अध्याय 152: गृध्र, जम्बुक और शंकर का वरदान

कच्चित्पितामहेनासीच्छ्रुवं वा दृष्टमेव च ।
कच्चिन्मर्त्यो मृतो राजन्पुनरुज्जीवितोऽभवत्

kaccitpitāmahenāsīcchruvaṃ vā dṛṣṭameva ca |
kaccinmartyo mṛto rājanpunarujjīvito'bhavat

शृणु पार्थ यथावृत्तमितिहासं पुरातनम् ।
गृध्रजम्बुकसंवादं यो वृत्तो वैदिशे पुरे

śṛṇu pārtha yathāvṛttamitihāsaṃ purātanam |
gṛdhrajambukasaṃvādaṃ yo vṛtto vaidiśe pure

कस्यचिद्ब्राह्मणस्यासीद्दुःखलब्धः सुतो मृतः ।
बाल एव विशालाक्षो बालग्रहनिपीडितः

kasyacidbrāhmaṇasyāsīdduḥkhalabdhaḥ suto mṛtaḥ |
bāla eva viśālākṣo bālagrahanipīḍitaḥ

दुःखिताः केचिदादाय बालमप्राप्तयोवनम् ।
कुलसर्वस्वभूतं वै रुदन्तः शोककर्शिताः

duḥkhitāḥ kecidādāya bālamaprāptayovanam |
kulasarvasvabhūtaṃ vai rudantaḥ śokakarśitāḥ

बालं मृतं गृहीत्वाऽथ श्मशानाभिमुखाः स्थिताः ।
अङ्गेनाङ्गं समाक्रस्य रुरुदुर्भृशदुःखिताः

bālaṃ mṛtaṃ gṛhītvā'tha śmaśānābhimukhāḥ sthitāḥ |
aṅgenāṅgaṃ samākrasya rurudurbhṛśaduḥkhitāḥ

शोचन्तस्तस्य पूर्वोक्तान्भाषितांश्चासकृत्पुनः ।
तं बालं भूतले क्षिप्य प्रतिगन्तुं न शक्नुयुः

śocantastasya pūrvoktānbhāṣitāṃścāsakṛtpunaḥ |
taṃ bālaṃ bhūtale kṣipya pratigantuṃ na śaknuyuḥ

तेषां रुदितशब्देन गृध्रोऽभ्येत्य वचोऽब्रवीत् ।
प्रेतात्मकमिमंकाले त्यक्त्वा गच्छत माचिरम्

teṣāṃ ruditaśabdena gṛdhro'bhyetya vaco'bravīt |
pretātmakamimaṃkāle tyaktvā gacchata māciram

इह पुंसां सहस्राणि स्त्रीसहस्राणि चैव ह ।
समानीतानि कालेन हित्वा वै यान्ति बान्धवाः

iha puṃsāṃ sahasrāṇi strīsahasrāṇi caiva ha |
samānītāni kālena hitvā vai yānti bāndhavāḥ

संपश्यत जगत्सर्वं सुखदुःखैरधिष्ठितम् ।
संयोगो विप्रयोगश्च पर्यायेणोपलभ्यते

saṃpaśyata jagatsarvaṃ sukhaduḥkhairadhiṣṭhitam |
saṃyogo viprayogaśca paryāyeṇopalabhyate

गृहीत्वा ये च गच्छन्ति येऽनुयान्ति च तान्मृतान् ।
तेऽप्यायुषः प्रमाणेन स्वेन गच्छन्ति जन्तवः

gṛhītvā ye ca gacchanti ye'nuyānti ca tānmṛtān |
te'pyāyuṣaḥ pramāṇena svena gacchanti jantavaḥ

अलं स्थित्वा श्मशानेऽस्मिन्गृध्रगोमायुसंकुले ।
कङ्कालबहुले घोरे सर्वप्राणिभयंकरे

alaṃ sthitvā śmaśāne'smingṛdhragomāyusaṃkule |
kaṅkālabahule ghore sarvaprāṇibhayaṃkare

न पुनर्जीवितः कश्चित्कालधर्ममुपागतः ।
प्रियो वा यदि वा द्वेष्यः प्राणिनां गतिरीदृशी

na punarjīvitaḥ kaścitkāladharmamupāgataḥ |
priyo vā yadi vā dveṣyaḥ prāṇināṃ gatirīdṛśī

सर्वेण खलु मर्तव्यं मर्त्यलोके प्रसूयता ।
कृतान्तविहिते मार्गे मृतं को जीवयिष्यति

sarveṇa khalu martavyaṃ martyaloke prasūyatā |
kṛtāntavihite mārge mṛtaṃ ko jīvayiṣyati

दिशान्तोपचितो यावदस्तं गच्छति भास्करः ।
गम्यतां स्वमधिष्ठानं सुतस्नेहं विसृज्य वै

diśāntopacito yāvadastaṃ gacchati bhāskaraḥ |
gamyatāṃ svamadhiṣṭhānaṃ sutasnehaṃ visṛjya vai

ततो गृध्रवचः श्रुत्वा विक्रोशन्तस्तदा नृप ।
बान्धवास्तेऽभ्यगच्छन्त पुत्रमुत्सृज्य भूतले

tato gṛdhravacaḥ śrutvā vikrośantastadā nṛpa |
bāndhavāste'bhyagacchanta putramutsṛjya bhūtale

