अध्याय 14: द्रौपदी की फटकार और दण्ड का विधान

अव्याहरति कौन्तेये धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
भ्रातृणां ब्रुवतां तांस्तान्विविधान्वेदनिश्चयान्

avyāharati kaunteye dharmarāje yudhiṣṭhire |
bhrātṛṇāṃ bruvatāṃ tāṃstānvividhānvedaniścayān

महाभिजनसंपन्ना श्रीमत्यायतलोचना ।
अभ्यभाषत राजानं द्रौपदी योषितां वरा

mahābhijanasaṃpannā śrīmatyāyatalocanā |
abhyabhāṣata rājānaṃ draupadī yoṣitāṃ varā

आसीनमृषभं राज्ञां भ्रातृभिः परिवारितम् ।
सिंहशार्दूलसदृशैर्वारणैरिव यूथपम्

āsīnamṛṣabhaṃ rājñāṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam |
siṃhaśārdūlasadṛśairvāraṇairiva yūthapam

अभिमानवती नित्यं विशेषेण युधिष्ठिरे ।
लालिता सततं राज्ञा धर्माधर्मनिदर्शिनी

abhimānavatī nityaṃ viśeṣeṇa yudhiṣṭhire |
lālitā satataṃ rājñā dharmādharmanidarśinī

आमन्त्रयित्वा सुश्रोणी साम्ना परमवल्गुना ।
भर्तारमभिसंप्रेक्ष्य ततो वचनमब्रवीत्

āmantrayitvā suśroṇī sāmnā paramavalgunā |
bhartāramabhisaṃprekṣya tato vacanamabravīt

इमे ते भ्रातरः पार्थ शुष्यन्ते स्तोकका इव ।
वावाश्यमानास्तिष्ठन्ति न चैनानभिनन्दसे

ime te bhrātaraḥ pārtha śuṣyante stokakā iva |
vāvāśyamānāstiṣṭhanti na cainānabhinandase

नन्दयैतान्महाराज मत्तानिव महाद्विपान् ।
उपपन्नेन वाक्येन सततं दुःखभागिनः

nandayaitānmahārāja mattāniva mahādvipān |
upapannena vākyena satataṃ duḥkhabhāginaḥ

कथं द्वैतवने राजन्पूर्वमुक्त्वा तथा वचः ।
भ्रातॄनेतान्स्म सहिताञ्शीतवातातपार्दितान्

kathaṃ dvaitavane rājanpūrvamuktvā tathā vacaḥ |
bhrātṝnetānsma sahitāñśītavātātapārditān

वयं दुर्योधनं हत्वा मृधे भोक्ष्याम मेदिनीम् ।
संपूर्णां सर्वकामानामाहवे विजयैषिणः

vayaṃ duryodhanaṃ hatvā mṛdhe bhokṣyāma medinīm |
saṃpūrṇāṃ sarvakāmānāmāhave vijayaiṣiṇaḥ

नृवीरांश्च रथान्हत्वा निहत्य च महागजान् ।
संस्तीर्य च रथैर्भूमिं ससादिभिररिंदमाः

nṛvīrāṃśca rathānhatvā nihatya ca mahāgajān |
saṃstīrya ca rathairbhūmiṃ sasādibhirariṃdamāḥ

यजेभ विविधैर्यज्ञैः समृद्धैराप्तदक्षिणैः ।
वनवासकृतं दुःखं भविष्यति सुखाय नः

yajebha vividhairyajñaiḥ samṛddhairāptadakṣiṇaiḥ |
vanavāsakṛtaṃ duḥkhaṃ bhaviṣyati sukhāya naḥ

इत्येतानेवमुक्त्वा त्वं स्वयं धर्मभृतां वर ।
कथमद्य पुनर्वीर विनिहंसि मनांसि नः

ityetānevamuktvā tvaṃ svayaṃ dharmabhṛtāṃ vara |
kathamadya punarvīra vinihaṃsi manāṃsi naḥ

न क्लीबो वसुधां भुङ्क्ते न क्लीबो धनमश्नुते ।
न क्लीबस्य गृहे पुत्रा मत्स्याः पङ्क इवासते

na klībo vasudhāṃ bhuṅkte na klībo dhanamaśnute |
na klībasya gṛhe putrā matsyāḥ paṅka ivāsate

नादण्डः क्षत्रियो भाति नादण्डो भूमिमश्नुते ।
नादण्डस्य प्रजा राज्ञः सुखं विन्दन्ति भारत

nādaṇḍaḥ kṣatriyo bhāti nādaṇḍo bhūmimaśnute |
nādaṇḍasya prajā rājñaḥ sukhaṃ vindanti bhārata

सदेवासुरगन्घर्वैरप्सरोभिर्विभूषितम् ।
रक्षोभिर्गुह्यकैर्नागैर्मनुष्यैश्च विभूषितम्

sadevāsuragangharvairapsarobhirvibhūṣitam |
rakṣobhirguhyakairnāgairmanuṣyaiśca vibhūṣitam

त्रिवर्गेण च संपूर्णं त्रिवर्गस्यागमेन च ।
दण्डेनाभ्याहृतं सर्वं जगद्भोगाय कल्पते

trivargeṇa ca saṃpūrṇaṃ trivargasyāgamena ca |
daṇḍenābhyāhṛtaṃ sarvaṃ jagadbhogāya kalpate

