।
यत्र दण्डः सुविहितश्चरत्यरिविनाशनः

na tatra kūṭaṃ pāpaṃ vā vañcanā vā'pi dṛśyate |
yatra daṇḍaḥ suvihitaścaratyarivināśanaḥ

हविः श्वा प्रलिहेद्दृष्ट्वा दण्डश्चेन्नोद्यतो भवेत् ।
हरेत्काकः पुरोडाशं यदि दण्डो न पालयेत्

haviḥ śvā praliheddṛṣṭvā daṇḍaścennodyato bhavet |
haretkākaḥ puroḍāśaṃ yadi daṇḍo na pālayet

यदीदं धर्मतो राज्यं विहितं यद्यधर्मतः ।
कार्यस्तत्र न शोको वै भुङ्क्ष्व भोगान्यजस्व च

yadīdaṃ dharmato rājyaṃ vihitaṃ yadyadharmataḥ |
kāryastatra na śoko vai bhuṅkṣva bhogānyajasva ca

सुखेन धर्मं श्रीमन्तश्चरन्ति शुचिवाससः ।
संवसन्तः प्रियैर्दारैर्भुञ्जानाश्चान्नमुत्तमम्

sukhena dharmaṃ śrīmantaścaranti śucivāsasaḥ |
saṃvasantaḥ priyairdārairbhuñjānāścānnamuttamam

अर्थे सर्वे समारम्भाः समायत्ता न संशयः ।
स च दण्डे समायत्तः पश्य दण्डस्य गौस्वम्

arthe sarve samārambhāḥ samāyattā na saṃśayaḥ |
sa ca daṇḍe samāyattaḥ paśya daṇḍasya gausvam

लोकयात्रार्थमेवेह धर्मप्रवचनं कृतम् ।
अहिंसाऽसाधुहिंसेति श्रेयान्धर्मपरिग्रहः

lokayātrārthameveha dharmapravacanaṃ kṛtam |
ahiṃsā'sādhuhiṃseti śreyāndharmaparigrahaḥ

नात्यन्तं गुणवत्किंचिन्न चाप्यत्यन्तनिर्गुणम् ।
उभयं सर्वकार्येषु दृश्यते साध्वसाधु च

nātyantaṃ guṇavatkiṃcinna cāpyatyantanirguṇam |
ubhayaṃ sarvakāryeṣu dṛśyate sādhvasādhu ca

पशूनां वृषणं छित्त्वा ततो भिन्दन्ति नस्सु तान् ।
वहन्ति बहवो भारान्बध्नन्ति दमयन्ति च

paśūnāṃ vṛṣaṇaṃ chittvā tato bhindanti nassu tān |
vahanti bahavo bhārānbadhnanti damayanti ca

एवं पर्याकुले लोके वितथैर्जर्झरीकृते ।
तैस्तैर्न्यायैर्महाराज पुराणं धर्ममाचर

evaṃ paryākule loke vitathairjarjharīkṛte |
taistairnyāyairmahārāja purāṇaṃ dharmamācara

यज देहि प्रजा रक्ष धर्मं समनुपालय ।
अमित्राञ्जहि कौन्तेय मित्राणि परिपालय

yaja dehi prajā rakṣa dharmaṃ samanupālaya |
amitrāñjahi kaunteya mitrāṇi paripālaya

मा च ते निघ्नतः शत्रून्मन्युर्भवतु पार्थिव ।
न तत्र किल्विषं किंचिद्धन्तुर्भवति भारत

mā ca te nighnataḥ śatrūnmanyurbhavatu pārthiva |
na tatra kilviṣaṃ kiṃciddhanturbhavati bhārata

आततायी हि यो हन्यादाततायिनमागतम् ।
न तेन भ्रूणहा स स्यान्मन्युस्तं मन्युमार्च्छति

ātatāyī hi yo hanyādātatāyinamāgatam |
na tena bhrūṇahā sa syānmanyustaṃ manyumārcchati

अवध्यः सर्वभूतानामन्तरात्मा न संशयः ।
अवध्ये चात्मनि कथं वध्यो भवति कस्यचित्

avadhyaḥ sarvabhūtānāmantarātmā na saṃśayaḥ |
avadhye cātmani kathaṃ vadhyo bhavati kasyacit

यथा हि पुरुषः शालां पुनः संप्रविशेन्नवाम् ।
एव जीवः शरीराणि तानितानि प्रपद्यते

yathā hi puruṣaḥ śālāṃ punaḥ saṃpraviśennavām |
eva jīvaḥ śarīrāṇi tānitāni prapadyate

देहान्पुराणानुत्सृज्य नवान्संप्रतिपद्यते ।
एवं मृत्युमुखं प्राहुर्जना ये तत्त्वदर्शिनः

dehānpurāṇānutsṛjya navānsaṃpratipadyate |
evaṃ mṛtyumukhaṃ prāhurjanā ye tattvadarśinaḥ