विनिश्चित्याथ च तदा विक्रोशन्तस्ततस्ततः ।
[मृत इत्येव गच्छन्तो निराशास्तस्य दर्शने ॥]

viniścityātha ca tadā vikrośantastatastataḥ |
[mṛta ityeva gacchanto nirāśāstasya darśane ||]

निश्चितार्थाश्च ते सर्वे संत्यजन्तः स्वमात्मजम् ।
निराशा जीविते तस्य मार्गमावृत्य धिष्ठिताः

niścitārthāśca te sarve saṃtyajantaḥ svamātmajam |
nirāśā jīvite tasya mārgamāvṛtya dhiṣṭhitāḥ

ध्वाङ्क्षपक्षसवर्णस्तु बिलान्निःसृत्य जम्बुकः ।
गच्छमानान्स्म तानाह निर्घृणाः खलु मानुषाः

dhvāṅkṣapakṣasavarṇastu bilānniḥsṛtya jambukaḥ |
gacchamānānsma tānāha nirghṛṇāḥ khalu mānuṣāḥ

आदित्योऽयं स्थितो मूढाः स्नेहं कुरुत मा भयम् ।
बहुरूपो मुहूर्ताच्च जीवेदपि च बालकः

ādityo'yaṃ sthito mūḍhāḥ snehaṃ kuruta mā bhayam |
bahurūpo muhūrtācca jīvedapi ca bālakaḥ

दर्भान्भूमौ विनिक्षिप्य पुत्रस्नेहविनाकृताः ।
श्मशाने सुतमुत्सृज्य कस्माद्गच्छत निर्घृणाः

darbhānbhūmau vinikṣipya putrasnehavinākṛtāḥ |
śmaśāne sutamutsṛjya kasmādgacchata nirghṛṇāḥ

न वोऽस्त्यस्मिन्सुते स्नेहो बाले मधुरभाषिणि ।
यस्य भाषितमात्रेण प्रसादमधिगच्छत

na vo'styasminsute sneho bāle madhurabhāṣiṇi |
yasya bhāṣitamātreṇa prasādamadhigacchata

न पश्यध्वं सुतस्नेहो यादृशः पशुपक्षिणाम् ।
न तेषां धारयित्वा तान्कश्चिदस्ति फलागमः

na paśyadhvaṃ sutasneho yādṛśaḥ paśupakṣiṇām |
na teṣāṃ dhārayitvā tānkaścidasti phalāgamaḥ

चतुष्पात्पक्षिकीटानां प्राणिनां स्नेहसङ्गिनाम् ।
परलोकगतिस्थानां मुनियज्ञक्रियामिव

catuṣpātpakṣikīṭānāṃ prāṇināṃ snehasaṅginām |
paralokagatisthānāṃ muniyajñakriyāmiva

तेषां पुत्राभिरामाणामिह लोके परत्र च ।
न गुणो दृश्यते कश्चित्प्रजाः संधारयन्ति च

teṣāṃ putrābhirāmāṇāmiha loke paratra ca |
na guṇo dṛśyate kaścitprajāḥ saṃdhārayanti ca

अपश्यतां प्रियान्पुत्रान्येषां शोको न तिष्ठति ।
न ते पोषणसंप्रीता मातापितर एव हि

apaśyatāṃ priyānputrānyeṣāṃ śoko na tiṣṭhati |
na te poṣaṇasaṃprītā mātāpitara eva hi

मानुषाणां कुतः स्नेहो येषां शोको न विद्यते ।
इमं कुलकरं पुत्रं त्यक्त्वा क्व नु गमिष्यथ

mānuṣāṇāṃ kutaḥ sneho yeṣāṃ śoko na vidyate |
imaṃ kulakaraṃ putraṃ tyaktvā kva nu gamiṣyatha

चिरं मुञ्चत बाष्पं च चिरं स्नेहेनन पश्यत ।
एवंविधानि हीष्टानि दुस्त्यजानि विशेषतः

ciraṃ muñcata bāṣpaṃ ca ciraṃ snehenana paśyata |
evaṃvidhāni hīṣṭāni dustyajāni viśeṣataḥ

क्षीणस्याथामिशस्तस्य श्मशानाभिमुखस्य च ।
बान्धवा यत्र तिष्ठति तत्रान्यो नाधितिष्ठति

kṣīṇasyāthāmiśastasya śmaśānābhimukhasya ca |
bāndhavā yatra tiṣṭhati tatrānyo nādhitiṣṭhati

सर्वस्य दयिताः प्राणाः सर्वः स्नेहं च विन्दति ।
तिर्यग्योनिष्वपि संतां स्नेहं पश्यत यादृशम्

sarvasya dayitāḥ prāṇāḥ sarvaḥ snehaṃ ca vindati |
tiryagyoniṣvapi saṃtāṃ snehaṃ paśyata yādṛśam

त्यक्त्वा कथं गच्छथेमं पद्मलोलायतेक्षणम् ।
यथा नवोद्वाहकृतं स्नानमाल्यविभूषितम् ।

tyaktvā kathaṃ gacchathemaṃ padmalolāyatekṣaṇam |
yathā navodvāhakṛtaṃ snānamālyavibhūṣitam |

जम्बुकस्य वचः श्रुत्वा कृपणं परिदेवतः ।
न्यवर्तन्त तदा सर्वे बालार्थं ते स्म मानुषाः

jambukasya vacaḥ śrutvā kṛpaṇaṃ paridevataḥ |
nyavartanta tadā sarve bālārthaṃ te sma mānuṣāḥ