स्वायंभुवं महीपाल आगमं शृणु शाश्वतम् ।
विप्राणां विदितश्चायं तव चैव विशांपते

svāyaṃbhuvaṃ mahīpāla āgamaṃ śṛṇu śāśvatam |
viprāṇāṃ viditaścāyaṃ tava caiva viśāṃpate

अराजके हि लोकेऽस्मिन्सर्वतो विद्रुते भयात् ।
रक्षार्थमस्य लोकस्य राजानमसृजत्प्रभुः ।
महाकायं महावीर्यं पालने जगतः क्षमम्

arājake hi loke'sminsarvato vidrute bhayāt |
rakṣārthamasya lokasya rājānamasṛjatprabhuḥ |
mahākāyaṃ mahāvīryaṃ pālane jagataḥ kṣamam

अनिलाग्नियमार्काणामिन्द्रस्य वरुणस्य च ।
चन्द्रवित्तेशयोश्चैव मात्रा निर्हृत्य शाश्वतीः

anilāgniyamārkāṇāmindrasya varuṇasya ca |
candravitteśayoścaiva mātrā nirhṛtya śāśvatīḥ

यस्मादेषां सुरेन्द्राणां संभवत्यंशतो नृपः ।
तस्मादभिभवत्येष सर्वभूतानि तेजसा

yasmādeṣāṃ surendrāṇāṃ saṃbhavatyaṃśato nṛpaḥ |
tasmādabhibhavatyeṣa sarvabhūtāni tejasā

तपत्यादित्यवच्चैव चक्षूंषि च मनांसि च ।
च चैनं भुवि शक्नोति कश्चिदप्यभिवीक्षितुम्

tapatyādityavaccaiva cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca |
ca cainaṃ bhuvi śaknoti kaścidapyabhivīkṣitum

सोऽग्निर्भवति वायुश्च सोऽर्कः सोमश्च धर्मराट् ।
स कुबेरः स वरुणः स महेन्द्रः प्रतापवान्

so'gnirbhavati vāyuśca so'rkaḥ somaśca dharmarāṭ |
sa kuberaḥ sa varuṇaḥ sa mahendraḥ pratāpavān

पितामहस्य देवस्य विष्णोः शर्वस्य चैव हि ।
ऋषीणां चैव सर्वेषां तस्मिंस्तेजः प्रतिष्ठितम्

pitāmahasya devasya viṣṇoḥ śarvasya caiva hi |
ṛṣīṇāṃ caiva sarveṣāṃ tasmiṃstejaḥ pratiṣṭhitam

बालोऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः ।
महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति

bālo'pi nāvamantavyo manuṣya iti bhūmipaḥ |
mahatī devatā hyeṣā nararūpeṇa tiṣṭhati

एकमेव दहत्यग्निर्नरं दुरुपसर्पिणम् ।
कुलं दहति राजाग्निः सपशुद्रव्यसंचयम्

ekameva dahatyagnirnaraṃ durupasarpiṇam |
kulaṃ dahati rājāgniḥ sapaśudravyasaṃcayam

धृतराष्ट्रकुलं दग्धं क्रोधोद्भूतेन वह्निना ।
प्रत्यक्षमेतल्लोकस्य संशयो हि न विद्यते

dhṛtarāṣṭrakulaṃ dagdhaṃ krodhodbhūtena vahninā |
pratyakṣametallokasya saṃśayo hi na vidyate

कुलजो वृत्तसंपन्नो धार्मिकश्च महीपतिः ।
प्रजानां पालने युक्तः पूज्यते दैवतैरपि

kulajo vṛttasaṃpanno dhārmikaśca mahīpatiḥ |
prajānāṃ pālane yuktaḥ pūjyate daivatairapi

कार्यं योऽवेक्ष्य शक्तिं च देशकालौ च तत्वतः ।
कुरुते धर्मसिद्ध्यर्थं वैश्वरूप्यं पुनः पुनः

kāryaṃ yo'vekṣya śaktiṃ ca deśakālau ca tatvataḥ |
kurute dharmasiddhyarthaṃ vaiśvarūpyaṃ punaḥ punaḥ

तस्य प्रसादे पद्मा श्रीर्विजयश्च पराक्रमे ।
मृत्युश्च वसति क्रोधे सर्वतेजोमयो हि सः

tasya prasāde padmā śrīrvijayaśca parākrame |
mṛtyuśca vasati krodhe sarvatejomayo hi saḥ

तं यस्तु द्वेष्टि संमोहात्स विनश्यति मानवः ।
तस्य ह्याशुविनाशाय राजाऽपि कुरुते मनः

taṃ yastu dveṣṭi saṃmohātsa vinaśyati mānavaḥ |
tasya hyāśuvināśāya rājā'pi kurute manaḥ

तस्माद्धर्मं यदिष्टेषु स व्यवस्यति पार्थिवः ।
अनिष्टं चाप्यनिष्टेषु तद्धर्मं न विचालयेत्

tasmāddharmaṃ yadiṣṭeṣu sa vyavasyati pārthivaḥ |
aniṣṭaṃ cāpyaniṣṭeṣu taddharmaṃ na vicālayet

तस्यार्थे सर्वभूतानां गोप्तारं धर्ममात्मजम् ॥
ब्रह्मतेजोमयं दण्डमसृजत्पूर्वमीश्वरः

tasyārthe sarvabhūtānāṃ goptāraṃ dharmamātmajam ||
brahmatejomayaṃ daṇḍamasṛjatpūrvamīśvaraḥ