अहो बत नृशंसेन जम्बुकेनाल्पमेधसा ।
क्षुद्रेणोक्ता हीनसत्वा मानुषाः किं निवर्तथ

aho bata nṛśaṃsena jambukenālpamedhasā |
kṣudreṇoktā hīnasatvā mānuṣāḥ kiṃ nivartatha

पञ्चभूतपरित्यक्तं शुष्कं काष्ठत्वमागतम् ।
कस्माच्छोचथ निश्चेष्टमात्मानं किं न शोचथ

pañcabhūtaparityaktaṃ śuṣkaṃ kāṣṭhatvamāgatam |
kasmācchocatha niśceṣṭamātmānaṃ kiṃ na śocatha

तपः कुरुत वै तीव्रं मुच्यध्वं येन किल्बिषात् ।
तपसा लभ्यते सर्वं विलापः किं करिष्यति

tapaḥ kuruta vai tīvraṃ mucyadhvaṃ yena kilbiṣāt |
tapasā labhyate sarvaṃ vilāpaḥ kiṃ kariṣyati

अनिष्टानि न भाग्यानि जानीत स्वंस्वमात्मना ।
येन गच्छति बालोऽयं दत्त्वा शोकमनन्तकम्

aniṣṭāni na bhāgyāni jānīta svaṃsvamātmanā |
yena gacchati bālo'yaṃ dattvā śokamanantakam

धनं गावः सुवर्णं च मणिरत्नमथापि च ।
अपत्यं च तपोमूलं तपो योगाच्च लभ्यते

dhanaṃ gāvaḥ suvarṇaṃ ca maṇiratnamathāpi ca |
apatyaṃ ca tapomūlaṃ tapo yogācca labhyate

यथा कृता च भूतेषु प्राप्यते सुखदुःखिता ।
गृहीत्वा जायते जन्तुर्दुःखानि च सुखानि च

yathā kṛtā ca bhūteṣu prāpyate sukhaduḥkhitā |
gṛhītvā jāyate janturduḥkhāni ca sukhāni ca

न कर्मणा पितुः पुत्रः पिता व्रा पुत्रकर्मणा ।
मार्गेणान्येन गच्छन्ति बद्धाः सुकृतदुष्कृतैः

na karmaṇā pituḥ putraḥ pitā vrā putrakarmaṇā |
mārgeṇānyena gacchanti baddhāḥ sukṛtaduṣkṛtaiḥ

धर्मं चरत यत्नेन तथाऽधर्मान्निवर्तत ।
वर्तध्वं च यथाकालं दैवतेषु द्विजेषु च

dharmaṃ carata yatnena tathā'dharmānnivartata |
vartadhvaṃ ca yathākālaṃ daivateṣu dvijeṣu ca

शोकं त्यजत दैन्यं च सुतस्नेहान्निवर्तत ।
त्यज्यतामयमाक्रोशस्ततः शीघ्रं निवर्तत

śokaṃ tyajata dainyaṃ ca sutasnehānnivartata |
tyajyatāmayamākrośastataḥ śīghraṃ nivartata

यत्करोति शुभं कर्म तथा कर्म सुदारुणम् ।
तत्कर्तैव समश्नाति बान्धवानां किमत्र ह

yatkaroti śubhaṃ karma tathā karma sudāruṇam |
tatkartaiva samaśnāti bāndhavānāṃ kimatra ha

इह त्यक्त्वा न तिष्ठन्ति बान्धवा बान्धवं प्रियम् ।
स्नेहमुत्सृज्य गच्छन्ति बाष्पपूर्णाविलेक्षणाः

iha tyaktvā na tiṣṭhanti bāndhavā bāndhavaṃ priyam |
snehamutsṛjya gacchanti bāṣpapūrṇāvilekṣaṇāḥ

प्राज्ञो वा यदि वा मूर्खः सधनो निर्धनोऽपि वा ।
सर्वः कालवशं याति शुभाशुभसमन्वितः

prājño vā yadi vā mūrkhaḥ sadhano nirdhano'pi vā |
sarvaḥ kālavaśaṃ yāti śubhāśubhasamanvitaḥ

किं करिष्यथ शोचित्वा मृतं किमनुशोचथ ।
सर्वस्य हि प्रभुः कालो धर्मतः समदर्शनः

kiṃ kariṣyatha śocitvā mṛtaṃ kimanuśocatha |
sarvasya hi prabhuḥ kālo dharmataḥ samadarśanaḥ

यौवनस्थांश्च बालांश्च बृद्धान्गर्भगतानपि ।
सर्वानाविशते मृत्युरेवंभूतमिदं जगत्

yauvanasthāṃśca bālāṃśca bṛddhāngarbhagatānapi |
sarvānāviśate mṛtyurevaṃbhūtamidaṃ jagat

अहो मन्दीकृतः स्नेहो गृध्रेणेहाल्पबुद्धिना ।
पुत्रस्नेहाभिभूतानां युष्माकं शोचतां भृशम्

aho mandīkṛtaḥ sneho gṛdhreṇehālpabuddhinā |
putrasnehābhibhūtānāṃ yuṣmākaṃ śocatāṃ bhṛśam

समैः सम्यक्प्रयुक्तैश्च वचनैर्हेतुदर्शनैः ।
सर्वमेतत्प्रपद्याशु कुरुध्वं वा विचारणां ।
यद्गच्छथ जलस्थानं स्नेहमुत्सृज्य दुस्त्यजम्

samaiḥ samyakprayuktaiśca vacanairhetudarśanaiḥ |
sarvametatprapadyāśu kurudhvaṃ vā vicāraṇāṃ |
yadgacchatha jalasthānaṃ snehamutsṛjya dustyajam

अहो पुत्रवियोगेन मृतशून्योपसेवनात् ।
क्रोशतां वा भृशं दुःखं विवत्सानां गवामिव

aho putraviyogena mṛtaśūnyopasevanāt |
krośatāṃ vā bhṛśaṃ duḥkhaṃ vivatsānāṃ gavāmiva

अद्य शोकं विजानामि मानुषाणां महीतले ।
स्नेहं हि कारणं कृत्वा ममाप्यश्रूण्यथापतन्

adya śokaṃ vijānāmi mānuṣāṇāṃ mahītale |
snehaṃ hi kāraṇaṃ kṛtvā mamāpyaśrūṇyathāpatan

यत्नो हि सततं कार्यस्ततो दैवेन सिद्ध्यति ।
दैवं पुरुषकारश्च कृतान्तेनोपपद्यते

yatno hi satataṃ kāryastato daivena siddhyati |
daivaṃ puruṣakāraśca kṛtāntenopapadyate

अनिर्वेदः सदा कार्यो निर्वेदाद्धि कुतः सुखम् ।
प्रयत्नात्प्राप्यते ह्यर्थः कस्माद्गच्छथ निर्दयम्

anirvedaḥ sadā kāryo nirvedāddhi kutaḥ sukham |
prayatnātprāpyate hyarthaḥ kasmādgacchatha nirdayam

आत्ममांसोपवृत्तं च शरीरार्धमर्यी तनुम् ।
पितॄणां वंशकर्तारं वने त्यक्त्वा क्व यास्यथ

ātmamāṃsopavṛttaṃ ca śarīrārdhamaryī tanum |
pitṝṇāṃ vaṃśakartāraṃ vane tyaktvā kva yāsyatha

अथवाऽस्तं गते सूर्ये संध्याकाल उपस्थिते ।
ततो नेष्यश्च वा पुत्रमिहस्था वा भविष्यथ

athavā'staṃ gate sūrye saṃdhyākāla upasthite |
tato neṣyaśca vā putramihasthā vā bhaviṣyatha

अद्य वर्षसहस्रं मे साग्रं जातस्य मानुषाः ।
न च पश्यामि जीवन्तं मृतं स्त्रीपुंनपुंसकम्

adya varṣasahasraṃ me sāgraṃ jātasya mānuṣāḥ |
na ca paśyāmi jīvantaṃ mṛtaṃ strīpuṃnapuṃsakam

मृता गर्भेषु जायन्ते जातमात्रा म्रियन्ति च ।
चंक्रमन्तो म्रियन्ते च यौवनस्थास्तथा परे

mṛtā garbheṣu jāyante jātamātrā mriyanti ca |
caṃkramanto mriyante ca yauvanasthāstathā pare

अनित्यानीह भाग्यानि चतुष्पात्पक्षिणामपि ।
जङ्गमाजङ्गमानां च ह्यायुरग्रेऽवतिष्ठते

anityānīha bhāgyāni catuṣpātpakṣiṇāmapi |
jaṅgamājaṅgamānāṃ ca hyāyuragre'vatiṣṭhate

इष्टदारवियुक्ताश्च पुत्रशोकान्वितास्तथा ।
दह्यमानाः स्म शोकेन गृहं गच्छन्ति नित्यशः

iṣṭadāraviyuktāśca putraśokānvitāstathā |
dahyamānāḥ sma śokena gṛhaṃ gacchanti nityaśaḥ

अनिष्टानां सहस्राणि तथेष्टानां शतानि च ।
उत्सृज्येह प्रयाता वै बान्धवा भृशदुःखिताः

aniṣṭānāṃ sahasrāṇi tatheṣṭānāṃ śatāni ca |
utsṛjyeha prayātā vai bāndhavā bhṛśaduḥkhitāḥ

त्यज्यतामेष निस्तेजाः शून्यः काष्ठत्वमागतः ।
अन्यदेहविषक्तं हि शिशुं काष्ठमुपासथ

tyajyatāmeṣa nistejāḥ śūnyaḥ kāṣṭhatvamāgataḥ |
anyadehaviṣaktaṃ hi śiśuṃ kāṣṭhamupāsatha

त्यक्तजीवस्य वै बाष्पं कस्माद्धित्वा न गच्छत ।
निरर्थको ह्ययं स्नेहो निष्फलश्च परिश्रमः

tyaktajīvasya vai bāṣpaṃ kasmāddhitvā na gacchata |
nirarthako hyayaṃ sneho niṣphalaśca pariśramaḥ

न च क्षुर्भ्यां न कर्णाभ्यां च शृणोति स पश्यति ।
कस्मादेनं सप्नुत्सृज्य न गृहान्गच्छताशु वै

na ca kṣurbhyāṃ na karṇābhyāṃ ca śṛṇoti sa paśyati |
kasmādenaṃ sapnutsṛjya na gṛhāngacchatāśu vai

मोक्षधर्माश्रितैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिः सुनिष्ठुरैः ।
भयोक्ता गच्छत क्षिप्रं स्वं स्वमेव निवेशनम्

mokṣadharmāśritairvākyairhetumadbhiḥ suniṣṭhuraiḥ |
bhayoktā gacchata kṣipraṃ svaṃ svameva niveśanam