तस्य सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।
भयाद्भोगाय कल्पन्ते धर्मान्न विचलन्ति च

tasya sarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca |
bhayādbhogāya kalpante dharmānna vicalanti ca

देशकालौ च शक्तिं च कार्यं चावेक्ष्य तत्वतः ।
यथार्हतः संप्रणयेन्नरेष्वन्यायवर्तिषु

deśakālau ca śaktiṃ ca kāryaṃ cāvekṣya tatvataḥ |
yathārhataḥ saṃpraṇayennareṣvanyāyavartiṣu

स राजा पुरुषो दण्डः स नेता शासिता च सः ।
वर्णानामाश्रमाणां च धर्मप्रभुरथाव्ययः

sa rājā puruṣo daṇḍaḥ sa netā śāsitā ca saḥ |
varṇānāmāśramāṇāṃ ca dharmaprabhurathāvyayaḥ

दण्डः शास्ति प्रजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति ।
दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर्बुधाः

daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa evābhirakṣati |
daṇḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṃ dharmaṃ vidurbudhāḥ

सुसमीक्ष्य धृतो दण्डः सर्वा रञ्जयति प्रजाः ।
असमीक्ष्य प्रणीतस्तु विनाशयति सर्वशः

susamīkṣya dhṛto daṇḍaḥ sarvā rañjayati prajāḥ |
asamīkṣya praṇītastu vināśayati sarvaśaḥ

यदि न प्रणयेद्राजा दण्डं दण्ड्येष्वतन्द्रितः ।
जले मत्स्यानिवाभक्ष्यन्दुर्बलान्बलवत्तराः

yadi na praṇayedrājā daṇḍaṃ daṇḍyeṣvatandritaḥ |
jale matsyānivābhakṣyandurbalānbalavattarāḥ

काकोऽद्याच्च पुरोडाशं श्वा चैवावलिहेद्धविः ।
स्वामित्वं न क्वचिच्च स्यात्प्रपद्येताधरोत्तरम्

kāko'dyācca puroḍāśaṃ śvā caivāvaliheddhaviḥ |
svāmitvaṃ na kvacicca syātprapadyetādharottaram

सर्वो दण्डजितो लोको दुर्लभस्तु शुचिर्नरः ।
दण्डस्य हि भयात्सर्वं जगद्भोगाय कल्पते

sarvo daṇḍajito loko durlabhastu śucirnaraḥ |
daṇḍasya hi bhayātsarvaṃ jagadbhogāya kalpate

देवदानवगन्धर्वा रक्षांसि पतगोरगाः ।
तेऽपि भोगाय कल्पन्ते दण्डेनैवाभिपीडिताः

devadānavagandharvā rakṣāṃsi patagoragāḥ |
te'pi bhogāya kalpante daṇḍenaivābhipīḍitāḥ

दूष्येयुः सर्ववर्णाश्च भिद्येरन्सर्वसेतवः ।
सर्वलोकप्रकोपश्च भवेद्दण्डस्य विभ्रमात्

dūṣyeyuḥ sarvavarṇāśca bhidyeransarvasetavaḥ |
sarvalokaprakopaśca bhaveddaṇḍasya vibhramāt

यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति पापहा ।
प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत्साधु पश्यति

yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaścarati pāpahā |
prajāstatra na muhyanti netā cetsādhu paśyati

आहुस्तस्य प्रणेतारं राजानं सत्यवादिनम् ।
समीक्ष्यकारिणं प्राज्ञं धर्मकामार्थकोविदम्

āhustasya praṇetāraṃ rājānaṃ satyavādinam |
samīkṣyakāriṇaṃ prājñaṃ dharmakāmārthakovidam

तं राजा प्रणयन्सम्यक्स्वर्गायाभिप्रवर्तते ।
कामात्मविषयी क्षुद्रो दण्डेनैव निहन्यते

taṃ rājā praṇayansamyaksvargāyābhipravartate |
kāmātmaviṣayī kṣudro daṇḍenaiva nihanyate

दण्डो हि सुमहातेजा दुर्धरश्चाकृतात्मभिः ।
धर्माद्विचलितं हन्ति नृपमेव सबान्धवम्

daṇḍo hi sumahātejā durdharaścākṛtātmabhiḥ |
dharmādvicalitaṃ hanti nṛpameva sabāndhavam

ततो दुर्गं च राष्ट्रं च लोकं च सचराचरम् ।
अन्तरिक्षगतांश्चैव मुनीन्देवांश्च हिंसति

tato durgaṃ ca rāṣṭraṃ ca lokaṃ ca sacarācaram |
antarikṣagatāṃścaiva munīndevāṃśca hiṃsati

सोऽसहायेन मूढेन लुब्धेनाकृतबुद्धिना ।
अशक्यो न्यायतो नेतुं विषयांश्चैव सेवता

so'sahāyena mūḍhena lubdhenākṛtabuddhinā |
aśakyo nyāyato netuṃ viṣayāṃścaiva sevatā

शुचिना सत्यसन्धेन नीतिशास्त्रानुसारिणा ।
दण्डः प्रणेतुं शक्यो हि सुसहायेन धीमता

śucinā satyasandhena nītiśāstrānusāriṇā |
daṇḍaḥ praṇetuṃ śakyo hi susahāyena dhīmatā