प्रज्ञाविज्ञानयुक्तेन बुद्धिसंज्ञाप्रदायिना ।
वच्चं श्राविता नूनं मानुषाः संनिवर्तथ

prajñāvijñānayuktena buddhisaṃjñāpradāyinā |
vaccaṃ śrāvitā nūnaṃ mānuṣāḥ saṃnivartatha

[शोको द्विगुणतां याति दृष्ट्वा स्मृत्वा च चेष्टितम् ।
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा सन्निवृत्तास्तु मानुषाः ।
अपश्यत्तं तदा सुप्तं द्रुतमागत्य जम्बुकः ॥]

[śoko dviguṇatāṃ yāti dṛṣṭvā smṛtvā ca ceṣṭitam |
ityetadvacanaṃ śrutvā sannivṛttāstu mānuṣāḥ |
apaśyattaṃ tadā suptaṃ drutamāgatya jambukaḥ ||]

इमं कनकवर्णाभं भूषणैः समलंकृतम् ।
गृध्रवाक्यात्कथं पुत्रं त्यक्ष्यध्वं पितृपिण्डदम्

imaṃ kanakavarṇābhaṃ bhūṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam |
gṛdhravākyātkathaṃ putraṃ tyakṣyadhvaṃ pitṛpiṇḍadam

न स्नेहस्य च विच्छेदो विलापरुदितस्य च ।
मृतस्यास्य परित्यागात्तापो वै भविता ध्रुवम्

na snehasya ca vicchedo vilāparuditasya ca |
mṛtasyāsya parityāgāttāpo vai bhavitā dhruvam

श्रूयते शम्बुके शूद्रे हते ब्राह्मणदारकः ।
जीवितो धर्ममासाद्य रामात्सत्यपराक्रमात्

śrūyate śambuke śūdre hate brāhmaṇadārakaḥ |
jīvito dharmamāsādya rāmātsatyaparākramāt

तथा श्वैत्यस्य राजर्षेर्बालो दिष्टान्तमागतः ।
मुनिना धर्मनिष्ठेन मृतः संजीवितः पुनः

tathā śvaityasya rājarṣerbālo diṣṭāntamāgataḥ |
muninā dharmaniṣṭhena mṛtaḥ saṃjīvitaḥ punaḥ

तथा कश्चिद्भवेत्सिद्धो मुनिर्वा देवतापि वा ।
कृपणानामनुक्रोशं कुर्याद्वो रुदतामिह

tathā kaścidbhavetsiddho munirvā devatāpi vā |
kṛpaṇānāmanukrośaṃ kuryādvo rudatāmiha

इत्युक्तास्ते न्यवर्तन्त शोकार्ताः पुत्रवत्सलाः ।
अङ्के शिरः समाधाय रुरुदुर्बहुविस्तरम् ।
तेषां रुदितशब्देन गृध्रोऽभ्येत्य वचोऽब्रवीत्

ityuktāste nyavartanta śokārtāḥ putravatsalāḥ |
aṅke śiraḥ samādhāya rurudurbahuvistaram |
teṣāṃ ruditaśabdena gṛdhro'bhyetya vaco'bravīt

अश्रुपातपरिक्लिन्नः पाणिस्पर्शप्रपीडितः ।
धर्मराजप्रयोगाच्च दीर्घनिद्रां प्रवेशितः

aśrupātapariklinnaḥ pāṇisparśaprapīḍitaḥ |
dharmarājaprayogācca dīrghanidrāṃ praveśitaḥ

तपसाऽपि हि संयुक्तो जनः कालेन हन्यते ।
सर्वस्नेहावसक्तानामिदं हि स्नेहवर्तनम्

tapasā'pi hi saṃyukto janaḥ kālena hanyate |
sarvasnehāvasaktānāmidaṃ hi snehavartanam

बालवृद्धसहस्राणि सदा संत्यज्य बान्धवाः ।
दिनानि चैव रात्रीश्च दुःखं तिष्ठन्ति भूतले

bālavṛddhasahasrāṇi sadā saṃtyajya bāndhavāḥ |
dināni caiva rātrīśca duḥkhaṃ tiṣṭhanti bhūtale

अलं निर्बन्धमागत्य शोकस्य परिवारणम् ।
अप्रत्ययं कुतो ह्यस्य पुनरद्येह जीवितम्

alaṃ nirbandhamāgatya śokasya parivāraṇam |
apratyayaṃ kuto hyasya punaradyeha jīvitam

नैष जम्बुकवाक्येन पुनः प्राप्स्यति जीवितम् ।
मृतस्योत्सृष्टदेहस्य पुनर्देहो न विद्यते

naiṣa jambukavākyena punaḥ prāpsyati jīvitam |
mṛtasyotsṛṣṭadehasya punardeho na vidyate

नैव मूर्तिप्रदानेन जम्बुकस्य शतैरपि ।
न स जीवयितुं शक्यो बालो वर्षशतैरपि

naiva mūrtipradānena jambukasya śatairapi |
na sa jīvayituṃ śakyo bālo varṣaśatairapi

अथ रुद्रः कुमारो वा ब्रह्मा वा विष्णुरेव च ।
वरमस्मै प्रयच्छन्ति ततो जीवेदयं शिशुः

atha rudraḥ kumāro vā brahmā vā viṣṇureva ca |
varamasmai prayacchanti tato jīvedayaṃ śiśuḥ