स्वराष्ट्रे न्यायवर्ती स्याद्भृशदण्डश्च शत्रुषु ।
सुहृत्स्वजिह्मः स्निग्धेषु ब्राह्मणेषु क्षमान्वितः

svarāṣṭre nyāyavartī syādbhṛśadaṇḍaśca śatruṣu |
suhṛtsvajihmaḥ snigdheṣu brāhmaṇeṣu kṣamānvitaḥ

एवंवृत्तस्य राज्ञस्तु शिलोञ्छेनापि जीवतः ।
विस्तीर्येत यशो लोके तैलबिन्दुरिवाम्भसि

evaṃvṛttasya rājñastu śiloñchenāpi jīvataḥ |
vistīryeta yaśo loke tailabindurivāmbhasi

अतस्तु विपरीतस्य नृपतेरकृतात्मनः ।
संक्षिप्येन यशो लोके घृतबिन्दुरिवाम्भसि

atastu viparītasya nṛpaterakṛtātmanaḥ |
saṃkṣipyena yaśo loke ghṛtabindurivāmbhasi

देवदेवेन रुद्रेण ब्रह्मणा च महीपते ।
विष्णुना चैव देवेन शक्रेण च महात्मना

devadevena rudreṇa brahmaṇā ca mahīpate |
viṣṇunā caiva devena śakreṇa ca mahātmanā

लोकपालैश्च भूतैश्च पाण्डवैश्च महात्मभिः ।
धर्माद्विचलिता राजन्धार्तराष्ट्रा निपातिताः ।
अधार्मिका दुराचाराः ससैन्या विनिपातिताः

lokapālaiśca bhūtaiśca pāṇḍavaiśca mahātmabhiḥ |
dharmādvicalitā rājandhārtarāṣṭrā nipātitāḥ |
adhārmikā durācārāḥ sasainyā vinipātitāḥ

तान्निहत्य न दोषस्ते स्वल्पोऽपि जगतीपते ।
छलेन मायया वाऽथ क्षत्रधर्मेण वा नृप

tānnihatya na doṣaste svalpo'pi jagatīpate |
chalena māyayā vā'tha kṣatradharmeṇa vā nṛpa

मित्रता सर्वभूतेषु दानमध्ययनं तपः ।
ब्राह्मणस्यैव धर्मः स्यान्न राज्ञो राजसत्तम

mitratā sarvabhūteṣu dānamadhyayanaṃ tapaḥ |
brāhmaṇasyaiva dharmaḥ syānna rājño rājasattama

असतां प्रतिषेधश्च सतां च परिपालनम् ।
एष राज्ञां परो धर्मः समरे चापलायनम्

asatāṃ pratiṣedhaśca satāṃ ca paripālanam |
eṣa rājñāṃ paro dharmaḥ samare cāpalāyanam

यस्मिन्क्षमा च क्रोधश्च दानादाने भयाभये ।
निग्रहानुग्रहौ चोभौ स वै धर्मविदुच्यते

yasminkṣamā ca krodhaśca dānādāne bhayābhaye |
nigrahānugrahau cobhau sa vai dharmaviducyate

न श्रुतेन न दानेन न सांत्वेन न चेज्यया ।
त्वयेयं पृथिवी लब्धा न संकोचेन चाप्युत

na śrutena na dānena na sāṃtvena na cejyayā |
tvayeyaṃ pṛthivī labdhā na saṃkocena cāpyuta

यत्तद्बलममित्राणां तथा वीरसमुद्यतम् ।
हस्त्यश्वरथसंपन्नं त्रिभिरङ्गैरनुत्तमम्

yattadbalamamitrāṇāṃ tathā vīrasamudyatam |
hastyaśvarathasaṃpannaṃ tribhiraṅgairanuttamam

रक्षितं द्रोणकर्णाभ्यामश्वत्थाम्ना कृपेण च ।
तत्त्वया निहतं वीर तस्माद्भुङ्क्ष्व वसुंधराम्

rakṣitaṃ droṇakarṇābhyāmaśvatthāmnā kṛpeṇa ca |
tattvayā nihataṃ vīra tasmādbhuṅkṣva vasuṃdharām

जम्बूद्वीपो महाराज नानाजनपदैर्युतः ।
त्वया पुरुषशार्दूल दण्डेन मृदितः प्रभो

jambūdvīpo mahārāja nānājanapadairyutaḥ |
tvayā puruṣaśārdūla daṇḍena mṛditaḥ prabho

जम्बूद्वीपेन सदृशः क्रौञ्चद्वीपो नराधिप ।
अपरेण महामेरोर्दण्डेन मृदितस्त्वया

jambūdvīpena sadṛśaḥ krauñcadvīpo narādhipa |
apareṇa mahāmerordaṇḍena mṛditastvayā

क्रौञ्चद्वीपेन सदृशः शाकद्वीपो नराधिप ।
पूर्वेण तु महामेरोर्दण्डेन मृदितस्त्वया

krauñcadvīpena sadṛśaḥ śākadvīpo narādhipa |
pūrveṇa tu mahāmerordaṇḍena mṛditastvayā

उत्तरेण महामेरोः शाकद्वीपेन संमितः ।
भद्राश्वः पुरुषव्याघ्र दण्डेन मृदितस्त्वया

uttareṇa mahāmeroḥ śākadvīpena saṃmitaḥ |
bhadrāśvaḥ puruṣavyāghra daṇḍena mṛditastvayā