नैव बाष्पविमोक्षेण न वा श्वासकृतेन च ।
न दीर्घरुदितेनायं पुनर्जीवं गमिष्यति

naiva bāṣpavimokṣeṇa na vā śvāsakṛtena ca |
na dīrgharuditenāyaṃ punarjīvaṃ gamiṣyati

अहं च क्रोष्टुकश्चैव यूयं ये चास्य बान्धवाः ।
धर्माधर्मौ गृहीत्वेह सर्वे वर्तामहेऽध्वनि

ahaṃ ca kroṣṭukaścaiva yūyaṃ ye cāsya bāndhavāḥ |
dharmādharmau gṛhītveha sarve vartāmahe'dhvani

अप्रियं परुषं चापि परद्रोहं परस्त्रियम् ।
अधर्ममनृतं चैव दूरात्प्राज्ञो विवर्जयेत्

apriyaṃ paruṣaṃ cāpi paradrohaṃ parastriyam |
adharmamanṛtaṃ caiva dūrātprājño vivarjayet

धर्मं सत्यं श्रुतं न्याय्यं महतीं प्राणिनां दयाम् ।
अजिह्नत्वमशाठ्यं च यत्नतः परिमार्गत

dharmaṃ satyaṃ śrutaṃ nyāyyaṃ mahatīṃ prāṇināṃ dayām |
ajihnatvamaśāṭhyaṃ ca yatnataḥ parimārgata

मातरं पितरं वाऽपि बान्धवान्सुहृदस्तथा ।
जीवतो ये न पश्यति तेषां धर्मविपर्ययः

mātaraṃ pitaraṃ vā'pi bāndhavānsuhṛdastathā |
jīvato ye na paśyati teṣāṃ dharmaviparyayaḥ

यो न पश्यति चक्षुर्भ्यां नेङ्गते च कथंचन ।
तस्य निष्ठावसानान्ते रुदन्ताः किं करिष्यथ

yo na paśyati cakṣurbhyāṃ neṅgate ca kathaṃcana |
tasya niṣṭhāvasānānte rudantāḥ kiṃ kariṣyatha

इत्युक्तास्ते सुतं त्यक्त्वा भूमौ शोकपरिप्लुताः ।
दह्यमानाः सुतस्नेहात्प्रययुर्बान्धवा गृहम्

ityuktāste sutaṃ tyaktvā bhūmau śokapariplutāḥ |
dahyamānāḥ sutasnehātprayayurbāndhavā gṛham

दारुणो मर्त्यलोकोऽयं सर्वप्राणिविनाशनः ।
इष्टबन्धुवियोगश्च तथेहाल्पं च जीवितम्

dāruṇo martyaloko'yaṃ sarvaprāṇivināśanaḥ |
iṣṭabandhuviyogaśca tathehālpaṃ ca jīvitam

बह्वलीकमसत्यं चाप्यतिवादाप्रियंवदम् ।
इमं प्रेक्ष्य पुनर्भावं दुःखशोकविवर्धनम् ।
न मे मानुषलोकोऽयं मुहूर्तमपि रोचते

bahvalīkamasatyaṃ cāpyativādāpriyaṃvadam |
imaṃ prekṣya punarbhāvaṃ duḥkhaśokavivardhanam |
na me mānuṣaloko'yaṃ muhūrtamapi rocate

अहो धिग्गृध्रवाक्येन यथैवाबुद्धयस्तथा ।
कथं गच्छथ निःस्नेहाः सुतस्नेहं विसृज्य च

aho dhiggṛdhravākyena yathaivābuddhayastathā |
kathaṃ gacchatha niḥsnehāḥ sutasnehaṃ visṛjya ca

प्रदीप्ताः पुत्रशोकेन सन्निवर्तथ मानुषाः ।
श्रुत्वा गृध्रस्य वचनं पापस्येहाकृतात्मनः

pradīptāḥ putraśokena sannivartatha mānuṣāḥ |
śrutvā gṛdhrasya vacanaṃ pāpasyehākṛtātmanaḥ

सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
सुखदुःखावृते लोके नास्ति सौख्यमनन्तकम्

sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham |
sukhaduḥkhāvṛte loke nāsti saukhyamanantakam

इमं क्षितितले त्यक्त्वा बालं रूपसमन्वितम् ।
कुलशोभाकरं मूढाः पुत्रं त्यक्त्वा क्व यास्यथ

imaṃ kṣititale tyaktvā bālaṃ rūpasamanvitam |
kulaśobhākaraṃ mūḍhāḥ putraṃ tyaktvā kva yāsyatha

रूपयौवनसंपन्नं द्योतमानमिव श्रिया ।
जीवन्तमेव पश्यामि मनसा नात्र संशयः

rūpayauvanasaṃpannaṃ dyotamānamiva śriyā |
jīvantameva paśyāmi manasā nātra saṃśayaḥ

विनाशेनास्य न हि वै सुखं प्राप्स्यथ मानुषाः ।
पुत्रशोकाभितप्तानां मृतमप्यद्य वः क्षमम्

vināśenāsya na hi vai sukhaṃ prāpsyatha mānuṣāḥ |
putraśokābhitaptānāṃ mṛtamapyadya vaḥ kṣamam

दुःखसंभावनं कृत्वा धारयित्वा सुखं स्वयम् ।
त्यक्त्वा गमिष्यथ क्वाद्य समुत्सृज्याल्पबुद्धिवत्

duḥkhasaṃbhāvanaṃ kṛtvā dhārayitvā sukhaṃ svayam |
tyaktvā gamiṣyatha kvādya samutsṛjyālpabuddhivat

तथा धर्मविरोधेन प्रियमिथ्याभिधायिनाम् ।
श्मशानवासिना नित्यं रात्रिं मृगयता नृप

tathā dharmavirodhena priyamithyābhidhāyinām |
śmaśānavāsinā nityaṃ rātriṃ mṛgayatā nṛpa

ततो मध्यस्थतां नीता वचनैरमृतोपमैः ।
जम्बुकेन स्वकार्यार्थं बान्धवास्तत्र वारिताः

tato madhyasthatāṃ nītā vacanairamṛtopamaiḥ |
jambukena svakāryārthaṃ bāndhavāstatra vāritāḥ

अयं प्रेतसमाकीर्णो यक्षराक्षससेवितः ।
दारुणः काननोद्देशः कौशिकैरभिनादितः

ayaṃ pretasamākīrṇo yakṣarākṣasasevitaḥ |
dāruṇaḥ kānanoddeśaḥ kauśikairabhināditaḥ

भीमः सुघोरश्च तथा नीलमेघसमप्रभः ।
अस्मिञ्शवं परित्यज्य प्रेतकार्याण्युपासत

bhīmaḥ sughoraśca tathā nīlameghasamaprabhaḥ |
asmiñśavaṃ parityajya pretakāryāṇyupāsata

भानुर्यावन्न यात्यस्तं यावच्च विमला दिशः ।
तावदेनं परित्यज्य प्रेतकार्याण्युपासत

bhānuryāvanna yātyastaṃ yāvacca vimalā diśaḥ |
tāvadenaṃ parityajya pretakāryāṇyupāsata

नदन्ति परुषं श्येनाः शिवाः क्रोशन्ति दारुणम् ।
मृगेन्द्राः प्रतिनर्दन्ति रविरस्तं च गच्छति

nadanti paruṣaṃ śyenāḥ śivāḥ krośanti dāruṇam |
mṛgendrāḥ pratinardanti ravirastaṃ ca gacchati

चिता धूमेन नीलेन संरज्यन्ते च पादपाः ।
श्मशाने च निराहाराः प्रतिनर्दन्ति देवताः

citā dhūmena nīlena saṃrajyante ca pādapāḥ |
śmaśāne ca nirāhārāḥ pratinardanti devatāḥ

सर्वे विकृतदेहाश्चाप्यस्मिन्देशे सुदारुणे ।
युष्मान्प्रधर्षयिष्यन्ति विकृता मांसभोजिनः

sarve vikṛtadehāścāpyasmindeśe sudāruṇe |
yuṣmānpradharṣayiṣyanti vikṛtā māṃsabhojinaḥ

क्रूरश्चायं वनोद्देशो भयमद्य भविष्यति ।
त्यज्यतां काष्ठभूतोऽयं मुच्यतां जाम्बुकं वचः

krūraścāyaṃ vanoddeśo bhayamadya bhaviṣyati |
tyajyatāṃ kāṣṭhabhūto'yaṃ mucyatāṃ jāmbukaṃ vacaḥ

यदि जम्बुकवाक्यानि निष्फलान्यनृतानि च ।
श्रोष्यथ भ्रष्टविज्ञानास्ततः सर्वे विनङ्क्ष्यथ

yadi jambukavākyāni niṣphalānyanṛtāni ca |
śroṣyatha bhraṣṭavijñānāstataḥ sarve vinaṅkṣyatha

स्थीयतां वो न भेतव्यं यावत्तपति भास्करः ।
तावदस्मिन्सुते स्नेहादनिर्वेदेन वर्तत

sthīyatāṃ vo na bhetavyaṃ yāvattapati bhāskaraḥ |
tāvadasminsute snehādanirvedena vartata

स्वैरं रुदन्तो विस्रब्धाश्चिरं स्नेहेन पश्यत ।
दारुणेऽस्मिन्वनोद्देशे भयं वो न भविष्यति

svairaṃ rudanto visrabdhāściraṃ snehena paśyata |
dāruṇe'sminvanoddeśe bhayaṃ vo na bhaviṣyati

अयं सौम्यो वनोद्देशः पितृणां निधनाकरः ।
स्थीयतां यावदादित्यः किंवः क्रव्यादभाषितैः

ayaṃ saumyo vanoddeśaḥ pitṛṇāṃ nidhanākaraḥ |
sthīyatāṃ yāvadādityaḥ kiṃvaḥ kravyādabhāṣitaiḥ

यदि गृध्रस्य वाक्यानि तीव्राणि रभसानि च ।
गृह्णीत मोहितात्मानः सुतो वो न भविष्यति

yadi gṛdhrasya vākyāni tīvrāṇi rabhasāni ca |
gṛhṇīta mohitātmānaḥ suto vo na bhaviṣyati

गृध्रो नास्तमितेऽभ्येति तिष्ठेन्नक्तं च जम्बुकः ।
मृतस्य तं परिजनमूचतुस्तौ क्षुधान्वितौ

gṛdhro nāstamite'bhyeti tiṣṭhennaktaṃ ca jambukaḥ |
mṛtasya taṃ parijanamūcatustau kṣudhānvitau