द्वीपाश्च सान्तरद्वीपा नानाजनपदाश्रयाः ।
विगाह्य सागरं वीर दण्डेन मृदितास्त्वया

dvīpāśca sāntaradvīpā nānājanapadāśrayāḥ |
vigāhya sāgaraṃ vīra daṇḍena mṛditāstvayā

एतान्यप्रतिमेयानि कृत्वा कर्माणि भारत ।
न प्रीयसे महाराज पूज्यमानो द्विजातिभिः

etānyapratimeyāni kṛtvā karmāṇi bhārata |
na prīyase mahārāja pūjyamāno dvijātibhiḥ

स त्वं भ्रातॄनिमान्दृष्ट्वा प्रतिनन्दस्व भारत ।
ऋषभानिव संमत्तान्गजेन्द्रान्गर्जितानिव

sa tvaṃ bhrātṝnimāndṛṣṭvā pratinandasva bhārata |
ṛṣabhāniva saṃmattāngajendrāngarjitāniva

अमरप्रतिमाः सर्वे शत्रुसाहाः परंतपाः ।
एकैकोऽपि सुखायैषां मम स्यादिति मे मतिः

amarapratimāḥ sarve śatrusāhāḥ paraṃtapāḥ |
ekaiko'pi sukhāyaiṣāṃ mama syāditi me matiḥ

किं पुनः पुरुषव्याघ्राः पतयो मे नरर्षभाः ।
समस्तानीन्द्रियाणीव शरीरस्य विचेष्टने

kiṃ punaḥ puruṣavyāghrāḥ patayo me nararṣabhāḥ |
samastānīndriyāṇīva śarīrasya viceṣṭane

अनृतं नाब्रवीच्छ्वश्रूः सर्वज्ञा सर्वदर्शिनी ।
युधिष्ठिरस्त्वां पाञ्चालि सुखे धास्यत्यनुत्तमे

anṛtaṃ nābravīcchvaśrūḥ sarvajñā sarvadarśinī |
yudhiṣṭhirastvāṃ pāñcāli sukhe dhāsyatyanuttame

इत्वा राजसहस्राणि बहून्याशुपराक्रमः ।
तद्व्यर्थं संप्रपश्यामि मोहात्तव जनाधिप

itvā rājasahasrāṇi bahūnyāśuparākramaḥ |
tadvyarthaṃ saṃprapaśyāmi mohāttava janādhipa

येषामुन्मत्तको ज्येष्ठः सर्वे तेऽप्यनुसारिणः ।
तवोन्मादान्महाराजसोन्मादाः सर्वपाण्डवाः

yeṣāmunmattako jyeṣṭhaḥ sarve te'pyanusāriṇaḥ |
tavonmādānmahārājasonmādāḥ sarvapāṇḍavāḥ

यदि हि स्युरनुन्मत्ता भ्रातरस्ते नराधिप ।
बद्ध्वा त्वां नास्तिकैः सार्धं प्रशासेयुर्वसुंधराम्

yadi hi syuranunmattā bhrātaraste narādhipa |
baddhvā tvāṃ nāstikaiḥ sārdhaṃ praśāseyurvasuṃdharām

कुरुते मूढ एवं हि यः श्रेयो नाधिगच्छति ।
धूपैरञ्जनयोगैश्च नस्यकर्मभिरेव च

kurute mūḍha evaṃ hi yaḥ śreyo nādhigacchati |
dhūpairañjanayogaiśca nasyakarmabhireva ca

उन्मत्तिरपनेतव्या तव राजन्यदृच्छया ।
भेषजैः स चिकित्स्यः स्याद्य उन्मार्गेण गच्छति

unmattirapanetavyā tava rājanyadṛcchayā |
bheṣajaiḥ sa cikitsyaḥ syādya unmārgeṇa gacchati

साहं सर्वाधमा लोके स्त्रीणां भरतसत्तम ।
तथा विनिकृता पुत्रैर्याऽहमिच्छामि जीवितुम्

sāhaṃ sarvādhamā loke strīṇāṃ bharatasattama |
tathā vinikṛtā putrairyā'hamicchāmi jīvitum

धृतराष्ट्रसुता राजन्नित्यमुत्पथगामिनः ।
तादृशानां वधे दोषं नाहं पश्यामि कर्हिचित्

dhṛtarāṣṭrasutā rājannityamutpathagāminaḥ |
tādṛśānāṃ vadhe doṣaṃ nāhaṃ paśyāmi karhicit

इमांश्चोशनसा गीताञ्श्लोकाञ्श्रृणु नराधिप

imāṃścośanasā gītāñślokāñśrṛṇu narādhipa

आत्महन्ताऽर्थहन्ता च बन्धुहन्ता विषप्रदः ।
अकारणेन हन्ता च यश्च भार्यां परामृशेत्

ātmahantā'rthahantā ca bandhuhantā viṣapradaḥ |
akāraṇena hantā ca yaśca bhāryāṃ parāmṛśet

निर्दोषं वधमेतेषां षण्णामप्याततायिनाम् ।
ब्रह्मा प्रोवाच भगवान्भार्गवाय महात्मने

nirdoṣaṃ vadhameteṣāṃ ṣaṇṇāmapyātatāyinām |
brahmā provāca bhagavānbhārgavāya mahātmane

ब्रह्मक्षत्रविशां राजन्सत्पथे वर्तिनामपि ।
प्रसह्यागारमागम्य हन्तारं गरदं तथा

brahmakṣatraviśāṃ rājansatpathe vartināmapi |
prasahyāgāramāgamya hantāraṃ garadaṃ tathā

अभक्ष्यापेयदातारमग्निदं च निशातयेत् ।
मार्ग एष महीपानां गोब्राह्मणवधेषु च

abhakṣyāpeyadātāramagnidaṃ ca niśātayet |
mārga eṣa mahīpānāṃ gobrāhmaṇavadheṣu ca

केशग्रहे च नारीणामपि युध्येत्पितामहम् ।
ब्रह्माणं देवदेवेशं किं पुनः पापकारिणम्

keśagrahe ca nārīṇāmapi yudhyetpitāmaham |
brahmāṇaṃ devadeveśaṃ kiṃ punaḥ pāpakāriṇam

गोब्राह्मणार्थे व्यसने च राज्ञां राष्ट्रोपमर्दे स्वशरीरहेतोः ।
स्त्रीणां च विक्रुष्टरुतानि श्रुत्वा विप्रोऽपि युध्येत महाप्रभावः

gobrāhmaṇārthe vyasane ca rājñāṃ rāṣṭropamarde svaśarīrahetoḥ |
strīṇāṃ ca vikruṣṭarutāni śrutvā vipro'pi yudhyeta mahāprabhāvaḥ

धर्माद्विचलितं विप्रं निहन्यादाततायिनम् ।
तस्यान्यत्र वधं विद्वान्मनसाऽपि न चिन्तयेत्

dharmādvicalitaṃ vipraṃ nihanyādātatāyinam |
tasyānyatra vadhaṃ vidvānmanasā'pi na cintayet

गोब्राह्मणवधे वृत्तं मन्त्रत्राणार्थमेव च ।
निहन्यात्क्षत्रियो विप्रं स्वकुटुम्बस्य चाप्तये

gobrāhmaṇavadhe vṛttaṃ mantratrāṇārthameva ca |
nihanyātkṣatriyo vipraṃ svakuṭumbasya cāptaye

तस्करेण नृशंसेन धर्मात्प्रचलितेन च ।
क्षत्रबन्धुः परं शक्त्या युध्येद्विप्रेण संयुगे

taskareṇa nṛśaṃsena dharmātpracalitena ca |
kṣatrabandhuḥ paraṃ śaktyā yudhyedvipreṇa saṃyuge

आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारगम् ।
जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन भ्रूणहा भवेत्

ātatāyinamāyāntamapi vedāntapāragam |
jighāṃsantaṃ jighāṃsīyānna tena bhrūṇahā bhavet

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वाऽप्यन्त्यजोपि वा ।
न हन्याद्ब्राह्मणं शान्तं तृणेनापि कदाचन

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro vā'pyantyajopi vā |
na hanyādbrāhmaṇaṃ śāntaṃ tṛṇenāpi kadācana

ब्राह्मणायावगुर्याद्यः स्पृष्ट्वा गुरुतरं महत् ।
वर्षाणां त्रिशतं पापः प्रतिष्ठां नाधिगच्छति

brāhmaṇāyāvaguryādyaḥ spṛṣṭvā gurutaraṃ mahat |
varṣāṇāṃ triśataṃ pāpaḥ pratiṣṭhāṃ nādhigacchati

सहस्राणि च वर्षाणि निहत्य नरके पतेत् ।
तस्मान्नैवावगुर्याद्धि नैव शस्त्रं निपातयेत्

sahasrāṇi ca varṣāṇi nihatya narake patet |
tasmānnaivāvaguryāddhi naiva śastraṃ nipātayet

शोणितं यावतः पांसून्गृह्णातीति हि धारणा ।
तावतीः स समाः पापो नरके परिवर्तते

śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūngṛhṇātīti hi dhāraṇā |
tāvatīḥ sa samāḥ pāpo narake parivartate

त्वगस्थिभेदं विप्रस्य यः कुर्यात्कारयेत वा ।
ब्रह्महा स तु विज्ञेयः प्रायश्चित्ती नराधमः

tvagasthibhedaṃ viprasya yaḥ kuryātkārayeta vā |
brahmahā sa tu vijñeyaḥ prāyaścittī narādhamaḥ

श्रोत्रियं ब्राह्मणं हत्वा तथाऽऽत्रेयीं च ब्राह्मणीम् ।
चतुर्विशतिवर्षाणि चरेद्ब्रह्महणो व्रतम्

śrotriyaṃ brāhmaṇaṃ hatvā tathā''treyīṃ ca brāhmaṇīm |
caturviśativarṣāṇi caredbrahmahaṇo vratam

द्विगुणां ब्रह्महत्येयं सर्वैः प्रोक्ता महर्षिभिः ।
प्रायश्चित्तमकुर्वाणं कृताङ्कं विप्रवासयेत्

dviguṇāṃ brahmahatyeyaṃ sarvaiḥ proktā maharṣibhiḥ |
prāyaścittamakurvāṇaṃ kṛtāṅkaṃ vipravāsayet

ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं वा घातयेन्नृपः ।
ब्रह्मघ्नं तस्करं चैव माभूदेवं चरिष्यति

brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ vaiśyaṃ śūdraṃ vā ghātayennṛpaḥ |
brahmaghnaṃ taskaraṃ caiva mābhūdevaṃ cariṣyati

छित्त्वा हस्तौ च पादौ च नासिकोष्ठौ च भूपतिः ।
ब्रह्मघ्नं चोत्तमं पापं नेत्रोद्धारेण योजयेत्

chittvā hastau ca pādau ca nāsikoṣṭhau ca bhūpatiḥ |
brahmaghnaṃ cottamaṃ pāpaṃ netroddhāreṇa yojayet

शूद्रस्यैव स्मृतो दण्डस्तद्वद्राजन्यवैश्ययोः ।
प्रायश्चित्तमकुर्वाणं ब्राह्मणं तु प्रवासयेत्

śūdrasyaiva smṛto daṇḍastadvadrājanyavaiśyayoḥ |
prāyaścittamakurvāṇaṃ brāhmaṇaṃ tu pravāsayet

क्षत्रियं वैश्यशूद्रौ च शस्त्रेणैव च घातयेत् ।
ब्रह्मघ्नान्ब्राह्मणात्राजा कृताङ्कान्विप्रवासयेत्

kṣatriyaṃ vaiśyaśūdrau ca śastreṇaiva ca ghātayet |
brahmaghnānbrāhmaṇātrājā kṛtāṅkānvipravāsayet

विकलेन्द्रियांस्त्रिवर्णांश्च चण्डालैः सह वासयेत् ।
तैश्च यः संपिबेत्कश्चित्स पिबन्ब्रह्महा भवेत्

vikalendriyāṃstrivarṇāṃśca caṇḍālaiḥ saha vāsayet |
taiśca yaḥ saṃpibetkaścitsa pibanbrahmahā bhavet

प्रेतानां न च देयानि पिण्डदानानि केनचित्

pretānāṃ na ca deyāni piṇḍadānāni kenacit

कृष्णवर्णा विरूपा च निर्णीता लम्बमूर्धजा ।
दुनोत्यदृष्ट्वा कर्तारं ब्रह्महत्येति तां विदुः

kṛṣṇavarṇā virūpā ca nirṇītā lambamūrdhajā |
dunotyadṛṣṭvā kartāraṃ brahmahatyeti tāṃ viduḥ

ब्रह्मघ्नेन पिबन्तश्च विप्रा देशाः पुराणि च ।
अचिरादेव पीड्यन्ते दुर्भिक्षव्याधितस्करैः

brahmaghnena pibantaśca viprā deśāḥ purāṇi ca |
acirādeva pīḍyante durbhikṣavyādhitaskaraiḥ

ब्राह्मणं पापकर्माणं विप्राणामाततायिनम् ।
क्षत्रियं वैश्यशूद्रौ च नेत्रोद्धारेण योजयेत्

brāhmaṇaṃ pāpakarmāṇaṃ viprāṇāmātatāyinam |
kṣatriyaṃ vaiśyaśūdrau ca netroddhāreṇa yojayet

दुर्बलानां बलं राजा बलिनो ये च साधवः ।
बलिनां दुर्बलानां च पापानां मृत्त्युरिष्यते

durbalānāṃ balaṃ rājā balino ye ca sādhavaḥ |
balināṃ durbalānāṃ ca pāpānāṃ mṛttyuriṣyate

सदोषमपि यो हन्यादश्राव्य जगतीपते ।
दुर्बलं बलवन्तं वा स पराजयमर्हति

sadoṣamapi yo hanyādaśrāvya jagatīpate |
durbalaṃ balavantaṃ vā sa parājayamarhati

राजाज्ञां प्राड्विवाकं च नेच्छेद्यच्चापि निष्पतेत् ।
साक्षिणं साधुवाक्यं च जितं तमपि निर्दिशेत्

rājājñāṃ prāḍvivākaṃ ca necchedyaccāpi niṣpatet |
sākṣiṇaṃ sādhuvākyaṃ ca jitaṃ tamapi nirdiśet

बन्धनान्निष्पतेद्यच्च प्रतिभूर्न ददाति च ।
कुलजश्च धनाढ्यश्च स पराजयमर्हति

bandhanānniṣpatedyacca pratibhūrna dadāti ca |
kulajaśca dhanāḍhyaśca sa parājayamarhati

राजाज्ञया समाहूतो यो न गच्छेत्सभां नरः ।
बलवन्तमुपाश्रित्य सायुधः स पराजितः

rājājñayā samāhūto yo na gacchetsabhāṃ naraḥ |
balavantamupāśritya sāyudhaḥ sa parājitaḥ

तं दण्डेन विनिर्जित्य महासाहसिकं नरम् ।
वियुक्तदेहसर्वस्वं परलोकं विसर्जयेत्

taṃ daṇḍena vinirjitya mahāsāhasikaṃ naram |
viyuktadehasarvasvaṃ paralokaṃ visarjayet

मृतस्यापि न देयानि पिण्डदानानि केनचित् ।
दत्त्वा दण्डं प्रयच्छेत मध्यमं पूर्वसाहयम्

mṛtasyāpi na deyāni piṇḍadānāni kenacit |
dattvā daṇḍaṃ prayaccheta madhyamaṃ pūrvasāhayam