स्वकार्यबद्धकक्षौ तौ राजन्गृध्रोऽथ जम्बुकः ।
क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ शास्त्रमालम्ब्य जल्पतः

svakāryabaddhakakṣau tau rājangṛdhro'tha jambukaḥ |
kṣutpipāsāpariśrāntau śāstramālambya jalpataḥ

तयोर्विज्ञानविदुषोर्द्वयोर्मृगपतत्रिणोः ।
वाक्यैरमृतकल्पैस्तैः प्रतिष्ठन्ते व्रजन्ति च

tayorvijñānaviduṣordvayormṛgapatatriṇoḥ |
vākyairamṛtakalpaistaiḥ pratiṣṭhante vrajanti ca

शोकदैन्यसमाविष्टा रुदन्तस्तस्थिरे तदा ।
स्वकार्यकुशलाभ्यां ते संभ्राम्यन्ते ह नैपुणात्

śokadainyasamāviṣṭā rudantastasthire tadā |
svakāryakuśalābhyāṃ te saṃbhrāmyante ha naipuṇāt

तथा तयोर्विवदतोर्विज्ञानविदुषोर्द्वयोः ।
बान्धवानां स्थितानां चाप्युपातिष्ठत शंकरः

tathā tayorvivadatorvijñānaviduṣordvayoḥ |
bāndhavānāṃ sthitānāṃ cāpyupātiṣṭhata śaṃkaraḥ

देव्या प्रणोदितो देवः कारुण्यार्द्रीकृतेक्षणः ।
ततस्तानाह मनुजान्वरदोऽस्मीति शंकरः

devyā praṇodito devaḥ kāruṇyārdrīkṛtekṣaṇaḥ |
tatastānāha manujānvarado'smīti śaṃkaraḥ

ते प्रत्यूचुरिदं वाक्य दुःखिताः प्रणताः स्थिताः ।
एकपुत्रविहीनानां सर्वेष्नां जीवितार्थिनाम् ।
पुत्रस्य नो जीवदानाज्जीवितं दातुमर्हसि

te pratyūcuridaṃ vākya duḥkhitāḥ praṇatāḥ sthitāḥ |
ekaputravihīnānāṃ sarveṣnāṃ jīvitārthinām |
putrasya no jīvadānājjīvitaṃ dātumarhasi

एवमुक्तः स भगवान्वारिपूर्णेन पाणिना ।
जीवं तस्मै कुमाराय प्रादाद्वर्षशतानि वै

evamuktaḥ sa bhagavānvāripūrṇena pāṇinā |
jīvaṃ tasmai kumārāya prādādvarṣaśatāni vai

तथा गोमायुगृध्राभ्यां प्राददत्क्षुद्विनाशनम् ।
वरं पिनाकी भगवान्सर्वभूतहिते रतः

tathā gomāyugṛdhrābhyāṃ prādadatkṣudvināśanam |
varaṃ pinākī bhagavānsarvabhūtahite rataḥ

ततः प्रणम्य ते देवं श्रेयोहर्षसमन्विताः ।
कृतकृत्याः सुसंहृष्टाः प्रातिष्ठन्त तदा विभो

tataḥ praṇamya te devaṃ śreyoharṣasamanvitāḥ |
kṛtakṛtyāḥ susaṃhṛṣṭāḥ prātiṣṭhanta tadā vibho

अनिर्वेदेन दीर्घेण निश्चयेन ध्रुवेण च ।
देवदेवप्रसादाच्च क्षिप्रं फलमवाप्यते

anirvedena dīrgheṇa niścayena dhruveṇa ca |
devadevaprasādācca kṣipraṃ phalamavāpyate

पश्य दैवस्य संयोगं बान्धवाना च निश्चयम् ।
कृपणानां तु रुदतां कृतमश्रुप्रमार्जनम्

paśya daivasya saṃyogaṃ bāndhavānā ca niścayam |
kṛpaṇānāṃ tu rudatāṃ kṛtamaśrupramārjanam

पश्य चाल्पेन कालेन निश्चयाध्वेषणेन च ।
प्रसादं शंकरात्प्राप्य दुःखिताः सुखमाप्नुवन्

paśya cālpena kālena niścayādhveṣaṇena ca |
prasādaṃ śaṃkarātprāpya duḥkhitāḥ sukhamāpnuvan

ते विस्मिताः प्रहृष्टाश्च पुत्रसंजीवनात्पुनः ।
बभूवुर्भरतश्रेष्ठ प्रसादाच्छंकरस्य वै

te vismitāḥ prahṛṣṭāśca putrasaṃjīvanātpunaḥ |
babhūvurbharataśreṣṭha prasādācchaṃkarasya vai

ततस्ते त्वरिता राजंस्त्यक्त्वा शोकं शिशूद्भवम् ।
विविशुः पुत्रमादाय नगरं हृष्टमानसाः

tataste tvaritā rājaṃstyaktvā śokaṃ śiśūdbhavam |
viviśuḥ putramādāya nagaraṃ hṛṣṭamānasāḥ

एषा बुद्धिः समस्तानां चातुर्वर्ण्येन दर्शिता

eṣā buddhiḥ samastānāṃ cāturvarṇyena darśitā

धर्मार्थमोक्षसंयुक्तमितिहासं पुरातनम् ।
श्रुत्वा मनुष्यः सततमिहामुत्र प्रमोदते

dharmārthamokṣasaṃyuktamitihāsaṃ purātanam |
śrutvā manuṣyaḥ satatamihāmutra pramodate