कुलस्त्रीव्यभिचारं च राष्ट्रस्य च विमर्दनम् ।
ब्रह्महत्यां च चौर्यं च राजद्रोहं च पञ्चमम्

kulastrīvyabhicāraṃ ca rāṣṭrasya ca vimardanam |
brahmahatyāṃ ca cauryaṃ ca rājadrohaṃ ca pañcamam

युद्धादन्यत्र हिंसायां सुरापस्य च कीर्तने ।
महान्तं गुरुतल्पे च मित्रद्रोहे च पातकम्

yuddhādanyatra hiṃsāyāṃ surāpasya ca kīrtane |
mahāntaṃ gurutalpe ca mitradrohe ca pātakam

न कथंचिदुपेक्षेत महासाहसिकं नरम् ।
सर्वस्वमपहृत्याशु ततः प्राणैर्वियोजयेत्

na kathaṃcidupekṣeta mahāsāhasikaṃ naram |
sarvasvamapahṛtyāśu tataḥ prāṇairviyojayet

त्रिषु वर्णेषु यो दण्डः प्रणीतो ब्रह्मणा पुरा ।
महासाहसिकं विप्रं कृताङ्कं विप्रवासयेत्

triṣu varṇeṣu yo daṇḍaḥ praṇīto brahmaṇā purā |
mahāsāhasikaṃ vipraṃ kṛtāṅkaṃ vipravāsayet

साहस्रो वा भवेद्दण्डः काञ्चनो देहनिष्क्रिया ।
चतुर्णामपि वर्णानामेवमाहोशना कविः

sāhasro vā bhaveddaṇḍaḥ kāñcano dehaniṣkriyā |
caturṇāmapi varṇānāmevamāhośanā kaviḥ

नारीणां बालवृद्धानां गोपतेश्च महामतिः ।
पापानां दुर्विनीतानां प्राणान्तं च बृहस्पतिः ।
दण्डमाह महाभाग सर्वेषामाततायिनाम्

nārīṇāṃ bālavṛddhānāṃ gopateśca mahāmatiḥ |
pāpānāṃ durvinītānāṃ prāṇāntaṃ ca bṛhaspatiḥ |
daṇḍamāha mahābhāga sarveṣāmātatāyinām

सर्वेषां पापबुद्धीनां पापकर्मैव क्वुर्वताम् ।
धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां दण्डो निर्दोष इष्यते ।
सौबलस्य च दुर्बुद्धेः कर्णस्य च दुरात्मनः

sarveṣāṃ pāpabuddhīnāṃ pāpakarmaiva kvurvatām |
dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ daṇḍo nirdoṣa iṣyate |
saubalasya ca durbuddheḥ karṇasya ca durātmanaḥ

पश्यतां चैव शूराणां याऽहं द्यूते सभां तदा ।
रजस्वला समानीता भवतां पश्यतां नृप ।
वाससैकेन संवीता तव दोषेण भूपते

paśyatāṃ caiva śūrāṇāṃ yā'haṃ dyūte sabhāṃ tadā |
rajasvalā samānītā bhavatāṃ paśyatāṃ nṛpa |
vāsasaikena saṃvītā tava doṣeṇa bhūpate

माभूद्धर्मविलोपस्ते धृतराष्ट्रकुलक्षयात् ।
क्रोधाग्निना तु दग्धं च सपशुद्रव्यसंचयम्

mābhūddharmavilopaste dhṛtarāṣṭrakulakṣayāt |
krodhāgninā tu dagdhaṃ ca sapaśudravyasaṃcayam

साऽहमेवंविधं दुःखं संप्राप्ता तव हेतुना ।
आदित्यस्य प्रसादेन न च प्राणैर्वियोजिता

sā'hamevaṃvidhaṃ duḥkhaṃ saṃprāptā tava hetunā |
ādityasya prasādena na ca prāṇairviyojitā

रक्षिता देवदेवेन जगतः कालहेतुना ।
दिवाकरेण देवेन विवस्त्रा न कृता तदा

rakṣitā devadevena jagataḥ kālahetunā |
divākareṇa devena vivastrā na kṛtā tadā

एतेषां यतमानानां न मेऽद्य वचनं मृषा ।
त्वं तु सर्वां महीं त्यक्त्वा कुरुषे स्वयमापदम्

eteṣāṃ yatamānānāṃ na me'dya vacanaṃ mṛṣā |
tvaṃ tu sarvāṃ mahīṃ tyaktvā kuruṣe svayamāpadam

यथाऽऽस्तां संमतौ राज्ञां पृथिव्यां राजसत्तम् ।
मांधाता चाम्बरीषश्च तथा राजन्विराजसे

yathā''stāṃ saṃmatau rājñāṃ pṛthivyāṃ rājasattam |
māṃdhātā cāmbarīṣaśca tathā rājanvirājase

प्रशाधि पृथिवीं देवीं प्रजा धर्मेण पालयन् ।
सपर्वतवनद्वीपां मा राजन्विमना भव

praśādhi pṛthivīṃ devīṃ prajā dharmeṇa pālayan |
saparvatavanadvīpāṃ mā rājanvimanā bhava

यजस्व विविधैर्यज्ञैर्युध्यस्वारीन्प्रयच्छ च ।
धनानि भोगान्वासांसि द्विजातिभ्यो नृपोत्तम

yajasva vividhairyajñairyudhyasvārīnprayaccha ca |
dhanāni bhogānvāsāṃsi dvijātibhyo nṛpottama